| YouTube Channel

तीर्थ (tIrtha)

 
शब्दसागरः
English
तीर्थ mn. (-र्थः-र्थं)
1. Sacred science, or any of the branches of knowlege
esteemed holy.
2. A holy place of pilgrimage, as Benares, &c. but es-
pecially particular sports along the course of sacred streams, as the
Ganges, &c. and in the vicinity of some piece of water or sacred springs.
3. Any piece of water.
4. A Ghat or stairs of a landing place.
5. A
sacred preceptor, a Guru.
6. Sacrifice.
7. An Avatar or descent of
a diety.
3. A school of philosophy, a Darsana a sect.
9. A coun-
sellor, an adviser.
10. An expedient, a means of success.
11. The
menses.
12. Pudendum muliebre.
13. A vessel.
14. A royal vessel.
15. Brahman.
16. Ascertainment of disease.
17. Fire.
18. A part
of the hand sacred to any deity, as between the thumb and finger
to the manes, the root of the thumb to BRAMHA, &c.
E.
 तॄ to pass
over, थक् Unadi affix
by which persons are extricated from sin,
difficulty, &c.
Capeller Eng
English
तीर्थ॑
n.
 (m. ) passage, access, approach (esp. to a water
or the altar)
descent into a water, landing or bathing-place (poss.
°वन्त्†), shrine or holy place of pilgrimage, any venerable or worthy
thing or person,
esp.
 counsellor, adviser, teacher (also counsel,
instruction)
certain lines or parts of the hand sacred to
sev.
 gods
the right way, place, or moment.
Yates
English
तीर्थ (र्थः-र्थं) 1.
m.
n.
 Sacred science,
a holy place
a
ghāt
a
guru
a
sacrifice
an incarnation
a
dar-
shana
means
menses
a ves-
sel
fire
a part of the hand.
Spoken Sanskrit
English
तीर्थ - tIrtha -
m.
 - ascetic
तीर्थ - tIrtha -
n.
 - object of veneration
तीर्थ - tIrtha -
n.
 - advice
तीर्थ - tIrtha -
n.
 - worthy object
तीर्थ - tIrtha -
n.
 - preceptor
तीर्थ - tIrtha -
n.
 - channel
तीर्थ - tIrtha -
n.
 - vulva
तीर्थ - tIrtha -
n.
 - one of the ten orders of ascetics founded by zaMkarAcArya
तीर्थ - tIrtha -
n.
 - adviser
तीर्थ - tIrtha -
n.
 - right place or moment
तीर्थ - tIrtha -
n.
 - counsel
तीर्थ - tIrtha -
n.
 - woman's courses
तीर्थ - tIrtha -
n.
 - path to the altar between the
तीर्थ - tIrtha -
n.
 - brahman
तीर्थ - tIrtha -
n.
 - sacred object
तीर्थ - tIrtha -
n.
 - fire
तीर्थ - tIrtha -
n.
 - place of pilgrimage
तीर्थ - tIrtha -
n.
 - worthy person
तीर्थ - tIrtha -
n.
 - person worthy of receiving anything
तीर्थ - tIrtha -
n.
 - cAtvAla and utkara
तीर्थ - tIrtha -
n.
 - stairs for landing or for descent into a river
तीर्थ - tIrtha -
n.
 - instruction
तीर्थ - tIrtha -
n.
 - sacred place
तीर्थ - tIrtha -
n.
 - piece of water
तीर्थ - tIrtha -
n.
 - certain lines or parts of the hand sacred to the deities
तीर्थ - tIrtha -
n.
 - usual or right way or manner
तीर्थ - tIrtha -
n.
 (m. ) - stairs for descent into a river
तीर्थ - tIrtha -
n.
 (m. ) - road
तीर्थ - tIrtha -
n.
 (m. ) - passage
तीर्थ - tIrtha -
n.
 (m. ) - way
तीर्थ - tIrtha -
n.
 (m. ) - place of pilgrimage on the banks of sacred streams
तीर्थ - tIrtha -
n.
 (m. ) - ford [ shallow pond ]
तीर्थ - tIrtha -
n.
 (m. ) - bathing-place
तीर्थ tIrtha
n.
 cAtvAla and utkara
तीर्थ tIrtha
n.
 cAtvAla and utkara
Wilson
English
तीर्थ
mn. (-र्थः-र्थं)
1 Sacred science, or any of the branches of knowledge esteemed holy.
2 A holy place, any place of pilgrimage, as Benares, &c. but especially
particular spots along the course of sacred streams, as the Ganges, &c. and in
the vicinity of some piece of water or sacred springs.
3 Any piece of water.
4 A Ghāt or stairs of a landing place.
5 A sacred preceptor, a Guru.
6 Sacrifice.
7 An Avatāra or descent of a deity.
8 A school of philosophy, a Darśana, a sect.
9 A counsellor, an adviser.
10 An expedient, a means of success.
11 The menses.
12 Pudendum muliebre.
13 A vessel.
14 A royal vessel.
15 A Brahman.
16 Ascertainment of disease.
17 Fire.
18 A part of the hand sacred to any
deity, as between the thumb and
finger to the manes, the root of the thumb to BRAHMA, &c.
E.
 तॄ to pass over, थक् Uṇādi affix
by which persons are
extricated from sin, difficulty, &c.
Apte
English
तीर्थम् [tīrtham], [तॄ-थक् Un. 2.7] 'तीर्थं शास्त्राध्वरक्षेत्रोपायोपाध्याय- मन्त्रिषु' इति विश्वः.
A passage, road, way, ford
सुप्र- तारां दृढा तीर्थे शीघ्रं नावमुपाहर
Rām.*
 2.52.6
Bhāg.*
 9.19.4.
A descent into a river, the stairs of a landing-place (Mar. घाट)
विषमो$पि विगाह्यते नयः कृततीर्थः पयसामिवाशयः
Ki.*
 2.3 (where तीर्थ means 'a remedy' or 'means' also)
तीर्थं सर्वविद्यावताराणाम्
K.*
 44.
A place of water.
A holy place, place of pilgrimage, a shrine
&c.
 dedicated to some holy object (especially on or near the bank of a sacred river
&c.
 )
तीर्थोदकं च वह्निश्च नान्यतः शुद्धिमर्हतः
U.*
 1.13
शुचि मनो यद्यस्ति तीर्थेन किम्
Bh.*
 2.55
R.*
 1.85.
A channel, medium means
तदनेन तीर्थेन घटेत
&c.
Māl.
 1.
A remedy, expedient
नाध्यगच्छद्बलिर्लोके तीर्थ- मन्यत्र वै द्विजात्
Mb.
 * 3.26.12.
A sacred or holy personage, worthy person, an object of veneration, a fit recipient
क्व पुनस्तादृशस्य तीर्थस्य साधोः संभवः
U.*
 1
Ms.*
 3. 136
H.*
 2.8
R.*
 5.15
वृद्धस्य तीर्थेषु प्रतिपादिनी Kau.
A.
 1.
A sacred preceptor, a teacher
मया तीर्थादभिनयविद्या शिक्षिता
M.*
 1.
Source, origin.
A sacrifice.
A minister
Rām.*
 2.1.36
Pt.*
 3.68.
Advice, instruction
विषमो$पि विगाह्यते नयः कृततीर्थः पयसामिवाशयः
Ki.*
 2.3.
Right place or moment
प्रादात्स्वन्नं च विप्रेभ्यः प्रजातीर्थे स तीर्थवित्
Bhāg.*
 1.12.14.
The right or usual manner
गौतम तीर्थेनेच्छासा इत्युपैम्यहं भवन्तम् Bṛi.
Up.*
 6. 2.7.
Certain parts of the hand sacred to deities, manes
&c.
A school of philosophy.
Pudendum muliebre.
Menstrual courses of a woman.
A Brāhmaṇa.
(In liturgical language) The path to the altar between the चात्वाल q. v. and उत्कर q. v.
Fire.
Ascertainment of a disease.
A science (शास्त्र).
An auxiliary, a help
a person or official connected with the king and being in close attendance on him
(the number being 15 on one's side and 18 on the enemy's side)
cf.
Pt.*
 3.69. -र्थः One of the ten orders of ascetics founded by शंकराचार्य, An honorary affix added to the names of ascetics, saints
&c.
e. g. आनन्दतीर्थ. -a
Sacred.
Liberator, saviour
वार्तां सखे कीर्तय तीर्थकीर्तेः
Bhāg.*
 3.1.45.
Comp.
 उदकम् holy water
तीर्थोदकं च वह्निश्च नान्यतः शुद्धिमर्हतः
U.*
 1.13. -कमण्डलुm. ,
n.
 a pot filled with water from a holy place.
करः a Jaina Arhat, sanctified teacher or saint of the Jainas
(also तीर्थकर in this sense).
an ascetic.
the founder of a new religious or philosophical school.
N.
 of Viṣṇu. -काकः an unsteady pupil
P.
 II.1.42 Vārt.
-काकः, -ध्वाङ्क्षः, -वायसः 'a crow at a sacred bathing-place', i. e. a very greedy person (लोलुप). -चर्या pilgrimage. -देवः an epithet of Śiva. -पाद्
m.
 an epithet of Kṛiṣṇa
Bhāg.*
 1.7.34.-भूत
a.
 sacred, holy. -यात्रा a visit to a holy place, a pilgrimage. -राजः
N.
 of Prayāga. -राजिः, -जी
f.
 an epithet of Benaras. -वाकः the hair of the head.-विधिः rites observed at a place of pilgrimage (such as क्षौर). -शिला the stone-steps leading to a bathingplace. -सेविन्
a.
 a pilgrim. (m. ) a crane.
Apte 1890
English
तीर्थं [तॄ-थक् Uṇ. 2. 7] 1 A passage, road, way, ford.
2 A descent into a river, the stairs of a landingplace
(Mar. घाट)
विषमोपि विगाह्यते नयः कृततीर्थः पयसामिवाशयः Ki. 2. 3. (where तीर्थ means ‘a remedy or means also)
तीर्थं सर्वविद्यावताराणां K. 44.
3 A place of water.
4 A holy place, place of pilgrimage, a shrine &c, dedicated to some holy object (especially on or near the bank of a sacred river &c.)
शुचि मनो यद्यस्ति तर्थिन किं Bh. 2. 55
R. 1. 85.
5 A channel, medium, means
तदनेन तीर्थेन घटेत &c. Māl. 1.
6 A remedy, expedient.
7 A sacred or holy personage, worthy person, an object of veneration, a fit recipient
क्व पुनस्तादृशस्य तीर्थस्य साधोः संभवः U. 1
Ms. 3. 136
H. 2. 8, R. 5. 15.
8 A sacred preceptor, a teacher
मया तीर्थादभिनयविद्या शिक्षिता M. 1.
9 Source, origin.
10 A sacrifice.
11 A minister.
12 Advice, instruction.
13 Right place or moment.
14 The right or usual manner.
15 Certain parts of the hand sacred to deities, Manes &c.
16 A school of philosophy.
17 Pudendum muliebre.
18 Menstrual courses of a woman.
19 A Brāhmaṇa.
20 (In liturgical language) The path to the altar between the चात्वाल and उत्कर q. q. v. v.
21 Fire.
22 Ascertainment of a disease.
23 A science (शास्त्र).
24 An auxiliary, a help
a person or official connected with the king and being in close attendance on him
(the number being 15 on one's side and 18 on the enemy's side)
cf. Pt. 3. 69.
र्थः An honorary affix added to the names of ascetics, saints &c.
e. g. आनंदतीर्थ.
Comp.
उदकं holy water
तीर्थोदकं च वह्निश्च नान्यतः शुद्धिमर्हतः U. 1. 13.
कमंडलु m. n. a pot filled with water from a holy place.
करः {1} a Jaina Arhat, sanctified teacher or saint of the Jainas
(also तीर्थंकर in this sense). {2} an ascetic. {3} the founder of a new religious or philosophical school. {4} N. of Viṣṇu.
काकः,
ध्वांक्षः,
वायसः ‘a crow at a sacred bathing-place’, i. e. a very greedy person
(लोलुप).
देवः an epithet of Śiva.
पाद् m. an epithet of Kṛṣṇa.
भूत a. sacred, holy.
यात्रा a visit to a holy place, a pilgrimage.
राजः N. of Prayāga.
राजिः,
जी f. an epithet of Benaras.
वाकः the hair of the head.
विधिः rites observed at a place of pilgrimage, (such as क्षौर).
शिला the stone-steps leading to a bathing-place.
सेविन् a. a pilgrim. (
m.) a crane.
Monier Williams Cologne
English
तीर्थ॑
n.
 (rarely
m.
 ,
MBh.
 ) a passage, way, road, ford, stairs for landing or for descent into a river, bathing-place, place of pilgrimage on the banks of sacred streams, piece of water,
RV.
&c.
the path to the altar between the Cātvāla and Utkara, ṢaḍvBr. iii, 1
ĀśvŚr.
 iv, ix
ŚāṅkhŚr.
Lāṭy.
KātyŚr.
a channel, iv, 8, Paddh.
the usual or right way or manner,
TS.
ŚBr.
 xiv, (अ॑-, xi),
KātyŚr.
MBh.
 iv, 1411
the right place or moment,
ChUp.
 viii
Anup.
&c.
advice, instruction, counsel, adviser, preceptor,
MBh.
 v
Mālav.
 i, 12/13
Kir.
 ii, 3
certain lines or parts of the hand sacred to the deities,
Mn.
 ii
Yājñ.
&c.
an object of veneration, sacred object,
BhP.
a worthy person,
Āp.
Mn.
 iii, 130
MBh.
&c.
a person worthy of receiving anything (gen. ),
MānGṛ.
 i, 7
N.
 of certain counsellors of a king (enumerated in
Pañcat.
 iii, 67/68),
MBh.
 ii, 171
Ragh.
 xvii
Śiś.
 xiv
one of the ten orders of ascetics founded by Śaṃkarācārya (its members add the word तीर्थ to their names)
a brāhman,
Uṇvṛ.
=
 दर्शन,
L.
=
 योग,
L.
the vulva,
L.
a woman's courses,
L.
fire,
Uṇvṛ.
=
 निदान, ib.
Monier Williams 1872
English
तीर्थ तीर्थ, अस्, अम्, m. n. (fr. rt. तॄ, the
masc. is only exceptionally used in epic poetry), a
passage, way, road, ford
especially a Ghāt or the
stairs of a landing-place, a descent into a river, a
bathing-place, a holy place, a shrine or sacred place
of pilgrimage, as Benares &c., especially particular
spots along the course of sacred streams, as the
Ganges &c., or in the vicinity of sacred springs
any piece of water
(in sacrificial language) the path
to the altar between the Cātvāla and Utkara
a
channel, a canal, watercourse
the usual way, the
usual or right manner (e. g. तीर्थेन or तीर्थतस्,
in right order, in the usual way
अ-तीर्थेन, in a
wrong way)
the right place, the right moment
a sacred place, a sacred moment, opportunity
a
sacrifice
advice, instruction, counsel
a counsellor,
an adviser
a sacred preceptor, a Guru
an oppor-
tunity, a means, an expedient
certain lines or parts
of the hand sacred to the deities &c. (as the root
of the two smaller fingers, to Prajāpati
the tops of
the fingers, to the gods
the space between the
thumb and finger, to the manes
the root of the
thumb, to Brahma or to the Veda
सौम्यन् तीर्-
थम् = the middle of the hand)
an object of
veneration, a sacred object
a worthy object or
person, a fit recipient, (sometimes at the end of
names, e. g. आनन्द-तीर्थ, जय-त्°, &c.)
a Brāh-
man
a minister
a N. given to certain officers
(eighteen or fifteen in number) who are in close
attendance on a king
pudendum muliebre
menstrual
courses of a woman
a school of philosophy (= दर्-
शन), a sect
ascertainment of disease
fire.
—तीर्-
थ-कमण्डलु, उस्, उ, m. n. a pot with water
from a sacred bathing-place.
—तीर्थ-कर, अस्, आ or
ई, अम्, ‘creating a passage (through life, or through the
circuit of life)
’ (अस्), m. an epithet of Viṣṇu
one
of the synonyms of an Arhat or sanctified teacher of
the Jaina sect
(with Buddhists) an ascetic (‘bathing
in holy waters’).
—तीर्थ-काक, अस्, m. a crow at
a sacred bathing-place, i. e. one not in his own
proper place.
—तीर्थ-काशिका, f., N. of a work by
Gaṅgā-dhara.
—तीर्थ-कीर्त्ति, इस्, इस्, इ, one whose
mere fame makes holy.
—तीर्थ-कृत्, त्, m. =
तीर्थ-कर, a Jaina Arhat.
—तीर्थ-गोपाल, अम्,
n., N. of a place of pilgrimage.
—तीर्थङ्-कर,
अस्, m. = तीर्थ-कर, a Jaina Arhat.
—तीर्थ-
चिन्ता-मणि, इस्, m. f., N. of a chapter of the
Saṃskāra-tattva by Raghu-nandana, treating of the
Indian sacraments.
—तीर्थ-तम, अम्, n. (fr. तीर्-
थ with the affix of the superl.), a more sacred
place of pilgrimage
an object of the highest sanctity.
—तीर्थ-देव, अस्, m. an epithet of Śiva.
—तीर्-
थ-ध्वाङ्क्ष, अस्, m. ‘a crow at a place of pil-
grimage, ’ a contemptuous epithet
[cf. तीर्थ-काक।]
—तीर्थ-पति, इस्, m., N. of the chief of a sect.
—तीर्थ-पाद्, पात्, पदी, पत्, ‘one whose feet are
sacred or sanctify, ’ an epithet of Kṛṣṇa.
—तीर्थ-
पादीय, अस्, m. an adherent of Kṛṣṇa.
—तीर्थ-
भूत, अस्, आ, अम्, rendered holy, sacred.
—तीर्थ-
महा-ह्रद, अस्, m., N. of a shrine or place of
pilgrimage.
—तीर्थ-महिमन्, आ, m., N. of a
chapter of the Śūdra-dharma-tattva, treating of the
duties of the Śūdras.
—तीर्थ-माहात्म्य, अम्, n.,
N. of a chapter of the Purāṇa-sarva-sva by Halā-
yudha.
—तीर्थ-यात्रा, f. a visit to any sacred
shrine or bathing-place, a pilgrimage
N. of a
chapter of the Śiva-Purāṇa.
—तीर्थयात्रा-तत्त्व,
अम्, n., N. of a part of the Smṛti-tattva by Raghu-
nandana.
—तीर्थयात्रा-पर्वन्, अ, n., N. of a sec-
tion of the third book of the Mahā-bhārata (ch. 80-
156).
—तीर्थ-यात्रिन्, ई, इणी, इ, going to a place of
pilgrimage.
—तीर्थ-राजी, f. ‘a line of sacred bathing-
places, ’ epithet of Benares.
—तीर्थ-वत्, आन्, अती,
अत्, having descents to the water, abounding in
sacred bathing-places
(अती), f., N. of a river.
—तीर्-
थ-वाक, अस्, m. the hair of the head.
—तीर्थ-
वायस, अस्, m. a crow at a Tīrtha
see तीर्थ-
काक.
—तीर्थ-वासिन्, ई, इनी, इ, dwelling at a place
of pilgrimage.
—तीर्थ-विधि, इस्, m. the rites ob-
served at a place of pilgrimage.
—तीर्थ-शिला, f. the
stone steps leading to a bathing-place.
—तीर्थ-
श्रवस्, आस्, आस्, अस्, one whose mere fame is sacred
or sanctifies.
—तीर्थ-श्राद्ध-प्रयोग, अस्, m.,
N. of a chapter of the Śrāddha-cintā-maṇi by Śiva-
rāma, treating of funeral ceremonies.
—तीर्थ-
सेनि, इस्, f., N. of one of the Mātṛs attending on
Skanda.
—तीर्थ-सेविन्, ई, इनी, इ, visiting shrines,
a pilgrim
(ई), m. a kind of crane, Ardea Nivea.
—तीर्थ-सौख्य, अम्, n. title of a particular work
or of a part of a work.
Macdonell
English
तीर्थ tīr-thá, (m. )
n.
 [crossing-place: √ tṝ] 🞄ford
landing-stair
bathing-place, esp. one 🞄to which pilgrimages are made for the expiation 🞄of sins
approach to the sacrificial altar, 🞄between the trench (cātvāla) and the mound of 🞄earth (utkara)
right place or moment
suitable 🞄opportunity
customary or right manner 🞄(in. duly)
instruction, guidance
teacher, instructor
🞄certain (four) line or parts of the 🞄hand
venerable or sacred object
worthy 🞄person
kind of court official.
Benfey
English
तीर्थ तीर्थ, i. e. तॄ + थ,
m.
 and
n.
1. Stairs of a landing-place, a descent,
Bhāg. P. 9, 19, 4.
2. A bathing-place,
Rām. 1, 2, 6.
3. A place of pilgrimage,
Man. 8, 356
Rājat. 5, 304.
4. A holy
place, Man. 11, 196.
5. The right or
holy moment, Bhāg. P. 7, 8, 44
1, 12,
14.
6. Opportunity, Bhāg. P. 3, 19, 4.
7. Instruction, Kir. 2, 3.
8. A sacred
preceptor, MBh. 5, 4212.
9. Certain
lines or parts of the hand, Man. 2, 58.
10. A venerable object, Bhāg. P. 4, 20,
4.
11. A venerable person, MBh. 13,
5356
Daśak. in Chr. 182, 20.
12. Cer-
tain persons of a king's court, MBh. 2,
171
तीर्थतम, see separately.
--
Comp.
अप्सरस्-,
n.
 the name of a local-
ity.
दुस्-,
adj.
 ,
f.
 था, difficult to be
crossed, Chr. 47, 36.
स-,
m.
 a fellow
student,
सोम-,
n.
 a place of pilgrimage
in the west of India.
Apte Hindi
Hindi
तीर्थम्
नपुं*
 - तृ + थक्
"मार्ग, सड़क, रास्ता, घाट"
तीर्थम्
नपुं*
 - -
"नदी में उतरने का स्थान, घाट"
तीर्थम्
नपुं*
 - -
जलस्थान
तीर्थम्
नपुं*
 - -
पवित्रस्थान
तीर्थम्
नपुं*
 - -
"मार्ग, माध्यम, साधन"
तीर्थम्
नपुं*
 - -
"उपचार, तरकीब"
तीर्थम्
नपुं*
 - -
"पुण्यात्मा, योग्य व्यक्ति, श्राद्ध का पात्र, उपयुक्त आदाता"
तीर्थम्
नपुं*
 - -
"धर्मोपदेष्टा, अध्यापक"
तीर्थम्
नपुं*
 - -
"स्रोत, मूल"
तीर्थम्
नपुं*
 - -
यज्ञ
तीर्थम्
नपुं*
 - -
मन्त्री
तीर्थम्
नपुं*
 - -
"उपदेश, शिक्षा"
तीर्थम्
नपुं*
 - -
उपयुक्त स्थान या क्षण
तीर्थम्
नपुं*
 - -
उपयुक्त या यथापूर्व रीति
तीर्थम्
नपुं*
 - -
हाथ के कुछ भाग जो देवताओं या पितरों के लिए पवित्र होते हैं
तीर्थम्
नपुं*
 - -
दर्शनशास्त्र के लिए विशिष्ट सिद्धान्तवादी
तीर्थम्
नपुं*
 - -
स्त्रियोचित लज्जा
तीर्थम्
नपुं*
 - -
स्त्रीरज
तीर्थम्
नपुं*
 - -
ब्राह्मण
तीर्थम्
नपुं*
 - -
अग्नि
तीर्थः
पुं*
 - -
सम्मानसूचक प्रत्यय जो सन्तों और संन्यासियों के नामों के साथ जोड़ा जाय
Shabdartha Kaustubha
Kannada
तीर्थ
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಾಸ್ತ್ರ
तीर्थ
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯಾಗ /ಯಜ್ಞ
तीर्थ
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರ /ಯಾತ್ರಾಸ್ಥಳ
तीर्थ
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಉಪಾಯ /ಯುಕ್ತಿ
निष्पत्तिः - > तॄ (प्लवनतरणयोः) - "थक्" (उ० २-७)
प्रयोगाः - > "वासुदेवेन तीर्थेन तात गच्छस्व संशमम्"
उल्लेखाः - > भा० उद्योग० १२५-२६
तीर्थ
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪುಣ್ಯತೀರ್ಥ /ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ತೀರ್ಥ
प्रयोगाः - > "नदीदेवनिखातेषु तडागेषु सरस्सु च । स्नानं समाचरेन्नित्यं गर्तप्रस्रवणेषु च । निपानादुद्धृतं पुण्यं ततः प्रस्रवणादिकम् । ततोऽपि सारसं पुण्यं ततो नादेयमुच्यते । तीर्थतोयं ततः पुण्यं गङ्गातोयं ततोऽधिकम् ॥"
उल्लेखाः - > अग्निपु०
तीर्थ
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನದಿ ಕೆರೆ ಕೊಳ ಮೊದಲಾದುವುಗಳಲ್ಲಿ ನೀರಿಗೆ ಇಳಿಯುವುದು /ಜಲಾವತರಣ
प्रयोगाः - > "विषमोऽपि विगाह्यते नयः कृततीर्थः पयसामिवाशयः"
उल्लेखाः - > किरा० २-३
तीर्थ
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಋಷಿಗಳು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ನದಿಸರಸ್ಸು ಮೊದಲಾದುದು
प्रयोगाः - > "अकर्दममिदं तीर्थं भरद्वाज निशामय । रमणीयं प्रसन्नाम्बु सन्मनुष्यमनो यथा ॥"
उल्लेखाः - > रामा०
तीर्थ
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದಾನವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಯೋಗ್ಯನಾದವನು /ಸತ್ಪಾತ್ರ
प्रयोगाः - > "दूरादेव परीक्षेत ब्राह्मणं वेदपारगम् । तीर्थं तद्दव्यकव्यानां प्रदाने सोऽतिथिः स्मृतः ।"
उल्लेखाः - > मनु० ३-१३०
तीर्थ
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಉಪಾಧ್ಯಾಯ /ಗುರು /ಶಿಕ್ಷಕ
प्रयोगाः - > "शिक्षितोह्यसि सारथ्ये तीर्थतः पुरुषर्षभ । " "मया सुतीर्थादभिनयविद्या शिक्षिता" ।
उल्लेखाः - > भा०, माल० १
तीर्थ
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಾಜನ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ಸ್ಥಳ ಮೊದಲಾದ ಅಷ್ಟಾದಶ ಸ್ಥಾನಗಳು
तीर्थ
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಚಿವ /ಮಂತ್ರಿ
तीर्थ
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯೋನಿ /ಸ್ತ್ರೀಯರ ಗುಹ್ಯಾಂಗ
तीर्थ
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹೆಂಗಸರ ರಜಸ್ಸು /ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮುಟ್ಟು
तीर्थ
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯತಿಗಳಹೆಸರಿನೊಡನೆ ಸೇರಿಸುವ ಒಂದು ಪೂಜ್ಯ ವಾಚಕ ಪದ
तीर्थ
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜಲ /ನೀರು
विस्तारः - > "जलावतारो गुरुरोन्युपायशास्त्रादि यज्ञो मुनिजुष्टतोयम् । मन्त्रादयोऽष्टादश पुण्यभूमिः पात्रं जलं स्त्रीकुसुमं च तीर्थम्"- नानार्थर० ।
तीर्थ
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಗ್ನಿ /ಬೆಂಕಿ
तीर्थ
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನದಿ ಮೊದಲಾದುವುಗಳಸ್ನಾನ ಘಟ್ಟ /ನೀರಿಗೆ ಇಳಿಯುವ ದಾರಿ
तीर्थ
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯೋಗ
L R Vaidya
English
tIrTa {% (I) n. %} 1. A passage, a road, a ford
2. a descent into a river, कृततीर्थः पयसामिवाशयः Kir.ii.3 (where the word is used in this sense and in sense 5)
3. a place of water
4. a holy place, a place of pilgrimage, especially one on or near the banks of a sacred river or spring, R.i.85
5. a means, an expedient, a remedy, अनेन तीर्थेन घटेत M.M.i.
6. a preceptor, a teacher, मया सुतीर्थादभिनयविद्या शिक्षिता Mal.i.
7. source, origin
8. a sacrifice
9. a minister
10. advice, instruction
11. certain parts of the hand sacred to various deities
12. an object of veneration, a worthy person, a fit recipient, M.iii.130
13. a school of philosophy
14. fire
15. pudendum, muliebre
16. menstrual courses of a woman
17. a Brāhmaṇa.
tIrTa {% (II) m. %} An honorary affix to the names of saints and ascetics.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
१८, अब्रह्म, तीर्थ, धृति, पापस्थानक, पुराण, विद्या, स्मृति
Bopp
Latin
तीर्थ m. n. (r. तॄ s. थ)
1) locus sacer, lavationi destinatus.
SA. 1. 38. 2. 2.
2) magister. RAGH. 17. 88.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
पुष्कर
पुक्ली
पुष्कर, तूर्यास्य, श्रीफल, पद्य, कुञ्जराग्रकर, द्यो, द्वीप, तीर्थ, निमित्तविशेष
तूर्यास्ये श्रीफले पद्ये कुञ्जराग्रकरे दिवि ।
द्वीपे तीर्थे निमित्ते च विशिष्टे पुष्करध्वनिः ॥ २१ ॥
verse 1.1.1.21
page 0002
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
तीर्थ a commentator on the Rāmāyaṇa. Often quoted
by Rāma on Rāmāyaṇa. See Maheśvaratīrtha.
Indian Epigraphical Glossary
English
tīrtha (IE 8-3, 8-4
EI 3
SII 1
CII 4
LL), a place
of pilgrimage
a holy place or holy waters
a bathing place
a
flight of steps for descent into a river
a ferry
sometimes
suffixed to the names of localities.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
तीर्थ , गवां तीर्थम् Viṣṇus. 23, 61 soll nach dem Komm. Kuhurin sein. — m. ° = चतुर्थदिवसस्नाता स्त्री, S I, 224, 2. — n. *Menstruation, Kauṭ. 153, 16. 17
159, 5. 10. — 12. 13. 15. Zach. Beitr. — तीर्थ ° = पुण्यजल [Hemacandra: ऋषिजुष्टजल], Padyac. III, 64d.
तीर्थ *Menstruation, Kauṭ. 153, 4 v.u.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
gleng gzhi
१) तीर्थ २) निदान
gram ngogs
तट / तीर्थ
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
घट्टस्तीर्थावतारेऽम्बुवृद्धौ पूरः प्लवश्च सः ॥ १०८७ ॥
-wordlist-
घट्ट (पुं), तीर्थ (पुं), अवतार (पुं), अम्बुवृद्धि (स्त्री), पूर (पुं), प्लव (पुं)
अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्
Sanskrit
--source--
करमध्ये सौम्यं तीर्थमथ स्यान्नियमे तपः ॥ १५० ॥
-wordlist-
करमध्य (क्ली), सौम्य (क्ली), तीर्थ (क्ली), तपस् (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
पुष्कर
पुष्कर, द्विरदकराग्र, पद्म, खड्गफल, व्योमन्, वाद्यभाण्डमुख, अगद, जल, तीर्थ
द्विरदकराग्रे पद्मे खड्गफले व्योम्नि वाद्यभाण्डमुखे ।
अगदे जले च तीर्थे पुष्करमष्टासु निर्दिष्टम् ॥ ८५८ ॥
verse 5.1.1.858
page 0098
तीर्थ
तीर्थ, योनि, जलावतार, मन्त्रादि, पुण्यक्षेत्र, पात्र, दर्शन
योनौ जलावतारे च मन्त्राद्यष्टादशस्वपि ।
पुण्यक्षेत्रे तथा पात्रे तीर्थ स्याद्दर्शनेषु च ॥ ८६२ ॥
verse 5.1.1.862
page 0099
Mahabharata
English
tīrtha, pl. (ºāṇi) (“bathing-place”, personif.). § 615u (Skanda): IX, 45, 2514 (came to the investiture of Skanda).
पुराणम्
English
तीर्थ / TĪRTHA. A holy place. Even from very ancient times the people of bhārata believed in the sacredness of holy places and they considered a pilgirmage to holy places as a part and parcel of their life. Almost all the Purāṇas have praised the greatness of holy places.
It is not true that all those who visit holy places and bathe in the sacred ponds there would get salvation. In Chapter 11 of padma purāṇa it is stated thus:
He would get salvation whose limbs, mind, knowledge, austerity and fame are under his own control. He who lives clean in body, without egoism, contented and never accepting gifts for services done would get salvation by visiting holy places. He who would fast if he did not get food, whose organs of sense are all under control would get salvation if he visits holy places. He who is righteous, free from anger, treats all animate objects like himself would get salvation if he visits holy place.
Once the great sage cyavana told prahlāda thus: “Only those who are pure in heart would get the benefit of visiting sacred places. It is a sin for others to do pilgrimage. The banks of gaṅgā are crowded with villages and cities. Many types of people like Parayas, Fishermen, Vaṅgas, Khasas, Huns and Mlecchas live there. They bathe in the holy river and drink the holy water, but they do not get salvation because their mind and heart are not clean.” (4th skandha, devī bhāgavata).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
तीर्थं,
क्ली,
 (तरति पापादिकं यस्मात् । तॄ +“पातॄतुदिवचीति ।” उणां । २ । ७ । इतिथक् ।) पुण्यस्थानादि । तीर्थतोयस्य स्नानेपुण्यत्वं यथा, --“नदीदेवनिखातेषु तडागेषु सरःसु च ।स्नानं समाचरेन्नित्यं गर्त्तप्रस्रवणेषु च ॥
निपानादुद्धृतं पुण्यं ततः प्रस्रवणादिकम् ।ततोऽपि सारसं पुण्यं ततो नादेयमुच्यते ॥
तीर्थतोयं ततः पुण्यं गङ्गातोयं ततोऽधिकम् ॥
”इत्याद्ये वह्निपुराणे स्नानविधिर्नाम ४ अध्यायः ॥
जलसमीपस्थारत्निमात्रस्थानम् । यथा, आदित्य-पुराणे ।“अरत्निमात्रं जलं त्यक्त्वा कुर्य्याच्छौचमनुद्धृते ।पश्चाच्च शोधयेत्तीर्थमन्यथा न शुचिर्भवेत् ॥
तस्मिन् देशे शौचं कर्त्तव्यं यस्मादरत्निमात्रव्यव-हितं जलं तत् स्थलमेव तीर्थं जलसमीपत्वात् ।”इत्याह्निकाचारतत्त्वम् ॥
* ॥
विप्रचरणयोस्तीर्थवासस्थानत्वं ब्राह्मणशब्देद्रष्टव्यम् ॥
* ॥
विप्रदक्षिणकर्णस्य तीर्थवास-स्थानत्वं यथा । पराशरः ।“प्रभासादीनि तीर्थानि गङ्गाद्याः सरितस्तथा ।विप्रस्य दक्षिणे कर्णे वसन्ति मनुरब्रवीत् ॥
”इत्याह्निकाचारतत्त्वम् ॥
हस्तस्थिततीर्थानि यथा, --“अङ्गुल्यग्रे तीर्थं दैवं स्वल्पाङ्गुल्योर्मूले कायम् ।मध्येऽङ्गुष्ठाङ्गुल्योः पैत्रं मूले ह्यङ्गुष्ठस्य ब्राह्मम् ॥
”इत्यमरः । २ । ७ । ५१ ॥
(यथा च, मार्कण्डेये । ३४ । १०३ -- १०९ ।“कुर्य्यात् कर्म्माणि तीर्थेन स्वेन स्वेन यथाविधि ।देवादीनां तथा कुर्य्याद् ब्राह्मेणाचमनक्रियाम् ॥
अङ्गुष्ठोत्तरतो रेखा पाणेर्या दक्षिणस्य तु ।एतद्ब्राह्ममिति ख्यातं तीर्थमाचमनाय वै ॥
तर्ज्जन्यङ्गुष्ठयोरन्तः पैत्रं तीर्थमुदाहृतम् ।पितॄणां तेन तोयादि दद्यान्नान्दीमुखादृते ॥
अङ्गुल्यग्रे तथा दैवं तेन दिव्यक्रियाविधिः ।तीर्थं कनिष्ठिका मूले कायं तेन प्रजापतेः ॥
एवमेभिः सदा तीर्थैर्देवानां पितृभिः सह ।सदा कार्य्याणि कुर्व्वीत नान्यतीर्थन कर्हिचित् ॥
ब्राह्मेणाचमनं शस्तं पित्र्यं पैत्रेण सर्व्वदा ।देवतीर्थेन देवानां प्राजापत्यं निजेन च ॥
नान्दीमुखानां कुर्व्वीत प्राज्ञः पिण्डोदकक्रियाम् ।प्राजापत्येन तीर्थेन यच्च किञ्चित् प्रजापतेः ॥
”)तीर्थं त्रिविधम् । यथा । जङ्गमम् १ मानसम् २स्थावरम् ३ । तथा च ।“ब्राह्मणा जङ्गमं तीर्थ निर्म्मलं सार्व्वकामिकम् ।येषां वाक्योदकेनैव शुद्ध्यन्ति मलिनो जनाः ॥
अगस्तिरुवाच ।शृणु तीर्थानि गदतो मानसानि ममानघे ! ।येषु सम्यक् नरः स्नात्वा प्रयाति परमां गतिम् ॥
सत्यं तीर्थं क्षमा तीर्थं तीर्थमिन्द्रयनिग्रहः ।सर्व्वभूतदया तीर्थं सर्व्वत्रार्ज्जवमेव च ॥
दानं तीर्थं दमस्तीर्थं सन्तोषस्तीर्थमुच्यते ।ब्रह्मचर्य्यं परं तीर्थं तीर्थञ्च प्रियवादिता ॥
ज्ञानं तीर्थं धृतिस्तीर्थं पुण्यं तीर्थमुदाहृतम् ।तीर्थानामपि तत्तीर्थं विशुद्धिर्म्मनसः परा ।एतत्ते कथितं देवि ! मानसं तीर्थलक्षणम् ॥
भौमानामपि तीर्थानां पुण्यत्वे कारणं शृणु ।यथा शरीरस्योद्देशाः केचिन्मेध्यतमाः स्मृताः ।तथा पृथिव्यामुद्देशाः केचित्पुण्यतमाः स्मृताः ॥
प्रभावादद्भुताद्भूमेः सलिलस्य च तेजसा ।परिग्रहान्मुनीनाञ्च तीर्थानां पुण्यता स्मृता ॥
तस्माद्भौमेषु तीर्थेषु मानसेषु च नित्यशः ।उभयेष्वपि यः स्नाति स याति परमां गतिम् ॥
”तीर्थागमने दोषो यथा, --“अनुपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थान्यनभिगम्य च ।अदत्वा काञ्चनं गाञ्च दरिद्रो नाम जायते ॥
”तीथगमने फलं यथा, --“अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्टा विपुलदक्षिणैः ।न तत्फलमवाप्नोति तीर्थाभिगमनेन यत् ॥
* ॥
तीर्थान्यनुस्मरन् धीरः श्रद्दधानः समाहितः ।कृतपापो विशुध्येत किं पुनः शुद्धकर्म्मकृत् ॥
तिर्य्यग्योनिं न वै गच्छेत् कुदेशे न च जायते ।न दुःखी स्यात् स्वर्गभाक् च मोक्षोपायञ्च विन्दति ॥
तीर्थफलभागिनो यथा, --यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् ।विद्या तपश्च कीर्त्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते ॥
प्रतिग्रहादुपावृत्तः सन्तुष्टो येन केनचित् ।अहङ्कारविमुक्तश्च स तीर्थफलमश्नुते ॥
अदाम्भिको निरारम्भो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ।विमुक्तः सर्व्वसङ्गैर्यः स तीर्थफलमश्नुते ॥
अकोपनोऽमलमतिः सत्यवादी दृढव्रतः ।आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते ॥
अश्रद्दधानः पापात्मा नास्तिकोऽच्छिन्नसंशयः ।हेतुनिष्ठश्च पञ्चैते न तीर्थफलभागिनः ॥
”इति काशीखण्डम् ॥
* ॥
तीर्थयात्राविधानं यथा, --“यो यः कश्चित्तीर्थयात्रान्तु गच्छेत्सुसंयतः स च पूर्व्वं गृहे स्वे ।कृतोपवासः शुचिरप्रमत्तःसंपूजयेद्भक्तिनम्रो गणेशम् ॥
देवान् पितॄन् ब्राह्मणांश्चैव साधून्धीमान् प्रीणयन् वित्तशक्त्या प्रयत्नात् ।प्रत्यागतश्चापि पुनस्तथैवदेवान् पितॄन् ब्राह्मणान् पूजयेच्च ॥
एवं कुर्व्वतस्तस्य तीर्थे यदुक्तंफलं तत् स्यान्नात्र सन्देह एव ॥
”इति ब्रह्मपुराणम् ॥
* ॥
“प्रयागे तीर्थयात्रायां पितृमातृवियोगतः ।कचानां वपनं कुर्य्यात् वृथा न विकचो भवेत् ॥
”इति भविष्यपुराणम् ॥
* ॥
“तीर्थयात्रासमारम्भे तीर्थात् प्रत्यागमेऽपि च ।वृद्धिश्राद्धं प्रकुर्व्वीत बहुसर्पिःसमन्वितम् ॥
”इति कूर्म्मपुराणम् ॥
* ॥
“ऐश्वर्य्यलाभमाहात्म्यात् गच्छेद्यानेन यो नरः ।निष्फलं तस्य तत्तीर्थं तस्माद्यानं विवर्ज्जयेत् ॥
”इति मत्स्यपुराणम् ॥
* ॥
“संवत्सरं द्बिमासोनं पुनस्तीर्थं व्रजेद्यदि ।मुण्डनञ्चोपवासञ्च तदा यत्नेन कारयेत् ॥
”इति गङ्गावाक्यावली ॥
* ॥
तीर्थप्राप्त्यानन्तरविधानं यथा, --“न परीक्ष्यो द्विजस्तीर्थेष्वन्नार्थी भोज्य एवहि ।सक्तुभिः पिण्डदानञ्च चरुणा पायसेन च ॥
कर्त्तव्यमृषिभिर्दृष्टं पिण्याकेन गुडेन च ।श्राद्धं तत्र तु कर्त्तव्यमर्घ्यावाहनवर्ज्जितम् ॥
अकालेऽप्यथवा काले तीर्थश्राद्धन्तु तर्पणम् ।अविलम्बेन कर्त्तव्यं नैव विघ्नं समाचरेत् ॥
यदह्नि तीर्थप्राप्तिः स्यात्ततोऽह्नः पूर्व्ववासरे ।उपवासश्च कर्त्तव्यः प्राप्तेऽह्नि श्राद्धदो भवेत् ॥
तीर्थोपवासः कर्त्तव्यः शिरसो मुण्डनं तथा ।शिरोगतानि पापानि यान्ति मुण्डनतो यतः ॥
तीर्थं प्राप्य प्रसङ्गेन स्नानं तीर्थे समाचरेत् ।स्नानजं फलमाप्नोति तीर्थयात्राश्रितं न तु ॥
”इति काशीखण्डम् ॥
“मुण्डनञ्चोपवासश्च सर्व्वतीर्थेष्वयं विधिः ।वर्ज्जयित्वा गयां गङ्गां विशालां विरजान्तथा ॥
”इति स्कान्दम् ॥
* ॥
“षोडशांशं स लभतें यः परार्थेन गच्छति ।अर्द्धं तीर्थफलं तस्य यः प्रसङ्गेन गच्छति ॥
”इति पैठीनसिः ॥
“स्नापयेत् स्निग्धमित्रादीन् ज्ञातींस्तीर्थे नरोत्तमः ।अन्यथापहरन्त्येते बलात्तीर्थभवं फलम् ॥
”इति स्कान्दम् ॥
“मातरं पितरं जायां म्रातरं सुहृदं गुरुम् ।यमुद्दिश्य निमज्जेत अष्टभागं लभेत सः ॥
”इति प्रायश्चित्ततत्त्वे मार्कण्डेयपुराणम् ॥
* ॥
कलौ तीर्थानां पृथिव्यां स्थितिकालो यथा, “सरस्वती पुण्यक्षेत्रमाजगाम च भारतम् ।गङ्गा शापेन कलया स्वयं तस्थौ हरेः पदे ॥
पश्चाद्भगीरथानीता महीं भागीरथी शुभा ।समाजगाम कलया वाणी शापेन नारद ! ॥
पद्मा जगाम कलया सा च पद्मावती नदी ।भारतं भारती शापात् स्वयं तस्थौ हरेः पदेकलेः पञ्चसहस्रञ्च वर्षं स्थित्वा च भारते ।जग्मुस्ताश्च सरिद्रूपं विहाय श्रीहरेः पदम् ॥
यानि सर्व्वाणि तीर्थानि काशीं वृन्दावनं विना ।यास्यन्ति ताभिः सार्द्धञ्च वैकुण्ठमाज्ञया हरेः ॥
”तीर्थप्रतिग्रहे दोषो यथा, --“तत्र नारायणक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे हरेः पदे ।वाराणस्यां वदर्य्याञ्च गङ्गासागरसङ्गमे ॥
पुस्करे भास्करक्षेत्रे प्रभासे रासमण्डले ।हरिद्वारे च केदारे सोमे वदरपाचने ॥
सरस्वतीनदीतीरे पुण्ये वृन्दावने वने ।गोदावर्य्याञ्च कौशिक्यां त्रिवेण्याञ्च हिमालये ॥
एतेष्वन्येषु यो दानं प्रतिगृह्णाति कामतः ।स च तीर्थप्रतिग्राही कुम्भीपाकं प्रयाति च ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डम् ॥
* ॥
यानादिना गमने दोषो यथा, --“पुण्यार्द्धं हरते याने तदर्द्धं छत्रपादुके ।तदर्द्धं तैलमांसाभ्यां सर्व्वं हरति मैथुने ॥
”इति कर्म्मलोचनम् ॥
* ॥
युगभेदे तीर्थविशेषस्य श्रेष्ठत्वं पाद्मे ।“कृते तु पुष्करं तीर्थं त्रेतायां नैमिषन्तथा ।द्बापरे तु कुरुक्षेत्रं कलौ गङ्गां समाश्रयेत् ॥
”तीर्थसंख्या यथा, --“तिस्रः कोठ्योऽर्द्धकोटी च तीर्थानां वायुरब्रवीत् ।दिवि भुव्यन्तरीक्षे च तानि ते सन्ति जाह्नवि ! ॥
”अथ भूमण्डलस्य प्रादक्षिण्येन तीर्थानि यथा ।पुष्करम् १ तत्तु ब्रह्मणः स्थानं तीर्थराजेति नाम्नाख्यातं तत्र त्रिसन्ध्यं दशकोटितीर्थान्यायान्ति ।तस्य फलं अश्वमंधतुल्यंब्रह्मलोकगमनञ्च ॥
जम्बू-मार्गः २ तस्य फलं अश्वमेधतुल्यं विष्णुप्राप्तिश्च ॥
तण्डुलिकाश्रमः ३ तस्य फलं दुर्गतिविनाशःब्रह्मलोकप्राप्तिश्च ॥
अगस्त्यसरः ४ तत्र त्रिरात्रो-पवासेन वाजपेयतुल्यं फलं शाकाहारेण कौमार-लोकप्राप्तिश्च ॥
घर्म्मारण्यम् ५ तत्तु कण्वाश्रमःतस्य फलं प्रवेशमात्रेण पापक्षयः देवपितृपूजनेनअश्वमेधतुल्यं फलं विबुधलोकप्राप्तिश्च ॥
ययाति-पतनम् ६ तत्र गमनेन अश्वमेधयज्ञतुल्यं फलम् ॥
कोटितीर्थम् ७ तत्र महाकालस्तिष्ठति स्नानेनअश्वमेधतुल्यं फलम् ॥
भद्रवटः ८ तत्र उमापति-स्तिष्ठति तं दृष्ट्वा गोसहस्रदानफलं दर्शकस्यगाणपत्यञ्च भवति ॥
नर्म्मदा नदी ९ तत्र पितृदेव-तर्पणात् अग्निष्टोमतुल्यं फलम् । दक्षिणसिन्धुः१० तत्र ब्रह्मचर्य्येण अग्निष्टोमतुल्यं फलं त्रिदिव-प्राप्तिश्च । चर्म्मण्वती नदी ११ तत्रेन्द्रियसंयमनेनज्योतिष्टोमफलम् । हिमवत्सुतार्व्वुदः १२ तत्रवशिष्ठाश्रमः तस्मिन्नेकरात्रवासेन गोसहस्रदान-फलम् । पिङ्गतीर्थम् १३ तत्रेन्द्रियसंयमनेनसवत्स-शतकपिलादानफलम् । प्रभासः १४ तत्र हुता-शनस्तिष्ठति तत्र स्नानेन अग्निष्टोमातिरात्रयोःफलम् । सरस्वतीसागरसङ्गमः १५ तत्र स्नानेनगोसहस्रदानफलं त्रिरात्रोपवासेन पितृदेवतर्प-णेन च अश्वमेघफलम् । वरदानम् १६ यत्र विष्णवेदुर्व्वाससा वरो दत्तः तत्र स्नानेन गोसहस्र-दानफलम् । द्बारवत्यां पिण्डारकतीर्थम् १७तत्र पद्मचिह्नयुक्ता मुद्राः शूलचिह्नितानि पद्मानिअद्यापि दृश्यन्ते महादेवस्तिष्ठति स्नानेन बहु-सुवर्णयज्ञफलम् । समुद्रसिन्धुसङ्गमः १८ तत्रस्नानेन पितृदेवतर्पणेन च वरुणलोकप्राप्तिः ।द्रिमीतीर्थम् १९ तत्र महादेवस्तिष्ठति तत्रस्नानेनाश्वमेघफलं महादेवदर्शनार्च्चनाभ्यां सर्व्व-पापनाशः । वसुधारा २० तस्या दर्शनेन अश्व-मेधफलं स्नानतर्पणाभ्यां विष्णुलोकप्राप्तिः । सिन्धू-त्तमम् २१ तत्र स्नानेन बहुसुवर्णयज्ञफलम् ।यदुतुङ्गम् २२ तत्र गमनेन ब्रह्मलोकप्राप्तिः ।कुमारिकाशक्रतीर्थम् २३ तत्र स्नानेन विमलत्वंभवति । पञ्चनदः २४ तत्र पञ्चयज्ञफलम् । भीमा-स्थानम् २५ तत्र स्नात्वा नरो देवीपुत्त्रो भवतिगोसहस्रदानफलञ्च लभते । गिरिकुञ्जम् २६ तत्रब्रह्मा तिष्ठति तस्य नत्या गोसहस्रदानफलम् ।विमलतीर्थम् २७ अद्यापि तत्र सौवर्णराजत-मत्स्या दृश्यन्ते तत्र स्नानपानाभ्यां वाजपेय-फलम् । वितस्ता नदी २८ तत्र तर्पणेन वाज-पेयफलं स्वर्गप्राप्तिश्च । काश्मीरे वितस्ताख्यंतक्षकनागसदनम् २९ तत्र स्नानेन वाजपेयफलंविष्णुलोकप्राप्तिश्च । शमपरा ३० तत्र सायं-सन्ध्यायां स्नानेन सप्तार्च्चिषे चरुनिवेदनेन चअश्वमेधसहस्राधिकफलम् । रुद्रास्पदम् ३१ तत्रमहादेवदर्शनात् अश्वमेधफलम् । मणिमान्पर्व्वतः ३२ तत्र त्रिरात्रोपवासेन ज्योतिष्टोम-फलम् । देविका नदी ३३ तत्र महादेवस्थानम्तत्र स्नानमहादेवदर्शनाभ्यां महादेवाय चरु-निवेदनेन च सर्व्वकामप्राप्तिर्देवलोकप्राप्तिश्च ।देविकायां रुद्रतीर्थं तत्र स्नानात् सिद्धिप्राप्तिः ।एवं देविकायां यजनयाजनब्रह्मबालुकपुष्पन्यास-संज्ञकानि तीर्थानि तेषु स्नानात् मरणभय-विनाशः । दीर्घसत्रम् ३४ तत्र गमनादेव दीर्घसत्र-फलप्राप्तिः राजसूयाश्वमेधफलप्राप्तिश्च । विन-शनम् ३५ मेरुपृष्ठे अन्तर्हिता सरस्वती यत्र यातिसा चमसतीर्थे एवं शिरोद्भेदे नागोद्भेदे च दृश्यतेचमसे स्नानात् वाजपेयफलं नागोद्भेदे स्नानात्नागलोकप्राप्तिः । शशपानतीर्थम् ३६ तत्र स्नानात्शिववद्दीप्तिः गोसहस्रदानफलप्राप्तिश्च । कुमार-कोटी ३७ तत्र स्नानेन पितृदेवपूजनेन च गवा-मययागफलप्राप्तिः । रुद्रकोटी ३८ यत्र कोटि-रृषयो मिलिता अहमग्रे रुद्रं द्रक्ष्यामीतिप्रस्थितानां तेषां सन्तोषार्थं एको रुद्रः कोटि-मूर्त्तयोऽभवत् । तत्र स्नानात् अश्वमेधफलप्राप्तिःकुलोद्धरणञ्च । सरस्वतीसङ्गमः ३९ तत्र जना-र्द्दनस्तिष्ठति तत्र स्नानात् बहुसुवणयागफल-प्राप्तिः । सयावसानम् ४० तत्र गमनात् गोसहस्र-दानफलप्राप्तिः । कुरुक्षेत्रम् ४१ तत्र गमनात्सर्व्वपापक्षयः ततो मचक्रुकद्वारपालस्य नम-स्कारेण गोसहस्रदानफलप्राप्तिः । विष्णुस्थानं४२ तत्र स्नानात् विष्णुदर्शनात् अश्वमेधफलंविष्णुलोकप्राप्तिश्च । परिपल्लवम् ४३ तत्र अग्नि-ष्टोमातिरात्रयागफलप्राप्तिः । पृथिवीतीर्थम् ४४तत्र गोसहस्रदानफलम् । शालूकिनीतीर्थम् ४५तत्र दशाश्वमेधिके स्नानात् गोसहस्रदानफलम् ।सर्पिर्द्दर्व्वी ४६ सा नागतीर्थं तत्र गमनेन अग्नि-ष्टोमफलं नागलोकप्राप्तिश्च । अवर्णकद्बारपालः४७ तत्रैकरात्रवासात् गोसहस्रदानफलप्राप्तिः ।पञ्चनदम् ४८ तत्र कोटितीर्थे स्नानात् अश्वमेध-फलम् । अश्वितीर्थम् ४९ तत्र रूपप्राप्तिः । वराह-तीर्थम् ५० यत्र वराहरूपी विष्णुः स्थितः तत्रस्नानात् अग्निष्टोमफलप्राप्तिः । जयन्त्यम् ५१ तत्रसोमतीर्थे स्नानात् राजसूयफलप्राप्तिः । एक-हंसतीर्थम् ५२ तत्र गोसहस्रदानफलप्राप्तिः ।कृतशौचम् ५३ तत्र गमनात् पुण्डरीकयज्ञफल-प्राप्तिः । मुञ्जावटतीर्थम् ५४ तत्तु महादेवस्थानंतत्रैकरजनीवासात् गाणपत्यप्राप्तिः तत्रैव विशा-लाक्षीयक्षीदर्शनात् सर्व्वकामप्राप्तिः । जाम-दग्न्याहृतपुष्करतीर्थम् ५५ तत्र स्नानपूजनाभ्यांहयमेधफलम् । रामह्नदः ५६ यत्र रामेण क्षात्त्र-मुत्साद्य तेषां रक्तेन पञ्च ह्रदाः कृताः तेषुस्नानतर्पणाभ्यां पितृगणाद् वरप्राप्तिः बहुसुवर्ण-यज्ञफलप्राप्तिश्च । वंशमूलकम् ५७ तत्र स्नानात्स्वकुलोद्धरणम् । कायशोधनम् ५८ तत्र स्नानात्देहशुद्धिः । लोकोद्धारः ५९ तत्र स्नानात्स्वकीयलोकोद्धारः । श्रीतीर्थम् ६० तत्र गमनात्उत्तमश्रीप्राप्तिः । कपिलातीर्थम् ६१ तत्र स्नान-देवपितृपूजनाभ्यां कपिलासहस्रदानफलम् ।सूर्य्यतीर्थम् ६२ तत्र स्नानोपवासपितृपूजनैरग्नि-ष्टोमफलं देवलोकप्राप्तिश्च । गवां भवनम् ६३तत्राभिषेकेण गोसहस्रदानफलम् । शङ्खिनी-तीर्थम् ६४ तत्र स्नानात् उत्तमवीर्य्यप्राप्तिः ।ब्रह्मावर्त्तः ६५ तत्र स्नानात् ब्रह्मलोकप्राप्तिः ।सुतीर्थकम् ६६ तत्र पितृदेवानां सान्निध्यं तत्रस्नानपितृदेवपूजनैरश्वमेधफलं पितृलोकप्राप्तिश्च ।अम्बुमती ६७ तत्र काशीश्वरतीर्थे स्नानात् सर्व्व-रोगनाशः ब्रह्मलोकप्राप्तिश्च तत्रैव मातृतीर्थंतत्र स्नानात् सन्तानवृद्धिः श्रीप्राप्तिश्च ॥
शीत-वनम् ६८ तत्र केशाभ्युक्षणेन प्वित्रता ॥
श्वान-लोमापहः ६९ तत्र स्नानात् परमगतिप्राप्तिः ।दशाश्वमेधिकम् ७० तत्र स्नानात् निश्चलगति-प्राप्तिः ॥
मानुषतीर्थम् ७१ तत्र व्याधपीडिताःकृष्णमृगा विगाह्य मानुषत्वं प्राप्ताः तत्र स्नानात्सर्व्वपापमुक्तिः स्वर्गवसतिश्च ॥
आपगानदी ७२तत्र देवपित्रुद्देशेनैकब्राह्मणभोजनेन कोटि-ब्राह्मणभोजनसिद्धिः ॥
प्लक्षोडुम्बरः ७३ तत्र ब्रह्मातिष्ठति तत्र सप्तर्षिकुण्डे स्नानात् सर्व्वपापनाशोब्रह्मलोकप्राप्तिश्च । कपिलस्य केदारम् ७४ तत्रतपसा सर्व्वपापनाशः अन्तर्धानप्राप्तिश्च । सर-कम् ७५ तत्र वृषध्वजप्रणामेन सर्व्वकामशिव-लोकयोः प्राप्तिः । इलास्पदम् ७६ तत्र स्नान-देवपितृपूजनाभ्यां दुर्गतिविनाशः वाजपेयफल-प्राप्तिश्च । किन्दानम् ७७ तत्र स्नानादप्रमेय-दानफलम् । किंजप्यम् ७८ तत्र स्नानात् अप्र-मेयजपफलम् ॥
अनाजन्मतीर्थम् ७९ तत्नारदस्थानं तत्र प्राणत्यागात् अनुत्तमलोक-प्राप्तिः ॥
वैतरणी नदी ८० तत्र स्नानशूल-पाणिपूजनाभ्यां सर्व्वपापमुक्तिः परमपद-प्राप्तिश्च । फलकींतीर्थम् ८१ फलकीवने देवा-स्तपश्चरन्ति ॥
मिश्रकम् ८२ तत्र नारदेन सर्व्व-तीर्थानि मिश्रितानि तत्र स्नानात् सर्व्वतीर्थ-स्नानफलम् ॥
मधुवटी ८३ सा देवीस्थानं तत्रस्नानदेवपितृपूजनाभ्यां गोसहस्रदानफलप्राप्तिःकौशिकीदृषद्वतीसङ्गमः ८४ तत्र स्नानात् सर्व्व-पापमुक्तिः । किन्दत्तकूपः ८५ तत्र तिलप्रस्थ-दानात् ऋणत्रयमुक्तिः परमसिद्धिप्राप्तिश्च ।वेदीतीर्थम् ८६ तत्र स्नानात् गोसहस्रदानफल-प्राप्तिः ॥
अहः सुदिनं तीर्थद्बयम् ८७ तयोःस्नानात् सूर्य्यलोकप्राप्तिः । नृगधूमः ८८ तत्रविष्णु पदे स्नानात् वामनपूजनाच्च सर्व्वपाप-मुक्तिः रविलोकप्राप्तिश्च ॥
सरस्वत्यास्तीर्थंश्रीकुञ्जम् ८९ तत्र स्नानात् स्वर्गवसतिः ॥
नैमिषकुञ्जम् ९० तस्मिन् स्नानात् हयमेधफल-प्राप्तिः । कन्यातीर्थम् ९१ तत्र स्नानात् ज्योति-ष्टोमफलप्राप्तिः । ब्रह्मस्थानम् ९२ तत्र स्नानात्शूद्रस्यापि ब्राह्मणत्वं ब्राह्मणस्य परमगतिः ॥
सोमतीर्थम् ९३ तत्र स्नानात् सोमयागफल-प्राप्तिः ॥
सप्तसारस्वततीर्थम् ९४ तत्र स्नान-जपाभ्यां ब्रह्मलोकप्राप्तिः ॥
औशनसकम् ९५तत्र त्रिसन्ध्यं कार्त्तिकेयस्य सन्निधानम् । कपाल-मोचनम् ९६ तत्र स्नानात् सर्व्वपापनाशः ॥
अग्नितीर्थम् ९७ तत्र स्नानात् वह्निलोकप्राप्तिःकुलोद्धरणञ्च । विश्वामित्रतीर्थम् ९८ तत्रस्नानात् ब्रह्मण्यप्राप्तिः । ब्रह्मयोनिः ९९ तत्रस्नानात् ब्रह्मलोके वासः । पृथूदकम् १०० तत्कार्त्तिकेयस्थानं तत्राभिषेकात् अश्वमेधफल-प्राप्तिः पापिनामपि स्वर्गप्राप्तिः । मधुस्रवम्१०१ तत्र स्नानात् गोसहस्रदानफलप्राप्तिः ॥
सरस्वत्यरुणासङ्गमः १०२ तत्र त्रिरात्रोपवास-स्नानाभ्यां ब्रह्महत्यापापनाशः । अवकीणम्१०३ तत् दर्भिमुनिनिर्म्मितं दर्भिणा चत्वारःसमुद्रा आनीताः तत्र स्नानात् दुर्गतिविनाशः ।शतसहस्रकम् १०४ साहस्रकम् १०५ उभयत्रस्नानात् गोसहस्रदानफलं दानोपवासौ सहस्र-गुणौ भवेत् ॥
रेणुकातीर्थम् १०६ तत्राभिषेक-पितृदेवपूजनाभ्यां सर्व्वपापनाशः अग्निष्टोमफल-प्राप्तिश्च । विमोचनम् १०७ तत्र स्नानात् सर्व्व-प्रतिग्रहकृतपापनाशः । पञ्चवटतीर्थम् १०८तत्र गमनात् महापुण्यप्राप्तिः स्वर्गगमनञ्च ॥
तैजसम् १०९ यत्र ब्रह्मादिभिः सैनापत्ये कार्त्ति-केयोऽभिषिक्तः । कुरुतीर्थम् ११० तत्र स्नानात्रुद्रलोकप्राप्तिः । स्वर्गद्वारम् १११ तत्र गम-नात् स्वर्गलोकाग्निष्टोमफलप्राप्तिः । अनरकम्११२ तत्र स्नानात् दुर्गतिनाशः । अस्थिपुरम्११३ तत्र पितृदेवतर्पणात् अग्निष्टोमफलप्राप्तिः ।गङ्गाह्रदकूपः ११४ तत्र स्नानात् ब्रह्मलोक-प्राप्तिः । स्थाणुवटतीर्थम् ११५ तत्र स्नानैक-रात्रवासाभ्यां रुद्रलोकप्राप्तिः । वदरीपाचनम्११६ तत्तु वशिष्ठाश्रमः तत्र त्रिरात्रोपवास-वदरभक्षणाभ्यां अश्वमेधफलम् हरलोक-प्राप्तिश्च । इन्द्रमार्गम् ११७ तत्राहोरात्रोप-वासात् इन्द्रलोकप्राप्तिः । आदित्याश्रमः ११८तत्र स्नानात् सूर्य्यलोकप्राप्तिः । सोमतीर्थम्११९ तत्र स्नानात् सोमलोकप्राप्तिः । कन्या-श्रमः १२० तत्र त्रिरात्रवासोपवासाभ्यां कन्या-शतप्राप्तिः ब्रह्मलोकगमनञ्च । दधीचतीर्थम्१२१ तत्र स्नानात् वाजपेयफलप्राप्तिः । सन्नि-हितातीर्थम् १२२ तत्र अमावस्यायां सर्व्वाणितीर्थान्यायान्ति एवं सूर्य्यग्रहणे स्नानात् शता-श्वमेधफलप्राप्तिः स्नानदानाभ्यां स्वर्गलोक-प्राप्तिश्च । तत्रामावस्यायां सूर्य्यग्रहणे स्नान-श्राद्धाभ्यां अश्वमेधसहस्रफलप्राप्तिः । स्नान-मात्रात् सर्व्वपापनाशः ब्रह्मलोकप्राप्तिश्च ॥
गङ्गाह्नदः १२३ तत्र स्नानात् राजसूयाश्वमेघ-फलप्राप्तिः । कुरुक्षेत्रम् १२४ तत् तरन्तुकार-न्तुकयोः एवं रामह्रदमचक्रुकयोरन्तरं एतत्स्यमन्तपञ्चकं पितामहस्योत्तरबेदिः ॥
धर्म्म-तीर्थम् १२५ तत्र स्नानादासप्तमकुलोद्धरणम् ॥
कारापचनम् १२६ तत्र स्नानात् अग्निष्टोम-फलं विष्णुलोकप्राप्तिश्च । सौगणिकवनम् १२७यत्र ब्रह्मादयो देवाः प्रत्यहमायान्ति तद्वन-प्रवेशमात्रेण सर्व्वपापनाशः ॥
प्लक्षसरस्वती१२८ तत्र स्नानपितृदेवपूजनाभ्यां अश्वमेधफल-प्राप्तिः । ईशानाध्युषितम् १२९ तत्र शाक-म्भरी देवी तत्र त्रिरात्रोपवासशाकाहाराभ्यांद्बादशवर्षशाकाहांरफलप्राप्तिः । सवर्णाख्यम्१३० तत्र शिवस्तिष्ठति तस्य पूजनात् अश्व-मेधफलगाणपत्ययोः प्राप्तिः । धूमावती १३१तत्र त्रिरात्रोपवासात् मनस्कामप्राप्तिः । धूमा-वती दक्षिणार्द्धे रथावर्त्तः १३२ तत्रारोहणेनमहादेवप्रसादात् परमगतिप्राप्तिः । धारा १३३तत्र स्नानात् शोकनाशः । गङ्गाद्वारम् १३४तत्र कोटितीर्थे स्नानात् पुण्डरीकयागफल-प्राप्तिः कुलोद्धरणं एकरात्रवासेन गोसहस्रदान-फलप्राप्तिश्च । सप्तगङ्गम् १३५ त्रिगङ्गम् १३६सप्तावर्त्तः १३७ एतेषु पितृदेवतर्पणात् पुण्य-लोकप्राप्तिः । गङ्गायमुनासङ्गमः १३८ तत्रस्नानात् दशाश्वमेधफलप्राप्तिः कुलोद्धरणञ्च ।कनखलः १३९ तत्र स्नानत्रिरात्रोपवासाभ्यांवाजिमेधफलब्रह्मलोकयोः प्राप्तिः ॥
कपिला-वटः १४० तत्रैकरात्रवासेन गोसहस्रदानफल-प्राप्तिः । कपिलनागराजः १४१ तत्राभिषेकात्कपिलासहस्रदानफलप्राप्तिः । ललितिका १४२सा शान्तनुतीर्थं तत्र स्नानात् दुर्गतिविनाशः ॥
सुगन्धा १४३ तत्र गमनात् सर्व्वपापविशुद्धिःब्रह्मलोकप्राप्तिश्च । रुद्रावर्त्तः १४४ तत्र स्नानात्ब्रह्मलोकप्राप्तिः ॥
गङ्खासरस्वतीसङ्गमः १४५तत्र स्नानात् अश्वमेधफलप्राप्तिः स्वर्गगमनञ्च ॥
भद्रकर्णह्रदः १४६ तत्र स्नानशङ्करपूजनाभ्यांदुर्गतिनाशः विष्णुलोकप्राप्तिश्च । कुब्जाम्रकम्१४७ तत्र गमनात् स्वर्गप्राप्तिः । अरुन्धती-वटः १४८ तत्रैकरात्रवासात् गोसहस्रदान-फलप्राप्तिः कुलोद्धरणञ्च । सामुद्रकम् १४९ तत्रत्रिरात्रोपवासेन गोसहस्रदानफलं कुलोद्धर-णञ्च ॥
ब्रह्मावर्त्तः १५० तत्र गमनात् अग्नि-ष्टोमफलं ब्रह्मलोकप्राप्तिश्च । यमुनाप्रभवः १५१तत्र स्नानात् अश्वमेधफलस्वर्गलोकयोः प्राप्तिः ॥
दर्व्वीसंक्रमणम् १५२ तत्र गमनात् वाजिमेध-फलप्राप्तिः ब्रह्मलोकगमनञ्च । सिन्धुप्रभवः १५३तत्र पञ्चरात्रवासात् बहुसुवर्णयज्ञफलप्राप्तिः ॥
अर्थवेदी १५४ तत्र गमनात् अश्वमेधफल-स्वर्गयोः प्राप्तिः ॥
वाशिष्ठी नदी तत्रैव ऋषि-कुल्या १५५ वाशिष्ठी गमनात् सर्व्ववर्णानांद्बिजत्वप्राप्तिः ऋषिकुल्यायां स्नानैकमासवास-शाकाहारैः ऋषिलोकप्राप्तिः ॥
भृङ्गतुङ्गम्१५६ तत्र गमनात् वाजिमेधफलप्राप्तिः ॥
वीर-प्रमोक्षः १५७ तत्र गमनात् सर्व्वपापप्रणाशः ॥
सन्ध्या सा विद्यातीर्थम् १५८ तत्र स्नानात् यत्रतत्रैव विद्याप्राप्तिः ॥
महाश्रमः १५९ तत्रैक-कालनिराहारात् शुभलोकप्राप्तिः ॥
महालयः१६० तत्र षष्ठकालोपवासेनैकमासवासात्आत्मना सहैकविंशतिपुरुषोद्धारः तत्रैव महे-श्वरदर्शनात् सर्व्वपापमरणभययोर्विनाशः बहु-सुवर्णयागफलप्राप्तिश्च ॥
वेतसीका १६१ तत्रगमनात् अश्वमेधफलं औशनसगतिप्राप्तिश्च ॥
सुन्दरिका १६२ तत्र गमनात् रूपप्राप्तिः ॥
ब्राह्मणिका १६३ तत्र गमनात् ब्रह्मलोकप्राप्तिः ।नैमिषम् १६४ तत्र ब्रह्मा तिष्ठति तत्र प्रवेशात्सर्व्वपापनाशः स्नानात् गवामययागफलप्राप्तिःसप्तकुलोद्धारः उपवासेन प्राणत्यागात् स्वर्ग-प्राप्तिश्च ॥
गङ्गोद्भेदः १६५ तत्र त्रिरात्रोप-वासात् वाजिमेधफलप्राप्तिः विष्णुलोकवासश्च ॥
सरस्वती १६६ तत्र पितृदेवतर्पणात् सारस्वत-लोकवासः ॥
बाहुदा नदी १६७ तत्रैकरात्रि-वासात् ब्रह्मलोकप्राप्तिः । गोप्रचारतीर्थम् १६८तत्तु सरयूतीरं तत्र स्नानात् सर्व्वपापनाशःदेवलोकप्राप्तिश्च ॥
गोमत्यां रामतीर्थम् १६९तत्र स्नानात् अश्वमेधफलप्राप्तिः निजकुलपाव-नञ्च । साहस्रवम् १७० तत्र गमनात् राज-सूयाश्वमेधफलप्राप्तिः । राजगृहम् १७१ तत्रस्नानात् कुवेरवदाह्लादप्राप्तिः । मणिनागः१७२ तत्र गमनात् गोसहस्रदानफलप्राप्तिःएवं तत् समीपे नित्यकर्म्मकरणात् सर्पविषभय-नाशः एकरात्रवासात् सर्व्वपापनाशश्च । गोतम-वनम् १७३ तत्र अहल्याह्रदे स्नानात् परम-गतिप्राप्तिः । श्रीदेवी १७४ तत्र गमनात्श्रीप्राप्तिः । उदपानम् १७५ तत्राभिषेकात्वाजिमेधफलप्राप्तिः । जनकराजकूपः १७६तत्राभिषेकात् विष्णुलोकप्राप्तिः ॥
विनशनम्१७७ तत्र गमनात् वाजपेयफलप्राप्तिः ।विशल्या १७८ सा सर्व्वतीर्थजलोद्भवा तत्रगमनात् वाजपेयफलप्राप्तिः रविलोकगमनञ्च ॥
तपोवनम् १७९ तत्राधिवासात् गुह्यकलोक-वासः । कम्पना नदी १८० सा सिद्धनिषेवितातत्र गमनात् पुण्डरीकयागफलप्राप्तिः । विशल्यानदी १८१ तत्र गमनात् अग्निष्टोमफलं देव-लोके चिरवासश्च । माहेश्वरी १८२ तत्र गम-नात् अश्वमेधफलप्राप्तिः स्वकुलोद्धरणञ्च ।दिवौकःपुष्करिणी १८३ तत्र गमनात् दुर्गति-विनाशः वाजिमेधफलप्राप्तिश्च । रामपदम् १८४तत्र गमनात् अश्वमेधफलम् । माहेश्वरपदम्१८५ तत्र स्नानात् अश्वमेधफलं तत्र तीर्थ-कोटी तत्र स्नानात् पुण्डरीकयागफलप्राप्तिः ।नारायणस्थानम् १८६ यत्र शालग्रामनामाहरिस्तिष्ठति तत्र गमनात् अश्वमेधफलं विष्णु-लोकगमनञ्च । तत्रैव उदपानं यत्र चत्वारःसमुद्राः सन्निहिताः तत्र स्नानात् दुर्गतिनाशःतत्र महादेवस्तिष्ठति तत्र गमनात् अश्वमेध-फलप्राप्तिः इन्द्रलोकवासश्च ॥
जातिस्मरः १८७तत्र स्नानात् जातिस्मरत्वप्राप्तिः । वटेश्वरपुरम्१८८ तत्र केशवस्य दर्शनपूजनाभ्यामुपवासेनच वाच्छितकामप्राप्तिः । वामनतीर्थम् १८९तत्र गमनात् दुर्गतिविनाशः विष्णुलोक-प्राप्तिश्च । तत्र कौशिकी तिष्ठति तस्याः सेव-नात् राजसूययज्ञफलप्राप्तिः । चम्पकारण्यम्१९० तत्रैकरात्रवासात् गोसहस्रदानफल-प्राप्तिः । गोष्ठीनम् १९१ तत्रैकरात्रोपवासात्अग्निष्टोमफलप्राप्तिः । तत्र देव्या सह विश्वे-श्वरस्तिष्ठति तस्य दर्शनात् मित्रावरुणलोक-वासः ॥
कन्यासंवेद्यम् १९२ तत्राहारजयात्मनुलोकप्राप्तिः तत्रान्नदानमक्षयं भवति ॥
निश्चीरा नदी १९३ तत्र गमनात् अश्वमेध-फलप्राप्तिः स्वकुलोद्धरणञ्च । निश्चीरासङ्गमेअन्नदानेन ब्रह्मलोकगमनम् । तत्र वशिष्ठा-श्रमः तत्राभिषेकात् वाजपेयफलप्राप्तिः ॥
देव-कूटम् १९४ तत्र गमनात् वाजिमेधफलप्राप्तिःकुलोद्धरणञ्च ॥
कौशिकमुनिह्रदः १९५ तत्रमासवासात् अश्वमेधफलप्राप्तिः ॥
सर्व्वतीर्थवर-ह्रदः १९६ तत्र वासात् बहुसुवर्णयागफल-प्राप्तिः दुर्गतिविनाशश्च ॥
वीराश्रमः १९७ तत्रकुमारस्तिष्ठति तत्र गमनात् अश्वमेधफलप्राप्तिः ।अग्निधारा १९८ तत्र गमनात् अश्वमेधफल-प्राप्तिः कुलोद्धरणञ्च ॥
पितामहसरः १९९ तत्रशैलराजप्रतिष्ठितौ शिवविष्णू तिष्ठतः तत्रा-भिषेकात् अग्निष्टोमफलप्राप्तिः । तत्रैव कुमार-धारा तत्र स्नानात् कृतार्थता त्रिकालोपवासेनब्रह्महत्यानाशः ॥
गौरीशिखरम् २०० तत्रा-रोहणात् शुद्धता तत्र कुण्डे स्नानपितृदेवार्च्च-नाभ्यां अश्वमेधफलप्राप्तिः स्वर्गगमनञ्च । ताम्रा-रुणा २०१ तत्र गमनात् वाजिमेधफलप्राप्तिःशक्रलोकगमनञ्च ॥
नन्दिनी २०२ तत्र त्रिदश-सेवितः कूपः तत्र गमनात् नरमेधफलप्राप्तिः ॥
कौशिक्यारुणसङ्गमः २०३ तत्र त्रिरात्रोप-वासात् सर्व्वपापमुक्तिः ॥
उर्व्वशीतीर्थम् २०४सोमाश्रमः २०५ कुम्भकर्णाश्रमः २०६ तेषुस्नानात् अश्वमेधफलप्राप्तिः स्वर्गगमनञ्च ॥
कोकामुखम् २०७ तत्र स्नानात् जातिस्मर-त्वम् ॥
नन्दा २०८ तत्र गमनात् कृतार्थतासर्व्वपापनाशः स्वर्गगमनञ्च । ऋषभद्बीपः २०९तत्र क्रौञ्चनिसूदनसेवनात् सरस्वत्यां स्नानाच्चविमाने विराजः ॥
औद्दालकतीर्थम् २१०तत्राभिषेकात् सर्व्वपापनाशः । ब्रह्मतीर्थम् २११तत्र गमनात् वाजपेयफलप्राप्तिः । चम्पा २१२तत्र गमनात् गोसहस्रदानफलप्राप्तिः । नरे-तिका २१३ तत्र गमनात् वाजपेयफलं विमान-प्राप्तिश्च । संविद्यतीर्थम् २१४ तत्र स्नानात्विद्याप्राप्तिः । लौहित्यम् २१५ तत्र गमनात्बहुसुवर्णयागफलप्राप्तिः । करतोया २१६ तत्रत्रिरात्रोपवासात् वृषभैकादशदानफलप्राप्तिः ॥
कोशलायां कालतीर्थम् २१७ तत्र गमनात्गोसहस्रदानफलप्राप्तिः स्वर्गगमनञ्च । गङ्गा-सागरसङ्गमः २१८ तत्र गमनात् शताश्वमेध-फलप्राप्तिः । गङ्गायाः परद्वीपः २१९ तत्रस्नानत्रिरात्रोपवासाभ्यां सर्व्वकामप्राप्तिः । वैत-रणी २२० तत्र गमनात् सर्व्वपापनाशः ॥
विरजम् २२१ तत्र गमनात् चन्द्रवद्दीप्तिः ॥
प्रभवः २२२ तत्र गमनात् सर्व्वपापनाशःगोसहस्रदानफलस्वकुलपावनञ्च । शोणज्योती-रथीसङ्गमः २२३ तत्र पितृदेवतर्पणात् अग्नि-ष्टोमफलप्राप्तिः ॥
शोण्प्रभवः २२४ नर्म्मदा-प्रभवः २२५ वंशगुल्मः २२६ तत्र स्नानात्वाजिमेधफलप्राप्तिः । ऋषभः २२७ तत्र गम-नात् गोसहस्रदानफलप्राप्तिः । पुष्पवती २२८तत्र स्नानत्रिरात्रोपवासाभ्यां गोसहस्रदानफल-प्राप्तिः कुलोद्धरणञ्च ॥
वदरिकम् २२९ तत्रस्नानात् दीर्घायुष्ट्वप्राप्तिः स्वर्गगमनञ्च । महेन्द्र-पर्व्वतः २३० तत्र रामतीर्थे स्नानात् वाजि-मेधफलप्राप्तिः । मतङ्गकेदारम् २३१ तत्रस्नानात् स्वर्गलोकप्राप्तिः । श्रीपर्व्वतः २३२ तत्रनदीतीरे स्नानात् अश्वमेधफलं परमसिद्धि-प्राप्तिश्च तत्र महादेवो देव्या सह तिष्ठति तत्रदेवह्रदे स्नानात् अश्वमेधफलप्राप्तिः शिवलोक-गमनञ्च । पाण्ड्यदेशे ऋषभपर्व्वतः २३३ तत्रगमनात् वाजपेयफलप्राप्तिः स्वर्गगमनञ्च ॥
कावेरी २३४ तत्र गमनात् गोसहस्रदानफलम् ।समुद्रतीरे कन्यातीर्थम् २३५ तत्र स्नानात्सर्व्वपापनाशः । समुद्रमध्ये गोकर्णतीर्थम् २३६तत्र शिवस्तिष्ठति तस्य पूजनात् त्रिरात्रोप-वासाच्च दशाश्वमेधतुल्यफलङ्गाणपत्यप्राप्तिः ।द्वादशरात्रोपवासात् कृतार्थता च । तत्रगायत्त्रीस्थानं तत्र त्रिरात्रोपवासात् गोसहस्र-दानफलप्राप्तिः ब्राह्मणस्य गायत्त्रीपाठात् सदासम्पन्नता अब्राह्मणस्य पाठात् तस्या विनाशः ॥
सम्बर्त्तवापी २३७ तत्र गमनात् रूपसौभाग्य-प्राप्तिः । वेण्वा २३८ तत्र पितृदेवतर्पणात्मयूरहंसयुक्तविमानप्राप्तिः ॥
गोदावरी २३९तत्र गमनेन गवामययज्ञफलप्राप्तिः वायुलोक-गमनञ्च । वेण्वासङ्गमः २४० तत्र स्नानात्सर्व्वपापनाशः । वरदासङ्गमः २४१ तत्र स्नानात्वाजिमेधफलप्राप्तिः । ब्रह्मस्थूणा २४२ तत्रत्रिरात्रोपवासात् गोसहस्रदानफलप्राप्तिः स्वर्ग-गमनञ्च । कुशप्लवनम् २४३ तत्र स्नानत्रिरा-त्रोपवासाभ्यां चन्द्रलोकप्राप्तिः । देवह्रदः २४४कृष्णवेण्वासमुद्भववनम् २४५ ज्योतिर्मात्रह्रदः२४६ कन्याश्रमः २४७ तेषु गमनात् अग्नि-ष्टोमफलप्राप्तिः । देवह्रदे स्नानात् गोसहस्र-दानफलप्राप्तिः । ज्योतिर्मात्रह्रदे स्नानात् जाति-स्मरत्वम् ॥
पयोष्णी नदी २४८ तत्र स्नानतर्प-णाभ्यां गोसहस्रदानफलप्राप्तिः । दण्डकारण्यम्२४९ तत्र महाराजे जलस्पर्शात् गोसहस्रदान-फलप्राप्तिः । शरभङ्गाश्रमः २५० कुशाश्रमः २५१तत्र गमनात् दुर्गतिनाशः कुलपवित्रता च ॥
सूर्पारकम् २५२ तत्तु रामतीर्थम् तत्र स्नानात्बहुसुवर्णयज्ञफलप्राप्तिः । सप्तगोदावरम् २५३तत्र स्नानात् महापुण्यप्राप्तिः देवलोकगमनञ्च ।देवपथम् २५४ तत्र गमनेन देवसत्रफलप्राप्तिः ॥
तुङ्गकारण्यम् २५५ तत्र प्रवेशात् सद्यः पाप-नाशः मासवासात् स्वकुलस्य पवित्रता ब्रह्म-लोकगमनञ्च । मेधाविकम् २५६ तत्र पितृ-देवतर्पणात् अग्निष्टोमफलस्मृतिमेघानां प्राप्तिः ॥
कालञ्जरपर्व्वतः २५७ तत्र देवह्रदे स्नानात्सूर्य्यलोकप्राप्तिः । त्रिकूटपर्व्वतः २५८ तत्रमन्दाकिन्यां स्नानपितृदेवतर्पणाभ्यां अश्वमेध-फलप्राप्तिः परमगतिलाभश्च ॥
भर्त्तृस्थानम् २५९तत्र कार्त्तिकेयस्तिष्ठति तत्र गमनात् सर्व्वकाम-प्राप्तिः । कोटितीर्थे स्नानात् गोसहस्रदानफल-प्राप्तिः । ज्येष्ठस्थानम् २६० तत्र महादेव-स्तिष्ठति तद्दर्शनात् चन्द्रवद्दीप्तिः । तत्र कूपेचत्वारः समुद्रास्तिष्ठन्ति तत्र स्नानप्रदक्षिणाभ्यांपरमगतिप्राप्तिः । शृङ्गवेरपुरम् २६१ यत्ररामो गङ्गामुत्तीर्णः तत्र स्नानात् सर्व्वपाप-नाशः विष्णुलोकप्राप्तिश्च । मुञ्जावटः २६२ तत्रमहादेवस्तिष्ठति तस्य पूजनप्रदक्षिणाभ्यां गाण-पत्यप्राप्तिः । तत्तीर्थे जाह्नवीस्नानात् सर्व्वपापनाशः ॥
प्रयागः २६३ तत्र त्रीण्यग्निकुण्डानितत्र यमुनया गङ्गा सङ्गता यत्र ब्रह्मादयो देवासिद्धाः पितरः सनत्कुमारमुखा ऋषयो नाग-सुपर्णसिद्धक्रतुगन्धर्व्वाप्सरसस्तिष्ठन्ति एवं वेदायज्ञाश्च मूर्त्तिमन्तः ब्रह्माणमुपासते । स सर्व्व-तीर्थेभ्योऽधिकः । तस्य नामसङ्कीर्त्तनश्रवण-मृत्तिकालभनैः सर्व्वपापनाशः तत्र स्नानात्त्रिलोके एवं वेदविद्यासु यत् पुण्यं तत्प्राप्तिःराजसूयाश्वमेधफलप्राप्तिश्च तत्र वपनं महत् ॥
भोगवती नाम वासुकितीर्थम् २६४ तत्राभि-षेकात् अश्वमेधफलप्राप्तिः ॥
* ॥
“अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्चीअवन्तिका ।पुरी द्वारवती चैव सप्तैता मोक्षदायिकाः ॥
तासु वासं प्रकुर्व्वन्ति ये मृता वा नराः परम् ।लभन्ते न पुनर्जन्म मातृगर्भेषु कुत्रचित् ॥
”इति पाद्मे भूमिखण्डम् ॥
शास्त्रम् । अध्वरः । क्षेत्रम् । उपायः । (यथा, महाभारते । ५ । १२५ । २६ ।“वासुदेवेन तीर्थेन तात ! गच्छस्व संशमम् ॥
”“तीर्थेन उपायेन ।” इति तट्टीकायां नील-कण्ठः ॥
अवसरः । यथा, भागवते । ३ । १९ । ४ ।“स तदा लब्धतीर्थोऽपि न ववाधे निरायुधम् ।मानयन् स मृधे धर्म्मं विष्वक्सेनं प्रकोपयन् ॥
”)नारीरजः । अवतारः । ऋषिजुष्टाम्बु । (यथा, रामायणे । १ । २ । ४ ।“अकर्द्दममिदं तीर्थं भरद्बाज ! निशामय ।रमणीयं प्रसन्नाम्बु सन्मनुष्यमनो यथा ॥
”)पात्रम् । (यथा, मनुः । ३ । १३० ।“दूरादेव परीक्षेत ब्राह्मणं वेदपारगम् ।तीर्थन्तद्धव्यकव्यानां प्रदाने सोऽतिथिः स्मृतः ॥
”)उपाध्यायः । (यथा, महाभारते । ४ । ४० । १८ ।“शिक्षितो ह्यसि सारथ्ये तीर्थतः पुरुषर्षभ ! ॥
”“तीर्थतो गुरुतः ।” इति नीलकण्ठः ॥
)मन्त्री । इति मेदिनी । थे, ८ ॥
(मन्त्रि-प्रभृत्यष्टादशराष्ट्रसम्पत् । यथा, महाभारते ।२ । ५ । ३८ ।“कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च ।त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सितीर्थानि चारकैः ॥
”“तीर्थानि मन्त्रिप्रभृतीन्यष्टादश यान्यवगाह्यराजाकृतकृत्यो भवति । तानि चोक्तानि नीति-शास्त्रे यथा, --‘मन्त्री पुरोहितश्चैव युवराजश्च भूपतिः ।पञ्चमो द्बारपालश्च षष्ठोऽन्तर्वंशिकस्तथा ॥
कारागाराधिकारी च द्रव्यसञ्चयकृत्तथा ।कृत्याकृत्येषु चार्थानां नवमो विनियोजकः ॥
प्रदेष्टा नगराध्यक्षः कार्य्यनिर्म्माणकृत्तथा ।धर्म्माध्यक्षः सभाध्यक्षो दण्डपालस्त्रिपञ्चमः ॥
षोडशो दुर्गपालश्च तथा राष्ट्रान्तपालकः ।अटवीपालकान्तानि तीर्थान्यष्टादशैव तु ॥
चारान् विचारयेत्तीर्थे स्वात्मनश्च परस्य च ।पाषण्डादीनविज्ञातानन्योन्यमितरेष्वपि ॥
मन्त्रिणं युवराजञ्च हित्वा स्वेषु पुरोहितम् ॥
’इत्येषां तीर्थशब्दवाच्यत्वम् ॥
हलायुधः ।योनौ जलावतारे च मन्त्र्याद्यष्टादशस्वपि ।पुण्यक्षेत्रे तथा पात्रे तीर्थं स्यात् दर्शनेष्वपि ॥
”इति तट्टीकायां नीलकण्ठः ॥
)योनिः । दर्शनम् । घट्टः । इति हेमचन्द्रः ॥
विप्रः । आगमः । निदानम् । अग्निः । इतिसंक्षिप्तसारे उणादिवृत्तिः ॥
(पुण्यकालः ।इति स्वामी ॥
यथा, भागवते । १ । १२ । १४ ।“हिरण्यं गां महीं ग्रामान् हस्त्यश्वान् नृपतिर्वरान् ।प्रादात् स्वन्नञ्च विप्रेभ्यः प्रजातीर्थे स तीर्थवित् ॥
”पुं, सन्न्यासिनामुपाधिविशेषः । यथा, प्राण-तोषिण्यां अवधूतप्रकरणे ।“त्रिवेणीसङ्गमे तीर्थे तत्त्वमस्यादिलक्षणे ।स्नायात्तत्त्वार्थभावेन तीर्थनामा स उच्यते ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
तीर्थ
न०
 तॄ--थक् । १ शास्त्रे २ यज्ञे ३ क्षेत्रे ४ उपाये ५ नारीरजसि६ अवतारे ७ ऋषिजुष्टजले ८ पात्रे ९ उपाध्याये १० मन्त्रिणिच मेदि० । ११ योनौ १२ दर्शने १३ घट्टे हेमच० । १४ विप्रे१५ आगमे १६ निदाने १७ वह्नौ च संक्षिप्तसा० ।तीर्थं त्रिविधम् जङ्गमं१ मानसं२ स्थावरं३ च ।तथा हि “व्राह्मणा जङ्गमं तीर्थं निर्मलं सार्वकामिकम् ।येषां वाक्योदकेनैव शुद्ध्यन्ति मलिनाजनाः । अगस्तिरुवाच । शृणु तीर्थाणि गदतो मानसानि ममानघे! !येषु सम्यक् नरः स्नात्वा प्रयाति परमां गतिम् । सत्यंतीर्थं क्षमा तीर्थं तीर्थमिन्द्रियनिग्रहः । सर्वभूतदया-तीर्थं सर्वत्रार्जवमेय च! दानं तीर्थं दमस्तीर्थंसन्तोषस्तीर्थमुच्यते । ब्रह्मचर्य्यं परं तीर्थं तीर्थञ्चप्रियवादिता । ज्ञानं तीर्थं धृतिस्तीर्थं पुण्यं तीर्थ-मुदाहृतम् । तीर्थानामपि तत्तीर्थं विशुद्धिर्मनसःपुरा । एतत्ते कथितं देवि! मानसं तीर्थलक्षणम् ।नौभानामपि तीर्थानां पुण्यत्वे कारणं शृणु । यथाशरीरस्योद्देशाः केचिन्मेध्यतमाः स्मृताः । तथा पृथि-व्यामुद्देशाः केचित् पुण्यतमाः स्मृताः । प्रभावादद्भु-ताद्भूमेः सलिलस्य च तेजसा । परिग्रहान् मुनी-नाञ्च तीर्थानां पुण्यता स्मृता । तस्माद्भौमेषु तीर्थेषुभनमेषु च नित्यशः । उभयेष्वपि यः स्नाति स यातिपरमां गतिम्” तीर्थभेदा ब्रह्मपुराणे उक्ता यथामुनय ऊचुः । “पृथिव्यां यानि तीर्थानि वनान्या-यतनानि च । वक्तुमर्हसि धर्म्मज्ञ! श्रोतुं नो वर्त्ततेमनः । रोमहषर्ण उवाच । यस्य हस्तौ च प्रादौच मनश्चैव सुसंयतम् । विद्या तपश्च कीर्त्तिश्च स तीर्थ-फलमश्नुते । मनो विशुद्धं पुरुषस्य तीर्थं वाचांयम-स्त्विन्द्रियनिग्रहस्तपः । एतानि तीर्थानि शरीरजानिस्वर्गस्य मार्गं प्रतिबोधयन्ति । चित्तमन्तर्गतं दुष्टं तीर्थ-स्नानं न शुध्यति । शतशोऽथ जलैर्धौतं सुराभाण्ड-मिवाशुचि । न तीर्थानि न दानानि न व्रतानि नचाश्रमाः । दुष्टाशयं दम्भरुचिं पुनन्ति व्यथितेन्द्रियम् ।इन्द्रियाणि वशे कृत्वा यत्र तत्र वसेन्नरः । तत्र तस्यकुरुक्षेत्रं प्रयागं पुष्करं तथा । तस्माच्छृणुध्वं वक्ष्यामितीर्थान्यायतनानि च । संक्षेपेण मुनिश्रेष्ठाः । पृथिव्यांयानि कानि च । विस्तरेण न शक्यन्ते वक्तुं वर्षश-तैरपि । प्रथमं पुष्करं तीर्थं नैमिषारण्यमेव च ।प्रयागञ्च प्रवक्ष्यामि धर्म्मारण्यं द्विजोत्तमाः ! । धेनुकाचम्पकारण्यं सैन्धवारण्यमेव च । गया प्रयागंश्रीतीर्थं दिव्यं कनस्वलन्तथा । भृगुतुङ्गं हिर-ण्याक्षं भीमारण्यं कुशस्थली । लोहार्गलं सकेदारंमन्दरारण्यमेव च । महाप्रमं कुरुक्षेत्रं सर्वपापहर-न्तथा । रूपतोर्थं शूकरञ्च चक्रतीर्थं महाफलम् ।योगतीर्थं सोमतीर्थं तीर्थं शाखोटकं तथा । तीर्थंकोकामुकं पुण्यं वदरीशैलमेव च । सोमतीर्थंतुड्गकूटं तीर्थं स्कन्दाश्रमन्तथा । सूर्य्यप्रभं रामतीर्थंसप्तसामुद्रकं तथा । धर्मोद्भवं कोटितीर्थं तीर्थञ्चाधप्रणाशनम् । गङ्गाद्वारं पञ्चकुब्जं मध्यकेशवमेव च ।चक्रप्रभं मतङ्गञ्च कुशदण्डञ्च विश्रुतम् । दंष्ट्राकुण्डंविष्णुतीर्थं सर्वकामिकमेव च । तीर्थं सुमलिनञ्चैववदरीसुप्रभं तथा । ब्रह्मकुण्डं वह्निकुण्डं तीर्थं सत्य-पदन्तथा । चतुःस्रोतश्चतुःशृङ्गं शैलं द्वादशर्वारकम् ।मानसं स्थूलशृङ्गञ्च स्थूलदण्डं तथोर्वशो । लोकपालीमरुवकं सोमाद्रिशैलमेव च । सदाप्रभं मेरुकुण्डं तीर्थंसोमाभिषेचनम् । महाशोभं कोचवकं पञ्चधारं त्रिधार-कम् । सप्तधारैकतीर्थञ्च तीर्थञ्चामरकण्टकम । शालग्रामंचक्रतीर्थं कोटिद्रुममनुत्तमम् । विन्दुप्रभं देवह्रदं तीर्थंविष्णुप्रभन्तथा । शङ्खप्रभं दारुकुण्डं तीर्थं वज्रायुधंतथा । अग्निप्रभं सुपुन्नागं देवप्रभमनुत्तमम् । विद्याधरंसगन्धर्वं श्रीतीर्थं ब्रह्मणा कृतम् । तीर्थञ्च लोक-पालाख्यं पुण्यं पिण्डारकं तथा । वस्त्रापदं दारुवनंछायारोहणमेव च । वटावटं भद्रवटं कोषाक्षी चदिवाकरा । द्वीपं सरस्वती चैव विजयं कामजन्तथा ।सारवं गोप्रतारञ्च गाचरं वटमूलकम् । स्नानकुण्डंप्रयागञ्च गुह्यं विष्णुपदन्तथा । कन्याश्रमं विष्णुपदंजम्बुमार्नं तथोत्तमम् । गभस्तितीर्थञ्च तथा ययातिपतनं शुचि । कोटितीर्थं भद्रवटं महाकालवनं तथा ।नर्मदातीर्थपरमं तीर्थं वर्षं तथार्बुदम् । पिङ्गुतीर्थंसावशिष्टं तीर्थञ्च प्रियसङ्गमम् । तीर्थं दौर्वासिकं नामतथा पिञ्चरकं शुभम् । ऋषितीर्थं ब्रह्मकुण्डं वसुतीर्थंकुमारिका । शक्रतीर्थं शापनदं रेणुकातीर्थमेव च ।पैतामहञ्च विमलं रुद्रपादं तथोत्तरम् । मणिमन्थञ्चकामाख्यं कृष्णतीर्थं कुमारिणम् । यजनं याजनञ्चैवतथैव ब्रह्मवालकम् । पुष्पाभ्यासं पुण्डरीकं मणिपूरंतथोत्तरम् । दीर्घसत्रं हंसपदं तीर्थञ्चानशनन्तथा ।गङ्गोद्भेदं शिवोद्भेदं नर्मदोद्भेदमेव च । वज्रकोटिशङ्कुमानं तीर्थं शक्रावनामितम् । समन्तपञ्चकं तीर्थंब्रह्मतीर्थं सुदर्शनम् । सततं पृथिवीतीर्थं पञ्चप्लवपृथूदकौ । दशाश्वमेधिकं तीर्थं सर्पिदं विषयान्तिकम् ।कोटितीर्थं पञ्चनदं वाराहं पक्षिणीहृदम् । पुण्डरीकंसोमतीर्थं मञ्जुवाटं तथोत्तमम् । वदरीवनमासीमं रत्न-मूलकमेव च । लोकद्वारं पञ्चतीर्थं कपिलातीर्थमेवच । सूर्य्यतीर्थं शङ्खिनी च धराभवनमेव च । तीर्थंच यक्षराजस्य ब्रह्मावर्तं सुतीर्थकम् । कामेश्वरं मातृ-तीर्थं तीर्थं शीतवनं तथा । श्वानहोमायनञ्चैव मांस-मशनकं तथा । दशाश्वमेधं केदारं ब्रह्मोडुम्बरमेवच । सप्तर्षिकुण्डञ्च तथा तीर्थं देव्याः सुजम्बुकम् ।इडास्पदं कोटिकूटं किन्नरं किंजपं तथा । कारण्डवञ्चबिन्ध्यञ्च त्रिपिष्टपमथापरम् । पाणिक्षारं मिश्रकञ्चमधुवटमनोजवौ । कौशिकी देवतीर्थञ्च तीर्थञ्च ऋण-मोचनम् । दिव्यञ्च तृणमूलाख्यं तीर्थं विष्णुपदन्तथा ।श्रीकुण्डं शालितीर्थञ्च नैमिषेयञ्च विश्रुतम् । ब्रह्मस्थानंसोमतीर्थं कन्य तीर्थं तथोत्तरम् । ब्रह्मतीर्थं मन-स्तीर्थं तीर्थञ्चैलावनन्तथा । सौगन्धिकवनञ्चैव मणि-तीर्थं सरस्वती । ईशानतीर्थं प्रवरं पाणिनं पाञ्च-यज्ञिकम् । त्रिशूलधारा माहेन्द्रं देवस्थानं कृतालयम् ।शाकम्भरी देवतीर्थं स्वर्णाख्यं कालियं ह्रदम् । क्षीरे-श्वरं विरूपाक्षं भृगुतीर्थं कुशोद्भवम् । ब्रह्मतीर्थं ब्रह्म-योनिं नीलपर्वतमेव च । कुब्जाभ्रकं भद्रवटं वशिष्ठ-पदमेव च । धूमावर्त्तं तथा मेकं वारुणं कपिलञ्चयत् । स्वर्गद्वारं प्रजाद्वारं कालिकाश्रममेव च ।रुद्रावर्त्तं सगन्धाश्वं कपिलावनमेव च । भद्रकर्णह्रदञ्चैव शङ्कुकं ह्रदकं तथा । सप्तसारस्वतञ्चैव तीर्थ-मौशनसं तथा । कपालमोचनञ्चैव नरकञ्चैव काम्य-कम् । तत्र सामुद्रिकञ्चैव शतिकञ्च सहस्रिकम् ।रेणुकं पञ्चवटकं विमोचनमथौजसम् । विश्वेश्वंरं वाम-नकं कक्षं नारायणाश्रमम् । गङ्गाह्रदं वटञ्चैव वदरीपचनन्तथा । ऐन्द्रमार्गमेकरात्रं क्षीरिकाराममेव च ।सोमतीर्थं दारवञ्च श्रुततीर्थञ्च भोद्विजा! । कन्याश्रमंसन्निहितं कोटितीर्थञ्च पुन्नदी । कोटितीर्थस्थलीञ्चैवभद्रकालीह्रदन्तथा । अरुन्घतीवनञ्चैव ब्रह्मावर्त्तन्तथो-त्तमम् । अश्ववेदी कुब्जवनं यमुनाप्रभवं तथा । वीर-प्रभोक्षं सिन्धूत्थं शमीकुल्या सकृत्तिका । उर्वशी-क्रमणञ्चैव मायाविद्योद्भवन्तथा । महाश्रमो वेतसिका-रूपं सुन्दरिकाश्रमम् । ब्रह्मतीर्थन्तु वैश्वासं गङ्गोद्भेदंसरस्वती । अरुणोदं तथा चान्द्रं शक्रतीर्थं सवालु-कम् । तीर्थञ्चैवाविमुक्ताख्यं नीलकण्ठह्रदन्तथा ।स्वर्गद्वारं किम्पुलिका तीर्थकोटिस्तथैव च । पिशाचमोचनञ्चैव सुभद्राह्रदमेव च । कुण्डं विमलदं तस्यांतीर्थं चण्डेश्वरस्य च । अष्टस्थानह्रदञ्चैव हरिकेश-वनं तथा । अजामुखवनञ्चैव घण्टाकर्णह्रदन्तथा ।पुण्डरीकह्रदञ्चैव वापीकङ्कोटिकन्तथा । कुण्डं घर्घ-रिकायाश्च श्यामाकं पञ्चपुण्यदम् । श्मशानशुम्भकुण्डञ्चविनायकह्रदन्तथा । कूपं सिद्धभवञ्चैव पुण्यं व्रह्मसर-न्तथा । रुद्रावासं तथा तीर्थं नागतीर्थं सुलोमकम् ।शृङ्गतीर्थं महातीर्थं श्रेष्ठा चैव महानदी । दिव्यंब्रह्मसरः पुण्यं गयाशीर्षाक्षयं वटम् । दक्षिणञ्चोत्तर-ञ्चैव गोमयं रूपशान्तिकम् । कपिह्रदं गृध्रकूटंसावित्रीह्रदमेव च । प्रभासनं शीतवनं योनिद्वारञ्चधेनुकम् । रम्यकं कोकिलाख्यञ्च मतङ्गह्रदमेव च ।पितृकूपं रङ्गतीर्थं शक्रतीर्थं सुमालिनम् । ब्रह्मस्थानंसप्तकुण्डं मणिरत्नह्नदन्तथा । मुद्गलस्याश्रमञ्चैव मुद्गल्या-ह्रदमेव च । तीर्थं जनककूपाख्यं वैश्यं विनशन-न्तथा । आद्यं विनाशतीर्थञ्च धारा माहेश्वरी तथा ।देवपुष्करिणी रम्या पर्य्यङ्ककूपमेव च । जातिस्मरं वाम-नकं वटेश्वरह्रदन्तथा । कौशाख्यं भरतञ्चैव तीर्थंश्रेष्ठात्मिका तथा । विश्वेश्वरं कल्पशतं कन्यासायुज्य-मेव च । वाराहकं कोटितीर्थं कुमारं सर्व-तीर्थकम् । वीराश्रमं ब्रह्मसरो वीरवीरा च तापिनी ।कुमारधारा श्रीधारा गौरीशिखरमेव च । कुम्भकर्णपदञ्चैव कौशिकीह्रदमेव च । धर्मतीर्थं कामतीर्थंतीर्थमुद्दालकं तथा । दण्डा विमालिनी तीर्थं तीर्थ-ञ्चैव नरेभिका । सन्ध्यातीर्थं कारतोयं कपिलालोहितार्णवम् । सोमोद्भवं वंशगुल्ममृषभं काल-तीर्थकम् । पुण्यतीर्थह्रदं तीर्थं तीर्थं वदरिकाश्रमम् ।रामतीर्थं सिन्धुवनं विरजातीर्थमेव च । मार्कण्डेय-वनञ्चैव कृष्णतीर्थं तथा वटम् । ध्रुवं स्वरूपं प्रवर-मिन्द्रद्युम्नसरश्च यत् । सानुगर्त्तं समाहेन्द्रं श्रीतीर्थंश्रीवनन्तथा । इषुतीर्थञ्चर्षभञ्च कावेरीतीर्थमेव च ।कन्यातीर्थञ्च गोतीर्थं गोमतीस्थानमेव च । संवर्त्त-स्थापिनी स्थानं सप्तगोदावरीह्रदम् । वदरीह्रदमन्यच्चब्रह्मतृष्णाविकर्त्तनम् । जातिह्रदं वेदह्रदं कुशपवणमेवच । सर्वदेवव्रतञ्चैव कन्याश्रमह्रदन्तथा । तथान्यत् वालिखिल्वानां सप्तर्षीणां तथा परम् । तथान्यच्च महर्षी-णामखण्डितह्रदन्तथा । तीर्थेष्वेतेषु विधिवत् सम्यक्श्रद्धासमन्वितः । स्नानं करोति यो मर्त्यः सर्वपापैःप्रमुच्यते । अभ्यर्च्च्य देवतास्तत्र स्थित्वा च रजनी-त्रयम् । पृथक् पृथक् फलंतेषु प्रतितिष्ठं श्च भो द्विजाः! ।प्राप्तोति हयमेधस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम् । यस्त्विदंशृणुयान्नित्यं तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । पठेच्च श्रावयेद्वापिसर्वपापैः प्रसुच्यते” ।पद्मपुराणे श्राद्धे प्रशस्ततीर्थानि उक्तानि यथाभीष्म उवाच । “कस्मिन् वासरभागे तु श्राद्धं श्राद्धीसमाचरेत् । तीर्थेषु केषु वै श्राद्धं कृतं बहुफलंभवेत् । पुलस्त्य उवाच । तीर्थन्तु पुष्करं नाम पुण्यंश्रेष्ठतमं स्मृतम् । सर्बेषां द्विजमुख्यानां मनोरथस्थितंतथा । यत्र दत्तं हुतं सर्वमनन्तं मुनिरब्रवीत् ।पितॄणां वल्लभं नित्यमृषीणां परमं प्रियम् । नन्दथु-र्ललिता तद्वत्तीर्थं मायापुरी तथा । शुभं मित्रपदंराजंस्ततः केदारमुत्तमम् । गङ्गासागरमित्याहुः सर्व-तीर्थमयं शुभम् । तीर्थं ब्रह्मसरस्तद्वत् शतद्रुः सलिला-ह्रदः । तीर्थन्तु नैमिषञ्चैव सर्वतीर्थफलप्रदम् । गङ्गोद्भे-दस्तु गोमत्यां यवोद्भूतः सनातनः । तथा यज्ञवराहस्तुदेवदेवश्च श्लधृक् । यत्र तत् काञ्चनद्वारमष्टादशभुजो-हरः । नेमिस्तु धर्म्मचक्रस्य शीर्णो यत्राभवत् पुरा ।तदेतन्नैमिषारण्यं सर्वतीर्थनिषेवितम् । देवदेवस्यतत्रापि वराहस्य च दर्शनम् । यः प्रयाति स पूतात्मानारायणपुरं व्रजेत् । कोकामुखं परं तीर्थं ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । पुष्करारण्यसंस्थोऽसौ यत्र देवः पितामहः ।विरिञ्चिदर्शनं श्रेष्ठं त्वपवर्गफलप्रदम् । कृतं तेनमहापुण्यं सर्वपापनिसूदनम् । यत्राद्यो नरसिंहस्तुस्वयमेव जनार्द्दनः । तीर्थमिक्षुमती नाम पितॄणांवल्लभा सदा । तुष्यन्ति पितरो नित्यं गङ्गायमुनसङ्गमे ।कुरुक्षेत्रं महापुण्यं यत्र मार्गोऽपि लक्ष्यते । अद्यापिपितृतीर्थं तत् सर्वकामफलप्रदम् । नीलकण्ठमितिख्यातं पितृतीर्थं नराधिप! । तथा भद्रसरःपुण्यं सरोमानसमेव च । मन्दाकिनी तथाच्छेदो विपा-शाथ सरस्वती । पूर्वमिन्द्रपदं तद्वद्वैद्यनाथं महासुखम् ।गोदावरी तथा पुण्या तथा कालञ्जरं शुभम् । बंशोद्-भेदं हरोद्भेदं गङ्गोद्भेदं महालयम् । भद्रेश्वरं वि-ष्णुपदं नर्म्मदाद्वारमेव च । गयापिण्डप्रदानेन समा-न्याहुर्महर्षयः । एतानि पितृतीर्थानि सर्वपापहराणिच । स्मरणादपि लोकानां किमु श्राद्धप्रदायिनाम् ।ओङ्कारं पितृतीर्थन्तु कावेरी कपिलोदकम् । कुरुक्षे-त्राच्छतगुणम् तस्मिन् सुखादिकम्भवेत् । शक्रतीर्थन्तुविख्यातं तीर्थं सोमेश्वरं स्मृतम् । सर्वव्याधिहरं पुण्यंफलं कोटिशताधिकम् । श्राद्धे दाने तथा होमे स्वाध्यायेजपसन्निधौ । छायावरोहणं नाम देवदेवस्य शूलिनः ।अवतारं रोचयानो ब्राह्मणावसथे शुभे । जातं तत्सुमहापुण्यं तथा चर्म्मण्वती नदी । नदी च वरणातद्वत्तीर्थं हौताशनं परम् । भैरवं भृगुतुङ्गञ्च गौरी-तीर्थमनुत्तमम् । तीर्थं वैनायकं नाम वज्रेश्वरमनुत्तमम् ।तथा पापहरं नाम पुण्या वेत्रवती नदी । शूलतापीपयोष्णी च पयोष्णीसङ्गमस्तथा । महाबोधी पदेनापिनागतीर्थमवन्तिका । तथा वेण्वा नदी पुण्या महाशा-लस्तथैव च । महारुद्रो महालिङ्गो दशार्णा च महा-नदी । शतरुद्रागता वापि तथा पितृपदं परम् । युद्धः-वाराहिकं तद्वन्नदौ द्वौ शोणघर्घरौ । कालिका च नदीपुण्यं पितरा च नदी तथा । एतानि पितृतीर्थानिशस्यन्ते स्नानदानयोः । श्राद्धमेतेषु यद्दत्तं तदनन्तफलंस्मृतम् । शनीचाटनदीधारा शवक्षीरनदी तथा ।द्वारका कृष्णतीर्थञ्च तथाप्युत सरस्वती । नदी मणिमतीनाम तथा च गिरिकर्णिका । धुतपापं तथा तीर्थंसमुद्रे दक्षिणे तथा । गोकर्णो गणकर्णश्च तथा चपुरुषोत्तमः । श्रीशैलं शाकतीर्थञ्च नारसिंहमतः परम् ।महेन्द्रश्च तथा पुण्यः पुण्या चापि महानदी । एतेष्वपिसदा श्राद्धमनन्तफलमश्नुते । दर्शनादपि पुण्यानि सद्यःपापहराणि च । तुङ्गभद्रा नदो पुण्या तथा भीमनदी सरित् । भीमेश्वरं कृष्णवेण्वा कावेरी वङ्क्षुरा नदी ।नदी गोदावरी पुण्या त्रिसन्ध्या तीर्थमुत्तमम् ।तीर्थं त्रैयम्बकं नाम सर्वतीर्थनमस्कृतम् । यत्रास्ते भग-वान् भीमः स्वयमेव त्रिलोचनः । श्राद्धमेतेषु तीर्थेषुदत्तं शतगुणं भवेत् । स्मरणादपि पापानि व्रजन्तिशतधा नृप! । श्रीपर्णी च नदी पुण्या व्यासतीर्थमनु-त्तमम् । तथा मत्स्यनदीधारा शिवधारा तथैव च ।भवतीर्थञ्च विख्यातं पुण्यतीर्थञ्च शाश्वतम् । पुण्यं रामे-श्वरं तद्वदेलापुरमनुत्तमम् । अङ्गारभृत्यं विख्यात-मात्मदर्शमनायुधम् । तीर्थं व्रतेश्वरं तद्वत्तथा कोकामुखंपरम् । गोवर्द्धनं हरिश्चन्द्रं पृथुचन्द्रं पृथूदकम् । सह-स्राक्षं हिरण्याक्षं तथा च कदली नदी । नामाधिपापि च तथा तथा सौमित्रसङ्गतम् । इन्द्रनीलंमहानादं तथा च प्रियमेलकम् । एतान्यपि सदा श्राद्धेप्रशस्तान्यधिकानि च । एतेषु सर्वदेवानां सान्निध्यंपठ्यते यतः । दानमेतेषु सर्वेषु भवेत् कोटिशताधिकम् ।बाहुदा च नदी पुण्या तथा सिद्धवनं शुभम् । तीर्थंपाशुपतञ्चैव नदी पर्पटिका तथा । श्राद्धमेतेषु सर्वेषुदत्तं कोटिशताधिकम् । तथैव पर्वतीर्थञ्च त्रिपुरं खाण्डवंनदी । धुता लिङ्गसहस्रेण सव्येतरजलावहा । जाम-दग्न्यस्य सत्तीर्थं वेदायतनमुत्तमम् । प्रतीकस्याभयासिद्धा यदा गोदावरी नदी । तीर्थं तद्धव्यकव्याना-मप्सरोगणसंयुतम् । श्राद्धादिदानकार्य्यञ्च तद्वत् कोटिशताधिकम् । तथा सहस्रलिङ्गञ्च राघवेश्वरमुत्तमम् ।सेन्द्रफला नदी पुण्या यत्र दुःखाद्गतः पुरम् । निमेश्चप्रसृतिमित्रं तपसा स्वर्गमाप्नुयात् । तत्र दत्तं नरैःश्राद्धमनन्तफलदं भवेत् । पुष्करं नाम वै तीर्थं शाल-ग्रामं तथैव च । शौनपातश्च विख्यातो यत्र वैश्वा-नरालयः । तीर्थं सारस्वतं नाम स्वामितीर्थं तथैवच । मनन्दुरा नदी पुण्या कौशिकी चन्द्रिका तथा ।विदर्भा चाप्यवेणाथ पयोष्णी प्राङ्मुखी परा । कावेरीचोत्तरागा च तथा जालन्धरो गिरिः । एतेषु श्राद्धती-र्थेषु श्राद्धमानन्त्यमश्नुते । लौहदण्डं तथा दण्डं चित्र-कूटन्तथैव च । दिव्यं सर्वत्र गङ्गायास्तथा नदीतटं शुभम् ।कुब्जाभ्रञ्च तथा तीर्थमुर्वशीपुलिनं तथा । संसारमो-चनं तीर्थं तथैव ऋणमोचनम् । एतेषु प्रितृतीर्थेषुश्राद्धमानन्त्यमश्नुते । अट्टहासं तथा तीर्थं गौतमेश्व-रमेव च । तथा वशिष्ठतीर्थञ्च भारतञ्च ततः परम् ।ब्रह्मावर्त्तं कुशावर्त्तं हंसतीर्थं तथैव च । पिण्डार-कञ्च विख्यातं शङ्खोद्बारं तथैव च । खाण्डेश्वरं विश्व-कञ्च नीलपर्वतमेव च । तथा च वदरीतीर्थं रामती-र्थन्तथैव च । जयन्तं विजयञ्चैव शुक्रतीर्थं तथैव च ।एतेषु श्राद्धदातारः प्रयान्ति परमं पदम् । तीर्थंमातृगृहं नाम करवोरपुरं तथा । सप्तगोदावरी-तोर्थं सर्वतीर्थेश्वरेश्वरम् । तत्र श्राद्धं प्रदातव्यमनन्त-फलमिच्छुभिः । कीकटेषु गया पुण्या पुण्यं राजगृहंवनम् । च्यवनस्याश्रमं पुण्यं नदी पुण्या पुनः-पुनाः । यत्र गाथा विचरति ब्रह्मणा परिकीर्त्तिता ।एष्टव्याबहवः पुत्रा यद्यप्येको गयां व्रजेत् । यजेत-वाश्वमेधेन नींलं वा वृषमुत्सृजेत् । एषा गाथा विच-रति तीर्थेष्वायतनेषु च । सर्वे मनुष्या राजेन्द्र! की-र्त्तयन्तः समागताः । किमस्माकं कुले कश्चिद्गयां यास्यतिमत्सुतः । प्रीणयिष्यति ताङ्गत्वा सप्त पूर्वांस्तथाऽवरान् । मातामहानामप्येवं श्रुतिरेषा चिरन्तनी ।गङ्गायाञ्चास्थिनिचयं गत्वा क्षेप्स्यति मत्सुतः । तिलैःसप्ताष्टभिर्वापि दास्यते च जलाञ्जलिम् । अरण्यत्रितये चापि पिण्डदानं करिष्यति । प्रथमं पुष्करा-रण्यं नैमिषन्तदनन्तरम् । धर्मारण्यं ततः प्राप्यश्राद्धं भक्त्या प्रदास्यति । गयायां धर्म्म पृष्ठे वा सरसिब्रह्मणस्तथा । गयाशीर्षवटे चैव पितृणां दत्तमक्षयम् ।व्रतं कुर्य्यान्नरो यस्तु अध्वानं परिसर्पति । नरकस्थान्पितॄंस्तद्वत् स्वर्गं नयति सत्वरः । कुले तस्य न राजेन्द्र!प्रेतो भवति कश्चन । प्रेतत्वमोक्षभावञ्च पिण्डदानाच्चगच्छति । गयायां पिण्डदानस्य नान्यज्ञानं विशिष्यते ।एकेन पिण्डदानेन तृप्तास्ते मोक्षगामिनः । धाम्यप्रदानंप्रवरं वदन्ति वस्त्रप्रदानञ्च तथा मुनीन्द्राः । तोयञ्चतीर्थेषु नरैः प्रदत्तं तद्धर्महेतुं प्रवरं प्रदिष्टम् ।सर्वाथहा सुरुचिरा महावला महानदी । ये तु पश्यन्तितां गत्वा मानसे दक्षिणोत्तरे । प्रणम्य द्विजमुख्येभ्यःप्राप्तं तैर्जन्मनः फलम् । यद्यदिच्छति वै मर्त्यस्तत्तत्प्राप्तोत्यसंशयम् । एष तूद्देशतः प्रोक्तस्तीर्थानां संग्रहोमया । वागीशोऽपि न शक्रोति विस्तरात् किमु मा-मुषाः” पुराणसर्वस्वे ।श्राद्धे तीर्थभेदस्य प्राशस्त्यं विष्णुसंहितायामुक्तं यथा“अथ पुष्करेषु श्राद्धम् जप्यहोमतपांसि च ।पुष्करे स्नानमात्रतः सर्वपापेभ्यः पूतो भवति । एव-मेव गयाशीर्षे अक्षयवटे अमरकण्टकपर्वते वराहपर्वतेयत्र क्वचन नर्मदातीरे गङ्गायां विशेषतः, कुशावर्त्ते वि-ल्वके नीलपर्वते कनखले कुब्जाम्रे भृगुतुङ्गे केदारे महा-लये नडन्तिकायां सुगन्धायां शाकम्भर्य्यां फलगुतीर्थेमहागङ्गायां त्रिधालिकाश्रमे कुमारधारायां प्रभासे यत्रक्वच्न सरस्वत्यां विशेषतः । गङ्गाद्वारे प्रयागे च गङ्गा-सागरसङ्गमे । सततं नैमिंषारण्ये वाराणस्यां विशेषतः ।अगस्त्याश्रमे कौशिक्यो सरयूतीरे शोणस्य ज्योतिषायाश्चसङ्गमे । श्रीपर्वते कालोदके उत्तरमानसे वडवायां मत-ङ्गवाप्यां सप्तर्षे विष्णुपदे स्वर्गमार्गपदे गोदावर्य्यां गोमत्यांवेत्रावत्यां विपाशायां वितस्तायां शतद्रुतीरे चन्द्रभा-गायाम् इरावत्यां सिन्धोस्तीरे दक्षिणे पञ्चनदे औशनसे ।एवमादिष्वथान्येषु तीर्थेष्र सरिद्वरासु सर्वेष्वपि स्वभावेषुपुलिनेषु प्रस्रवणेषु पर्वतेषु निकुञ्जेषु वनेषूपवनेषु गोम-योपलिप्तेषु मनोज्ञेषु”तीर्थागमने दोषो यथा “अनुपोष्य त्रिरात्राणितीर्थान्यनभिगम्य च । अदत्त्वा काञ्चनं गाञ्च दरिद्रोनाम जायते” प्रा० त० । तीर्थगमने फलं यथा“अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्ट्वा विपुलदक्षिणैः । न तत्फलमाप्नोति तीर्थाभिगमनेन यत् । तीर्थान्यनुस्मरन्धीरः श्रद्दधानः सनाहितः । कृतपापो विशुध्येत किंपुनः शुद्धकर्मकृत् । तिर्य्यग्योनिं न वै गच्छेत् कुदेशेन च जायते । न दुःखी स्यात् स्वर्गभाक् च मोक्षोपा-यञ्च विन्दति” ब्रह्मवै०
पु०
 ।तीर्थसम्यक्फलभागिनो यथा “यस्य हस्तौ च पादौच मनश्चैव सुसंयतम् । विद्या तपश्च कीर्त्तिश्चस तीर्थफलमश्रुते । प्रतिग्रहादुपावृत्तः सन्तुष्टो येनकेनचित् । अहङ्कारविमुक्तश्च स तीर्थफलमश्नुते ।अदाम्भिको निरारम्भो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ।विमुक्तः सर्वसङ्गैर्यः स तीर्थफलमश्नुते । अकोपनोऽ-मलमतिः सत्यवादी दृढव्रतः । आत्मोपमश्च भूतेषुस तीर्थफलमश्नुते । अश्रद्दधानः पापात्मा नास्तिकोऽ-च्छिन्नसंशयः । हेतुनिष्ठश्च पञ्चै ते न तीर्थफलभागिनः ।इति काशीखण्डम् । प्रा० त० । तीर्थप्रतिग्रहे दोषोयथा ।“तीर्थेन प्रतिगृह्णीयात् संक्रान्त्यादिषु च तथा ।स्वकार्य्ये पिवृकार्य्येऽपि देवताभ्यर्च्चनेऽपि वा । नि-ष्फलं तस्य तत्तीर्थं यावत्तद्धनमश्नुते” । “तत्र नारा-यणक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे हरेः पदे । वाराणस्यां वद-र्य्याञ्च गङ्गासागरसङ्गमे । पुष्करे भास्करक्षेत्रे प्रभासेरासमण्डले । हरिद्वारे च केदारे सोमे वदरपाचने ।सरस्वतीनदीतीरे पुण्ये वृन्दावने वने । गोदावर्य्याञ्चकौशिक्यां त्रिवेण्याञ्च हिमालये । एतेष्वन्येषु यो दानंप्रतिगृह्णाति कामतः । स च तीर्थप्रतिग्राही कुम्मीपाकंप्रमाति च” इति ब्रह्मवै० प्र० स्व० । शङ्खः “तीर्थं प्राप्यानुष-ङ्गेन स्नानं तोर्थे समाचरन् । स्नानजं फलमाप्नोतितीर्थयात्राफलं न तु” । तथा यस्य पादौ च हस्तौ चमनश्चैव सुसंयुतम् । विद्या तपश्च कीर्त्तिश्च स तीर्थफल-मश्नुते । नॄणां पापकृतां तीर्थे भवेत् पापस्य संक्षयः ।यथोक्तफलदं तीर्घं भवेच्छुद्धात्मनां नॄणाम्” । हस्तसंयमो-ऽत्र निन्दितप्रतिग्रहादिनिवृत्तिः । पादसंयमस्तु अगम्य-देशादिगमननिवृत्तिः । मनःसंयमः कामक्रोधादिनि-वृत्तिः, विद्या तत्तत्तोर्थफलबोधकसच्छास्त्रवेदाद्यधिगम-रूपा । तपः आमिषादिनिवृत्तिः । कीर्त्तिः धर्मार्थतीर्थ-गमने धार्मिकत्वादिना प्रसिद्धिः । फलं सम्यगिति शेषः ।एतच्च हस्तसंयमनादितीर्थयात्राङ्गं महाभारते तीर्थ-यात्रामुपक्रम्याभिघानात् तीर्थस्नानादिकर्माङ्गञ्च, श-ङ्खेन यात्राप्रकरणमन्तरेणैव सतीर्थफलमश्नुते इतिसामान्याभिधानात् । इति कल्पतरुः । अतएव पैठीनसिः“षोडशांशं स लभते यः परार्थेन गच्छति । अर्द्धंतीर्थ फलं तस्य यः प्रसङ्गेन गच्छति” । परार्थेन वेतना-दिना, प्रसङ्गेन उद्देश्यान्तरप्रसङ्गेन । “तथा प्रतिकृतिंकृत्वा तीर्थवारिणि मज्जयेत् । मज्जयेत्तु यमुद्दिश्य अष्ट-भागं लभेत सः” ।तीर्थयात्राविधानं यथा “यो यः कश्चित्तीर्थयात्रान्तुगच्छेत् । सुसंयतः स च पूर्वं गृहे स्वे । कृतोपवासःशुचिरप्रमत्तः संपूजयेद्भक्तिनम्नो गणेशम् । देवान्पितॄन् ब्राह्मणांश्चैव साधून् धीमान् प्रीणयन् वित्तशक्त्याप्रयत्नात् । प्रत्यागतश्चापि पुनस्तथैव देवान् पितॄन्ब्राह्मणान् पूजयेच्च । एवं कुर्वतस्तस्य तीर्थे यदुक्तंफलं तत् स्यान्नात्र सन्देह एव” इति ब्रह्मपुराणम् ।एतदधिकारे प्रा० त० ।“सुसंयतः पूर्वदिने कृतैकभक्तादिनियमः । तदुत्तरदिनेकृतोपवासस्तदुत्तरदिने गणेशं ग्रहानिष्टदेवताञ्च संपूज्यवृद्धिश्राद्धं कृत्वा ब्राह्मणान् भोजयेत् । ततः शुभलग्नेयात्रां कुर्य्यात् तीर्थयात्रान्तु गच्छेदित्युपक्रमादुपवास-दिने मुण्डनमषि । “प्रयागे तीर्थयात्रायां पितृमातृ-वियोगतः । कचानां वपनं कार्य्यं न वृथा विकचोभ-वेत्” इति विष्णुपुराणवचनात् । प्रवेशेऽपि तीर्थया-त्रायामिति वक्तव्यम् । “गच्छन् देशान्तरं यत्तु श्राद्धंकुर्य्यात्तु सर्पिषा । यात्रार्थमिति तत् प्रोक्तं प्रवेशे चन संशयः” इति भविष्यपुराणादिति गङ्गावाक्यावली ।वस्तुतस्तु तीर्थप्रत्यागमनोत्तरस्वगृहप्रवेशे इत्येव वक्त-व्यम् । यात्राप्रत्यागमनोत्तरस्वगृहप्रवेशयोर्भेदात् प्रत्या-गमनोत्तरलाभस्तु प्रत्यागतश्चापीति प्रागुक्तत्वात् व्यक्त-माह हलायुधधृतं कूर्मपुराणवचनम् “तीर्थयात्रासमारम्भे तीर्थात् प्रत्यागमेऽपि च । वृद्धिश्राद्धं प्रकुर्वीतबहुसर्पिःसमन्वितम्” । ततश्च प्रवेशे चेति चकारेणश्राद्धमात्रं समुच्चितम् । नतु तस्य यात्रार्थत्वमपीति ।एवं देवान् पितॄनित्यभिधानात् तत्पूजनमेव पुनः कार्य्यंनतूपवासादिकमपि अन्यथा देवानित्यादिकं व्यर्थंस्यात् । मत्स्यपुराणम् “तिलोदकाञ्जलिर्देयोजलस्थै-स्तीर्थवासिभिः । सदा न हस्तेनैकेन गृहे श्राद्धं समि-ष्यते” । अत्र जलस्थैरित्यनेन स्थत्यस्थानामपि जलस्थत्वंनियम्यते । तथा हि “अन्तरुदके आचान्तो अन्तरेवशुद्धोभवति । तस्वादन्तरेकं वहिरेकञ्च पादं कृत्वाआचामेत् सर्वत्र शुद्धोभवति” इति पैठीनस्युक्तेन जलै-कचरणकृताचमनेन उभयत्र कर्म्मार्हत्वात् तर्पणकालेतीर्थे जलैकचरणत्वं प्रतीयते । अन्यत्र त्वनियमः ।तद्रूपाणां जले च तर्पणमविरुद्धमिति । गृह इतिस्थलोपलक्षणम् । देवीपुराणे । “अकालेऽप्यथ वा कालेतीर्थश्नाद्धं तथा नरैः । प्राप्तैरेव सदा कार्य्यं कर्त्तव्यंपितृतर्पणम् । पिण्डदानं ततः शस्तं पितॄणाञ्चातिदु-र्लभम् । विलम्बो नैव कर्त्तव्यो न च विघ्नं समाचरेत् ।श्राद्धं तत्र तु कर्त्तव्यमर्ध्यावाहनवर्जितम् । श्वध्वाङ्क्षगृ-ध्रकाकानां नैव दृष्टिहतञ्च यत्” । ध्वाङ्क्षोदण्डकाकः ।अत्राकाल इति न रात्र्यादाविति पर्य्युदस्तप्रतिप्रसवः ।तथात्वे तद्बाधापत्तेः । किन्तु पर्य्युदस्तेतराप्रशस्तकाल-परम् । “तत् सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता ।अप्राशस्त्यं विरोधश्च नञर्थाः षट् प्रकीर्त्तिताः” इत्यनु-सारात् । काल इति प्रशस्तापराह्णादिकालपरम् । अत्रशुचेः प्राप्त्युत्तरविहितप्रथमदिन एव श्राद्धं तेन पूर्वदिनेराक्षसीवेलादावागमनेऽपि परदिनेश्राद्धमविरुद्धम् । तथाच हलायुधधृतम् “गत्वैव तीर्थं कर्त्तव्यं श्राद्धं तत्प्राप्ति-हेतुकम् । पूर्वाह्णेप्यथ वा प्रातर्देशे स्यात् पूर्वदक्षिणे” ।पूर्वाह्णे सङ्गवे पूर्वदक्षिणे अग्निकोणे । पिण्डदानमितिश्राद्धासम्भवे केवलपिण्डदानभिति न पौनरुक्त्यम् ।तीर्थे पिण्डप्रतिपत्तिमाह मत्स्यपुराणम् “पिण्डांस्तुगोऽजविप्रेभ्योदद्यादग्नौ जलेऽपि वा । तीर्थश्राद्धे सदापिण्डान् क्षिपेत्तीर्थे विचक्षणः” ।वायुपु० “उद्यतश्चेद्गयां गन्तुं श्राद्धं कृत्वा विधानतः ।विधाय कर्पटीवेशं कृत्वा ग्रामं प्रदक्षिणम् । ततो ग्रा-मान्तरं गत्वा श्राद्धशेषस्य भोजनम्” इत्युक्तं गयामित्युप-लक्षणादन्यत्रापि तथा । अन्यत् मत्कृतगयाश्राद्धादि-पद्धतौ दृश्यम् ।कूर्प्तपुराणम् “ऐश्वर्य्यलोभमाहात्म्यात् गच्छेद्यानेन योनरः । निष्फलं तस्य तत्तीर्थं तस्माद्यानं विवर्जयेत्” इतिमत्स्यपुराणम् “संवत्सरं द्विमासोनं पुनस्तीर्थं व्नजेद्यदि ।मुण्डनञ्चोपवासञ्च तदा यत्नेन कारयेत्” इति गङ्गावा-क्याव० । तीर्थप्राप्त्यनन्तरविधानं यथा ।“न परीक्ष्यो द्विजस्तीर्थेष्वन्नार्थीभोज्य एव हि । सक्तुभिःपिण्डदानञ्च चरुणा पायसेन च । कर्त्तव्यमृषि-भिर्दृष्टं पिण्याकेन गुडेन च । श्राद्धं तत्र तुकर्त्तव्यमर्घ्यावाहनवर्जितम् । अकालेऽप्यथवा काले तीर्थ-श्राद्धन्तु तर्पणम् । अविलम्बेन कर्त्तव्यं नैव विघ्नं समा-चरेत् । यदह्नि तीर्थप्राप्तिः स्यात्ततोऽह्नः पूर्ववासरे ।उपवासश्च कर्त्तव्यः प्राप्तेऽह्नि श्राद्धदो भवेत् । तीर्थोप-वासः कर्त्तव्यः शिरसो मुण्डनं तथा । शिरोगतानिपापानि यान्ति मुण्डगतो यतः । तीर्थं प्राप्य प्रसङ्गेनस्नानं तीर्थे समाचरेत् । स्नानजं फलमाप्नोति तीर्थ-यात्राश्रितं न तु” इति काशीखण्डम् । “मुण्डनञ्चोप-वासश्च सर्वतीर्थेष्वयं विधिः । वर्जयित्वा गयां गङ्गांविशालां विरजान्तथा” इति स्कान्दम् “स्नापयेत्स्निग्धमित्रादीन् ज्ञातीं स्तीर्थे नरोत्तमः । अन्यथापह-रन्त्येते बलात्तीर्थभवं फलम्” इति स्कान्दम्“मातरं पितरं जायां भ्रातरं सुहृदं गुरुम् । यमुद्दिश्यनिमज्जेत अष्टभागं लभेत सः” इति प्रा० ३० मार्क०
पु०
 ।कलौ तीर्थानां पृथिव्यां स्थितिकालो यथा “सर-स्वती पुण्यक्षेत्रमाजगाम च भारतम् । गङ्गाशापेनकलया स्वयं तस्थौ हरेः पदे । पश्चाद्भगीरथानीता-महीं भागीरथी शुभा । समाजगाम कलया वाणीशापेन नारद! । पद्माजगाम कलया सा च पद्मावतीनदी । भारतं मारतीशापात् स्वयं तस्थौ हरेः पदे ।कलेः पञ्चसहस्रञ्च वर्षान् स्थित्वा च भारते । जग्मुस्ताश्चसरिद्रूपं विहाय श्रीहरेः पदम् । यानि सर्वाणितीर्थानि काशीं वृन्दावनं विना । यास्यन्ति ताभिःसार्द्धञ्च वैकुण्ठमाज्ञया हरेः” ।“यानादिना गमनदोषो यथा “पुण्यार्द्धं हरते यानेतदर्द्धं तत्र पादुके । तदर्द्धं तैलमांसाभ्यां सर्वं हरतिमैथुने” इति कर्मलोचनम् ।तत्र उपाये घट्टे च “कृततीर्थः पयसामिवाशयः” किरा०शास्त्रे तीर्थकरः । पात्रे । “ब्रह्मचारी धनदायी मे-धावी श्रोत्रियः प्रियः । विद्यया विद्यां यः प्राह तानितीर्थानि षण्मम” विद्यावाक्यम् । १८ चात्वालोत्करयोर-न्तराले देशे “दक्षिणेनाहृत्य तीर्थेन पूर्वेण येदिमपरेणवा” कात्या० श्रौ० ५ । ५ । ११ । “तीर्थेन चात्वालोत्करावन्तरेणप्रवेश्य वेदिचात्वालयोरन्तरालेन पूर्वेणोत्तरवेदिं दक्षि-णेनाग्नेः पुरस्तादाहृत्य अथवा तीर्थेन प्रवेशनानन्तर-मुत्तरां वेदिमपरेण चानीय वेद्योरन्तरालेन दक्षिणस्याग्नेःपुरस्तदानीय जुहोति” “तेनान्तरेण प्रतिप्रद्यन्ते चात्वालंचैतद्वै देवानां तीर्थम्” षड्विं० व्रा० । कराङ्गुलितलेषु ब्रा-ह्मादितीर्थता यथाह मनुः “ब्राह्मेण विप्रस्तीर्थेन नि-त्यकालमुपस्पृशेत् । कायत्रैदशिकाभ्यां वा न पित्र्येणकदाचन । अङ्गुष्ठमूलस्य तले ब्राह्मं तीर्थं प्रचक्षते । कायमङ्गुलिमूलेऽग्रे दैवं पित्र्यं तयोरधः” शास्त्रानुज्ञावि-षये । “अहिंसन् सर्वाभूतान्यन्यत्र तीर्थेम्यः” छा० उ० तीर्थंशास्त्रानुज्ञाविषयः” भाष्यम् । १९मन्त्र्याद्यष्टादशसु ।“कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च । त्रिभिस्त्रिभिर-विज्ञातैर्वेत्सि तोर्थानि चारकैः” भा० स०५ अ० । “तीर्थानिमन्त्रिप्रभृतीन्यष्टादश यान्यवगाह्य राजा कृतकृत्यो भवतितानि चीकानि नीतिशास्त्रे “मन्त्री १ पुरोहित २ श्चैव युव-राजश्च ३ भूपतिः ४ पञ्चमो द्वारपालश्च ५ षष्ठोऽन्तर्वेशिक-स्तथा ६ । कारागाराधिकारी ७ च द्रव्यसञ्चयकृत्तथा ८ । कृ-त्याकृत्येषु चार्थानां नवमो विनियोजकः९ । प्रदेष्टा १०नगराध्यक्षः ११ कार्य्यनिर्माणकृत्तथा १२ । धर्माध्यक्षः १३सभाध्यक्षो १४ दण्डपालस्त्रिपञ्चमः १५ । षोडशो दुर्गपा-लश्च १६ तथा राष्ट्रान्तपालकः १७ । अटवीपालकान्तानि १८तीर्थान्यष्टादशैव तु । चारान् विचारयेत्तीर्थेष्वा-त्मनश्च परस्य च । पाषण्डादीनविज्ञातानन्योन्य-मितरेष्वपि । मन्त्रिणं युवराजञ्च हित्वा स्वेषु पुरोहि-तमिति” एषां तीर्थशब्दवाच्यत्वे हलायुधः “योनौजलावतारे च मन्त्र्याद्यष्टादशस्वपि । पुण्यक्षेत्रे तथापात्रे तीर्थं स्याद्दर्शनेष्वपि” । इति परेषामष्टादशसु स्वस्यमन्त्रिपुरोहितयुवराजवजं पञ्चदशसु च तीर्थेषु चारा-नन्यैः परस्परं चाविज्ञातांस्त्रींस्त्रीन् प्रयुज्य तत्रत्यांवार्त्तां सर्वचारसंवादे तथ्यां जानीयात्” नी० क० ।२ जलाशयादरत्निमात्रदेशे आदित्यपुराणे “अरत्निमात्रंजलं त्यक्त्रा कुर्य्याच्छौचमनुद्धृते । पश्चाच्च शोधयेत्तीर्थ-मन्यथा न शुचिर्भवेत्” । तस्मिन् देशे शौचं न कर्त्तव्यंयस्मादरत्निमात्रव्यवहितजलात् तत् स्यलमेव तीर्थं जल-समीपत्वात्” आ० त० ।“तीर्थाश्रमवनारण्यगिरिपर्वतसागराः । सरस्वती भारतीच पुरीति दश कीर्तिताः” महानि० तन्त्रोक्ते २ सन्यासि-नामुपाधि भेदे । तल्लक्षणं तत्रैव “त्रिवेणीसङ्गमे तीर्थेतत्त्वमस्यादिलक्षणे । स्नायात्ततीर्थभावेन तीर्थनामा सउच्यते” । अन्यानि च भौमतोर्थानि भारततीर्थयात्राप-र्वादौ पुराणान्तरेषु प्रसिद्धानि । “अन्यानि यानि तीर्थानिकाशीप्राप्तिकराणि च । काशीं प्राप्यैव मोक्षन्ते नान्यथाकल्पकोटिभिः” नीलकण्ठधृतवाक्यम् ।
Capeller
German
तीर्थ॑
n.
 (m. ) Zugang (bes. zum Wasser o.
zum Opferaltar), Furt, Ladeplatz, Wallfahrtsort
rechter Weg o. Ort, gewisse
Linien in der Hand, heiliger Gegenstand,
würdige Person.
तीर्थ Badeplatz st. Ladeplatz.
Grassman
German
tīrthá, n., Weg zur Tränke, Tränke
2〉 Furt des Flusses [von tar], auch mit G. síndhos, síndhūnaam.
-ám {866, 13} (suprapāṇám)
{940, 7}.
-é {173, 11}
{857, 3}. — 2〉 {46, 8}
{169, 6}
{681, 7}
{809, 53}.
Burnouf
French
तीर्थ तीर्थ
m.
n.
 (तॄ
sfx. थ) gué d'une
rivière.
Quai ou échelle de débarquement
par ext. vaisseau,
vaisseau royal
Ordt. lieu sacré le long d'une rivière ou d'un
lac, lieu de pèlerinage où se font les ablutions annuelles
par
ext. brâhmane, cf. तीर्थ्य
instituteur
directeur spirituel
science sacrée
école de philosophie.
Avatāra ou descente
d'une divinité.
Menstrues
parties honteuses de la femme.
तीर्थकर a., cf. तीर्थिक।
तीर्थध्वाङ्क्ष
m.
 m à
m.
 corneille d'étang sacré [terme
de mépris].
तीर्थराजी
f.
 (राज्) surn. de Bénarès
[काशी].
तीर्थवाक
m.
 boucle de cheveux.
तीर्थिक et तीर्थ्य
m.
 ascète brâhmanique
fréquentant les étangs sacrés, pèlerin.
Stchoupak
French
तीर्थ-
nt. (m. ) passage, descente vers la rivière, escalier qui y
mène, gué, not. gué sacré
moyen de salut, baignade sacrée, ablution
purifiante, lieu de pèlerinage, lieu saint
chemin praticable, moyen juste,
bonne manière, moment propice, lieu qui convient
direction, instruction,
conseil
guide, maître spirituel, conseiller
personnage ou objet vénéré
animal sacrificiel
occasion favorable pour (ifc.)
ligne ou partie de la
main consacrée aux divinités
m.
n.
 de divers conseillers du roi
-तम- sup. nt. Tīrtha plus sacré que (abl.), objet extrêmement sacré
-वन्त्- a. qui abonde en gués, en lieux saints, (f. s. v.)
-ई-कृ-
sanctifier
°भू- être sanctifié.
°कमण्डलु-
m.
 cruche d'eau puisée dans un lieu consacré.
°कर- a. qui assure la traversée, le salut, ép. de Viṣṇu.
°कीर्ति- a. dont la renommée a des effets salutaires.
°चर्या-
f.
 pèlerinage.
°पद्- (nom. °पाद्) °पद- °पाद- a. dont les pieds sanctifient,
ép. de personnages vénérés, Kṛṣṇa, etc.
°भूत- a. v. secourable, salutaire.
°यात्रा-
f.
 = °चर्या- , °यात्रा-पर्वन्- nt. titre d'une section du
MhBh.
°श्रवस्- a. = °कीर्ति-।
तीर्थोदक- nt. eau d'un Tīrtha, eau bénite.
तीर्थी-करण- nt. sanctification.