| YouTube Channel

तिलकः (tilakaH)

 
Apte
English
तिलकः [tilakḥ], [तिल्-क्वुन्, तिल इवार्थे स्वल्पे वा कन् वा]
A species of tree with beautiful flowers
Rām.*
 2.94.9
आक्रान्ता तिलकक्रियापि तिलकैर्लीनद्विरेफाञ्जनैः
M.*
 3, 5
न खलु शोभयति स्म वनस्थलीं न तिलकस्तिलकः प्रमदामिव
R.*
 9.41. Kālidāsa describes the beauty of this tree as being akin to that of the saffron-mark on the forehead of a woman. The name suggests a relation to tila. the sesame plant, Sesamum indicum Linn. Now this plant has got flowers that have got a very pretty appearance. It is a shrub and not a tree. It grows four to five feet in height. Its flower has five petals. The lower petal is the longest. In wild variety there is a promiment spot on the longest petal which is highly suggestive of the saffron-mark on the forehead of a woman.
A freckle or natural mark under the skin.
The sesamum tree.
कः, कम् A mark made with sandalwood or unguents
&c.
मुखे मधुश्री- स्तिलकं प्रकाश्य
Ku.*
 3.3
कस्तूरिकातिलकमालि विधाय सायम्
Bv.*
 2.4
1.121.
The ornament of anything (used at the end of
comp.
 in the sense of 'best', 'chief' or 'distinguished')
कुल˚
जीवलोक˚
Māl.
 9.21
यस्य न विपदि विषादः संपदि हर्षो रणे न भीरुत्वम् । तं भुवनत्रयतिलकं जनयति जननी सुतं विरलम् ॥
Pt.*
 1.15.
The burden of a song (ध्रुवक). -का A kind of necklace.
कम् The bladder.
The right lung.
A kind of salt.
A kind of disease, the appearance of dark spots on the skin without any inflammation.
Alliteration.
Comp.
 -आश्रयः the forehead.
Apte 1890
English
तिलकः [तिल्-क्वुन्, तिल इवार्थे स्वल्पे वा कन् वा] 1 A species of tree with beautiful flowers
आक्रांता तिलकक्रियापि तिलकैर्लीनद्विरेफांजनैः M. 3. 5
न खलु शोभयति स्म वनस्थलीं न तिलकस्तिलकः प्रमदामिव R. 9. 41.
2 A freckle or natural mark under the skin.
3 The sesamum tree.
कः,
कं 1 A mark made with sandalwood or unguents &c.
मुखे मधुश्रीस्तिलकं प्रकाश्य Ku. 3. 30
कस्तूरिकातिलकमालि विधाय सायं Bv. 2. 4: 1. 121.
2 The ornament of anything (used at the end of comp. in the sense of ‘best’, ‘chief’ or ‘distinguished’)
जीवलोक° Māl. 9. 21
Pt. 1. 105.
3 The burden of a song (ध्रुवक).
का A kind of necklace.
कं 1 The bladder.
2 The lungs.
3 A kind of salt.
4 A kind of disease, the appearance of dark spots on the skin without any inflammation.
5 Alliteration.
Comp.
आश्रयः the forehead.
Apte Hindi
Hindi
तिलकः
पुं*
 - तिल + कन्
सुन्दर फूलों का एक वृक्ष
तिलकः
पुं*
 - तिल + कन्
शरीर पर पड़ी चित्ती या खाल पर बना हुआ कोई नैसर्गिक चिह्न
तिलकः
पुं*
 - तिल + कन्
चन्दन की लकड़ी या उबटन आदि से किया गया चिह्न
तिलकः
पुं*
 - तिल + कन्
किसी वस्तु का अङ्कार
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 लोध्रः, गालवः, शाबरः, तिरीटः, तिल्वः, मार्जनः, लोधवृक्षः, भिल्लतरुः, तिल्वकः, काण्डकीलकः, लोध्रकवृक्षः, शम्बरः, हस्तिरोध्रकः, तिलकः, काण्डनीलकः, हेमपुष्पकः, भिल्ली, शावरकः
noun
वृक्षविशेषः।
"लोध्रस्य चर्म एवं काष्ठं च औषधाय उपयुज्यते।"
Synonyms:
 तिलः, तिलकः, तिलकालकः, किणः, सामुद्रम्, कालकः, जटुलः
noun
त्वचि वर्तमाना रक्तवर्णीयः कृष्णवर्णीयः वा अङ्कः।
"तस्य कपोले तिलः अस्ति।"
Synonyms:
 तिलकः, तिलकम्
noun
चन्दनादिना ललाटादिद्वादशाङ्गेषु कर्तव्यः चिह्नविशेषः।
"अर्चाकाले सः ईश्वरेण तिलकं धारयति।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: तिलकः
Root: तिलक
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Tilā plant
Tamil Mañjādi
Shloka(s):
3|3|69|2 ► तिलके फलकः श्रीमान् सुगन्धो मुखमण्डनः॥ (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
3|3|70|1 ► कर्णपूरोऽल्पपुष्पश्च पुन्नागे सुरवल्लभः। (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|3|69|2 ⇢ तिलकः (तिलक) (पुं) ⇒ Tilā plant
Tamil Mañjādi ⇒
➠ 3|3|69|2 ⇢ पललः (पलल) (पुं) ⇒ Tilaka tree
Tamil Mañ ⇒
➠ 3|3|69|2 ⇢ श्रीमन्तः (श्रीमत्) (पुं) ⇒ Identical with the Tilaka tree
Tamil Mañjāḍi ⇒
➠ 3|3|69|2 ⇢ सुगन्धः (सुगन्ध) (पुं) ⇒ Tilaka-tree
Tamil Mañjaḍi ⇒
➠ 3|3|69|2 ⇢ मुखमण्डनः (मुखमण्डन) (पुं) ⇒ Identical with the Tilaka tree
Tamil Mañjāḍi ⇒
➠ 3|3|70|1 ⇢ कर्णपूरः (कर्णपूर) (पुं) ⇒ Identical with the Tilaka tree
Tamil Mañjāḍi ⇒
➠ 3|3|70|1 ⇢ अल्पपुष्पम् (अल्पपुष्प) (नपुं) ⇒ Identical with the Tilaka tree
Tamil Mañjāḍi ⇒
Related word(s):
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
तिलकः,
पुं,
 (तिल इव कायतीति । कै + कः ।)पुष्पवृक्षविशेषः । तत्पर्य्यायः । विशेषकः २मुखमण्डनकः ३ पुण्ड्रकः ४ पुण्ड्रः ५ स्थिर-पुष्पी ६ छिन्नरुहः ७ दग्धरुहः ८ मृतजीवः ९तरुणीकटाक्षकामः १० वासन्तसुन्दरः ११दुग्धरुहः १२ भालविभूषणसंज्ञः १३ पुन्नागः १४रेठकः १५ । इति राजनिर्घण्टः ॥
क्षुरकः१६ श्रीमान् १७ पुरुषः १८ छत्रपुष्पकः १९ ।इति भावप्रकाशः ॥
(यथा, रघुः । ९ । ४१ ।“न खलु शोभयति स्म वनस्थलींन तिलकस्तिलकः प्रमदामिव ॥
”)अस्य गुणाः । पाके कटुत्वम् । वातपित्तकफ-नाशित्वम् । बलपुष्टिमेदःकारित्वम् । हृद्यत्वम् ।लघुत्वञ्च । तत्त्वग्गुणाः । कषायत्वम् । उष्ण-त्वम् । पुंस्त्वदन्तदोषकृमिशोफव्रणरक्तदोषनाशि-त्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
(तिल + स्वार्थेकन् ।) शरीरस्थतिलः । तत्पर्य्यायः । तिल-कालकः २ । इत्यमरः । २ । ६ । ४९ ॥
कालकः ३पिप्लुः ४ जडुलः ५ । इति हेमचन्द्रः ॥
* ॥
मरु-वकः । इति रत्नमाला ॥
अश्वभेदः । रोग-भेदः । इति मेदिनी । के, १०० ॥
शेषस्यनिदानलक्षणे यथा, --“कृष्णानि तिलमात्राणि नीरुजानि समानि च ।वातपित्तकफोच्छेकात् तान् विद्यात्तिलकाल-कान् ॥
”इति माधवकरः ॥
प्रधाने त्रि । इति नानार्थध्वनिमञ्जरी ॥
ध्रुवक-भेदः । यथा, --“पञ्चविंशतिवर्णाङ्घ्रितिलको ध्रुवको भवेत् ।इष्टश्चच्चत्पुटे ताले रसे वीरेऽद्भुतेऽपि वा ॥
”इति सङ्गीतदामोदरः ॥
तिलकः, पुं
क्ली,
 (तिलवत् तिलपुष्पवत् कायतीति ।कै + कः ।) चन्दनादिना ललाटादिद्वादशांङ्ग-कर्त्तव्यचिह्नविशेषः । तत्पर्य्यायः । तमालपत्रम् २चित्रकम् ३ विशेषकम् ४ । इत्यमरः । २ । ६ ।१२३ ॥
(यथा, माघे । ३ । ६३ ।“विशेषको वा विशिशेष यस्याःश्रियं त्रिलोकीतिलकः स एव ॥
”)अथ द्वादशतिलकविधिः । पद्मपुराणे उत्तर-खण्डे ।“ललाटे केशवं ध्यायेन्नारायणमथोदरे ।वक्षःस्थले माधवन्तु गोविन्दं कण्ठकूपके ॥
विष्णुञ्च दक्षिणे कुक्षौ वाहौ च मधुसूदनम् ।त्रिविक्रमं कन्धरे तु वामनं वामपार्श्वके ॥
श्रीधरं वामबाहौ तु हृषीकेशन्तु कन्धरे ।पृष्ठे तु पद्मनाभञ्च कट्यां दामोदरं न्यसेत् ॥
तत्प्रक्षालनतोयंन्तु वासुदेवेति मूर्द्धनि ॥
”किञ्च ।“ऊर्द्ध्वपुण्ड्रं ललाटे तु सर्व्वेषां प्रथमं स्मृतम् ।ललाटादिक्रमेणैव धारणन्तु विधीयते ॥
इति ।एवं न्यासं समाचर्य्य सम्प्रदायानुसारतः ।न्यसेत् किरीटमन्त्रञ्च मूर्द्ध्व्नि सर्व्वार्थसिद्धये ॥
”अथ किरीटमन्त्रः । ओम् श्रीकिरीटकेयूर-हारमकरकुण्डलचक्रशङ्खगदापद्महस्तपीताम्बर-धरश्रीवत्साङ्कितवक्षःस्थलश्रीभूमि-सहितस्वात्म-ज्योतिर्दीप्तिकराय सहस्रादित्यतेजसे नमोनमः ।” इति श्रीहरिभक्तिविलासे ४ विलासः ॥
तस्य धारणप्रकारो यथा, --“द्वादशाङ्गे ललाटादौ तिलकं हरिमन्दिरम् ।स्नानान्ते वैष्णवः कुर्य्यात् प्रत्येकं कृष्णनामभिः ॥
वामे वक्षसि नेत्रान्ते गण्डेऽंशे शङ्खचिह्नितम् ।तथैव दक्षिणे कुर्य्याद्धरेश्चक्राङ्कितं मुने ! ॥
* ॥
ललाटे केशवं विद्यात् कण्ठे श्रीपुरुषोत्तमम् ।वामबाहौ वासुदेवं सव्ये दामोदरन्तथा ॥
नाभौ नारायणञ्चैव माधवं हृदये तथा ।गोविन्दं दक्षिणे पार्श्वे वामे चैव त्रिविक्रमम् ॥
विष्णुं सव्ये कर्णमूले दक्षिणे मधुसूदनम् ।शिरोमध्ये हृषीकेशं पद्मनाभञ्च पृष्ठतः ॥
हरेर्द्वादशनामानि पठित्वा तिलकानि तु ।यः कुर्य्याद्वैष्णवो नित्यं स प्रेमभक्तिमाप्नुयात् ॥
* ॥
ये कण्ठलग्नतुलसीभवकाष्ठमालाये द्बादशाङ्गहरिनामकृतोर्द्ध्वपुण्ड्राः ।ये कृष्णभक्तिसुदृढा धृतशङ्खचक्रा-स्ते वैष्णवा भुवनमाशु पवित्रयन्ति ॥
* ॥
तिलकन्तूर्द्ध्वपुण्ड्राख्यं मध्यच्छिद्रं हि नारद ! ।यदि कुर्य्याल्ललाटे तद्बिज्ञेयं हरिमन्दिरम् ॥
आनासामूलमाश्रित्य शिरोमध्यगतं मुने ।हरिपादाकृतं नासामूलमारभ्य यत्नतः ॥
हरिमन्दिरवत् सर्व्वं तद्राधावल्लभीयकम् ।श्रीराधावल्लभीयं यत्तिलकं सुमनोहरम् ॥
यौगलं तत्तु विज्ञेयं यदि मध्यसुरङ्गितम् ॥
* ॥
यदूर्द्ध्वपुण्ड्रं तिलकं शोभनं तन्मनोहरम् ।तन्मध्यपीतरेखञ्च श्रीमद्रामानुजं विदुः ॥
* ॥
श्रीरामोपासना यस्य तिलकं तूर्द्ध्वपुण्ड्रकम् ।भ्रवोर्म्मध्ये सबिन्दु स्याद्यदि विप्र ! मनोहरम् ॥
हरेः सर्व्वावताराणां मत्स्यादीनां विशेषतः ।उपासकानां तिलकं केवलं हरिमन्दिरम् ॥
* ॥
ऊर्द्ध्वपुण्ड्रं द्बिजः कुर्य्यात् क्षत्त्रियाणां तथैव च ।वैश्यानान्तु तथा विप्र ! शूद्रादेर्मण्डलाकृतम् ॥
अच्छिद्रमूर्द्ध्वपुण्ड्रन्तु ये कुर्व्वन्ति जनाधमाः ।तेषां ललाटे सततं शुनः पादो न संशयः ॥
दृष्ट्वा भाले द्विजातीनामच्छिद्रमूर्द्ध्वपुण्ड्रकम् ।कार्ष्णः कृष्णस्मृतिं कृत्वा वस्त्रेणाच्छादयेन्मुखम् ॥
ललाटदक्षिणे ब्रह्मा वसेद्बामे महेश्वरः ।मध्ये विष्णुर्व्वसेन्नित्यं तस्मान्मध्यं न लेपयेत् ॥
* ॥
वर्त्तुलं तिर्य्यगच्छिद्रं ह्रस्वं दीर्घं ततं न तु ।षष्ठलक्ष्मणसंयुक्तं तिलकं यन्निरर्थकम् ॥
खनित्रयष्टिकुकुनत्रिशूलमुकुराकृतम् ।त्रिपुण्ड्रमर्द्धचन्द्रञ्च तिलकं यन्निरर्थकम् ॥
प्रमाणन्तूर्द्धपुण्ड्रस्य दीर्घं स्यात् कलिवर्द्धनम् ।आनासामूलमारभ्य ब्रह्मरन्ध्रगतं यदि ॥
शूद्रस्यैकाङ्गुलं प्रोक्तमायतं द्व्यङ्गुलं विशि ।क्षत्त्रिये त्र्यङ्गुलं तद्वद्ब्राह्मणे चतुरङ्गुलम् ॥
नासिकायास्त्रिभागैको भागो मानेन यो भवेत् ।भ्रुवोर्म्मध्यादधःस्थानं मूलमाहुर्म्मनीषिणः ॥
* ॥
ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा ।कुर्य्याद्यदूर्द्धपुण्ड्रं तद्वैष्णवा हरिमन्दिरम् ॥
वैष्णवा विप्र ! भूपाश्चेत् वैश्यशूद्रान्त्यजाश्रमाः ।यदूर्द्धपुण्ड्रं विभृयुस्तदेव हरिमन्दिरम् ॥
नरो वाप्यथवा नारी यदि कृष्णपथं लभेत् ।यन्नतस्तुलसीमाला सन्धार्य्या हरिमन्दिरम् ॥
मध्यच्छिद्रं न कुर्य्याद्यस्तिलकं यदि वैष्णवः ।श्वपदं तच्चितातुल्यं भवेन्नारद ! नान्यथा ॥
* ॥
दण्डाकारद्बिरेखं यत्तिलकं मूलकोणकम् ।मध्यच्छिद्रन्तु तत् प्राहुरूर्द्ध्वपुण्ड्रं मनोहरम् ॥
अधोसुखाब्जकलिकाकारं तिलकमुत्तमम् ।मध्यच्छिद्रं युग्मरेखमूर्द्ध्वपुण्ड्रं प्रकीर्त्तितम् ॥
* ॥
तीर्थमृद्यज्ञकाष्ठञ्च विल्वो मलयसम्भवम् ।अश्वत्थतुलसीमूलमृत्तिका गोष्पदस्य च ॥
जाह्रवीमृन्महानिम्बतुलसीकाष्ठमेव च ।कस्तूरी कुङ्कुमं फल्गु सिन्दूरं रक्तचन्दनम् ॥
गोरोचना गन्धकाष्ठं जलं चागुरु गोमयम् ।धात्रीमूलस्य मृद्गन्धो हरिद्रा गोगृहस्य च ॥
स्नानान्ते सर्व्ववर्णानामाश्रमाणान्तथैव च ।एतानि तिलकान्याहुः सन्ध्यादिसर्व्वकर्म्मसु ॥
” * ॥
अपि च ।“गङ्गामृत्तुलसीमूलमृत्तिका मलयोद्भवम् ।साधोश्चरणसंलग्नं रजो मृद्गोष्पदस्य च ॥
याश्वत्थमूलमृद्गोपीचन्दनं तीर्थमृत्तिका ।कुङ्कुमं तुलसीकाष्ठं वैष्णवाहृतमृत्तिका ॥
गोरोचना च कस्तूरी हरिद्रागुरुचन्दनम् ।वल्मीकमृत्तिका गन्धः पद्मकं हरिचन्दनग् ॥
गन्धकाष्ठं महानिम्बो यमुनातीरमृत्तिका ।गुरुपादरजोवारिणी साध्वङ्घ्रिरजोजले ॥
कृत्वा प्रतिदिनं स्नानमेतैर्गन्धमृदादिभिः ।चारु यत्तिलकं ग्राह्यं तन्नाम्ना वैष्णवैर्ध्रुवम् ॥
* ॥
काम्यं नैमित्तिकं नित्यं यत्किञ्चित् कर्म्म नारद ! ।वर्णाश्रमाणां तन्नास्ति स्नानान्ते तिलकं विना ॥
कर्म्म वर्णाश्रमाणां स्यात दैवं पैत्रं न तत्फलम् ।स्नानं सन्ध्यां पञ्चयज्ञान् पैत्रं होमादि कर्म्म यः ।विना तिलकदर्भाभ्यां कुर्य्यात्तन्निष्फलं भवेत् ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डम् ॥
* ॥
“वीक्ष्यादर्शे जले वापि यो विदध्यात् प्रयत्नतः ।ऊर्द्ध्वपुण्ड्रं महाभागः स याति परमाङ्गतिम् ॥
”इति पाद्मे पातालखण्डम् ॥
* ॥
“शिवागमे दीक्षितैस्तु धार्य्यं तिर्य्यक् त्रिपुण्ड्रकम् ।विष्ण्वागमे दीक्षितस्तु ऊर्द्ध्वपुण्ड्रं विधारयेत् ॥
”इति नागोजीभट्टधृतसूतसंहिता ॥