तिलक (tilaka)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 तिलक mfn.
   (-कः-का-कं)
	 1. Spotted,  freckled,  a person having moles or
spots.
	 2. Chief,  principal.
	 mn.  (-कः-कं) A mark or marks made with
coloured earths or unguents upon the forehead,  and between the
eye-brows,  either as an ornament or a sectarial distinction. 
	 m.
 
(-कः)
	 1. A freckle,  a natural mark on the person. 
	 2. A kind of
tree,  commonly Tila.
	 3. A sort of horse.
	 4. A title,  especially in
composition,  implying pre-eminence,  as रघुवंशतिलकः the Tilaka of
the race of RAGHU,  a name of RAMA.
	 n.
  (-कं)
	 1. The bladder.
	 2.
Black Sochal salt,  a factitious salt,  containing sulphur and iron, 
&c.
	 3. A disease,  the appearance of dark spots on the skin,  un-
attended with inflammation. 
	 f.
  (-का) A kind of necklace.
 E.
  तिल
sesamum,  &c. कन् added,  or तिल् to go or be unctuous,  and
क्वुन् aff.
  

Capeller Eng

English

 तिलक m.
  N.
  of a tree
 freckle,  mole,  spot under the skin
coloured mark,  esp.
    on the forehead either as an ornament or a sectarian
distinction (also n.
 )
 the ornament or pride of (—°).

Yates

English

 तिलक (कः-कं) 1.
m.
  n.
  Mark on the
forehead.
m.
  A freckle,  a mole
 a
title
 a horse
 a
Tila tree.
n.
  The
bladder
 salt,  a disease.
f.
  A
necklace.
a. Spotted chief. 

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

तिलक 	-	 tilaka 	-	 m.
  	-	  mole
तिलक 	-	 tilaka 	-	 m.
  	-	  bleeding-heart plant  [ Clerodendrum phlomidis - Bot. ]
तिलक 	-	 tilaka 	-	 m.
  	-	  kind of skin-eruption
तिलक 	-	 tilaka 	-	 m.
  	-	  mark of sandal
तिलक 	-	 tilaka 	-	 m.
  	-	  freckle
तिलक 	-	 tilaka 	-	 m.
  	-	  ornament of anything
तिलक 	-	 tilaka 	-	 m.
  	-	  mark on the forehead
तिलक 	-	 tilaka 	-	 m.
  	-	  kind of horse
तिलक 	-	 tilaka 	-	 n.
  	-	  right lung
तिलक 	-	 tilaka 	-	 n.
  	-	  kind of observance
तिलक 	-	 tilaka 	-	 n.
  	-	  alliteration
तिलक 	-	 tilaka 	-	 n.
  	-	  black sochal salt
तिलक 	-	 tilaka 	-	 n.
  	-	  metre of 4 x 6 syllables

 
   तिलक  tilaka m.
   kind of skin-eruption  
   स्नायु  snAyu m.
   eruption on the skin of she extremities   
   स्नायुक  snAyuka m.
   eruption on the skin of the extremities     
            

Wilson

English

 तिलक
mfn.
   (-कः-का-कं)
1 Spotted,  freckled,  a person having moles or spots.
2 Chief,  principal.
mn.  (-कः-कं) A mark or marks made with coloured
earths or unguents upon the forehead,  and between the eye-brows,  either as an
ornament or a sectarial distinction. 
m.
  (-कः)
1 A freckle,  a natural mark on the person. 
2 A kind of tree,  commonly Tila.
3 A sort of horse.
4 A title,  especially in composition,  implying pre-eminence,  as
रघुवंशतिलकः the Tilaka of the race of RAGHU,  a name of RĀMA.
n.
 
(-कं)
1 The bladder.
2 Black Sochal salt,  a factitious salt,  containing sulphur and iron,  &c.
3 A disease,  the appearance of dark spots on the skin,  unattended with
inflammation. 
f.
  (-का) A kind of necklace.
E.
  तिल sesamum,  &c. कन् added,  or तिल to go or be unctuous,  and
क्वुन् aff.
  

Apte

English

तिलकः [tilakḥ],  [तिल्-क्वुन्,  तिल इवार्थे स्वल्पे वा कन् वा]

A species of tree with beautiful flowers
 Rām.*
  2.94.9
 आक्रान्ता तिलकक्रियापि तिलकैर्लीनद्विरेफाञ्जनैः M.*
  3, 5
 न खलु शोभयति स्म वनस्थलीं न तिलकस्तिलकः प्रमदामिव R.*
  9.41. Kālidāsa describes the beauty of this tree as being akin to that of the saffron-mark on the forehead of a woman.  The name suggests a relation to tila.  the sesame plant,  Sesamum indicum Linn.  Now this plant has got flowers that have got a very pretty appearance. It is a shrub and not a tree. It grows four to five feet in height. Its flower has five petals. The lower petal is the longest. In wild variety there is a promiment spot on the longest petal which is highly suggestive of the saffron-mark on the forehead of a woman. 

A freckle or natural mark under the skin. 

The sesamum tree.

कः,  कम् A mark made with sandalwood or unguents &c.
 
 मुखे मधुश्री- स्तिलकं प्रकाश्य Ku.*
  3.3
 कस्तूरिकातिलकमालि विधाय सायम् Bv.*
  2.4
1.121.

The ornament of anything (used at the end of comp.
  in the sense of 'best',  'chief' or 'distinguished')
 कुल˚
 जीवलोक˚ Māl.
 9.21
 यस्य न विपदि विषादः संपदि हर्षो रणे न भीरुत्वम् । तं भुवनत्रयतिलकं जनयति जननी सुतं विरलम् ॥ Pt.*
  1.15.

The burden of a song (ध्रुवक). -का A kind of necklace.

कम् The bladder.

The right lung.

A kind of salt.

A kind of disease,  the appearance of dark spots on the skin without any inflammation. 

Alliteration.  Comp.
   -आश्रयः the forehead.

Apte 1890

English

 तिलकः [तिल्-क्वुन्,  तिल इवार्थे स्वल्पे वा कन् वा] 1 A species of tree with beautiful flowers
 आक्रांता तिलकक्रियापि तिलकैर्लीनद्विरेफांजनैः M. 3. 5
 न खलु शोभयति स्म वनस्थलीं न तिलकस्तिलकः प्रमदामिव R. 9. 41. 
2 A freckle or natural mark under the skin. 
3 The sesamum tree. 
कः,  
कं 1 A mark made with sandalwood or unguents &c.
 मुखे मधुश्रीस्तिलकं प्रकाश्य Ku. 3. 30
 कस्तूरिकातिलकमालि विधाय सायं Bv. 2. 4: 1. 121. 
2 The ornament of anything (used at the end of comp. in the sense of ‘best’,  ‘chief’ or ‘distinguished’)
 जीवलोक° Māl. 9. 21
 Pt. 1. 105. 
3 The burden of a song (ध्रुवक). 
का A kind of necklace. 
कं 1 The bladder. 
2 The lungs. 
3 A kind of salt. 
4 A kind of disease,  the appearance of dark spots on the skin without any inflammation. 
5 Alliteration. 
Comp. 
आश्रयः the forehead. 

Monier Williams Cologne

English

 तिलक m.
  (g. स्थूलादि) Clerodendrum phlomoides (Symplocos racemosa,  L.
 ),  MBh.
   &c.
  

 a freckle (compared to a sesamum-seed),  VarBṛS.
  l,  9
 lii,  10
 Kathās.
 

 a kind of skin-eruption,  L.
 

 (in music) N.
  of a Dhruvaka

 a kind of horse,  L.
 

 N.
  of a prince of Kampanā,  Rājat.
  viii,  577 ff. 

 तिलक m.
  (n. ,  Pañcad.
  ii,  57) a mark on the forehead (made with coloured earths,  sandal-wood,  or unguents,  either as an ornament or a sectarial distinction),  Yājñ.
  i,  293
 MBh.
   iii,  11591
 R.
  (ifc.  f(आ). ,  iii) &c.
  

 तिलक m.
  the ornament of anything (in comp. ),  Pañcat.
  i,  1,  92
 Kathās.
  &c.
   (ifc.  f(आ). ,  Rājat.
  iii,  375)

 तिलक n.
  id.,  L.
 

 the right lung,  L.
 

 black sochal salt,  L.
 

 alliteration,  Rājat.
 

 a metre of 4 × 6 syllables

 =
  त्रि-श्लोकी,  L.
 

 a kind of observance,  Kālanirṇ.
  Introd. 12

Monier Williams 1872

English

 तिलक,  अस्,  m. a species of tree with beautiful
flowers,  (so called either because it is similar in some
way to the sesamum plant,  or because it is used as an
ornament like the mark on the forehead)
 a plant
growing near water
 a freckle,  a natural mark under
the skin (compared to a seed of sesamum)
 a kind of
eruption of the skin
 (अस्,  अम्),  m. n. a mark or marks
made with coloured earths,  sandal-wood,  or unguents, 
upon the forehead and between the eyebrows,  either as
an ornament or a sectarial distinction
 the ornament
of anything (used in comp. to express greatness or
distinction,  e. g. त्रैलोक्य-तिलक,  the ornament of
the three worlds,  i. e. a distinguished personage)
(अस्),  m. the burden of a song,  = ध्रुवक
 a
species of horse
 N. of a son of Pra-dyota
 N. of a
prince of Kampanā
 (आ),  f. a kind of necklace
(अम्),  n. the bladder
 the lungs
 black sochal salt, 
a factitious salt containing sulphur and iron &c.
 a
disease,  the appearance of dark spots on the skin, 
unattended with inflammation
 alliteration
 a kind
of metre consisting of four lines of six syllables each
[cf. ऊर्ध्व-तिलकिन्,  एण-तिलक,  ख-त्°,  वसन्त-
त्°।]
—तिलक-राज,  अस्,  m.,  N. of a man.
—तिलक-
व्रत,  अम्,  n.,  N. of a chapter of the second part
of the Bhaviṣya-Purāṇa,  treating of ceremonies.
—तिलक-सिंह,  अस्,  m.,  N. of a man.
—तिलका-
श्रय (°क-आश्°),  अस्,  m. the forehead (‘the receptacle
of the Tilaka’).
—तिलकेश्वर-तीर्थ (°क-ईश्),  अम्, 
n.,  N. of a Tīrtha
 [cf. तिलदेश्वर-तीर्थ।]

Macdonell

English

 तिलक tíla-ka,  m.
  a tree
 freckle,  mole
 🞄coloured mark on the forehead (always here in 🞄the case of women) or elsewhere,  as an ornament 🞄or sectarian distinction
 m.
  ornament of 🞄(—°)
 N.
 n.
  alliteration
 a metre: -ka,  m.
  N..

Benfey

English

 तिलक तिल + क,  m.
  (and n.
 ).
 1. The
name of a tree,  Rām.  2,  91,  48.
 2. A
freckle,  a mole,  Kathās. 5,  32.
 3. A
mark made on the forehead and be-
tween the eyebrows,  either as an orna-
ment or as a sectarial distinction, 
Rām.  3,  22,  8.
 4. Ornament,  Rājat.
1,  47.

Apte Hindi

Hindi

तिलकः
पुं*
  - तिल + कन्
सुन्दर फूलों का एक वृक्ष

तिलकः
पुं*
  - तिल + कन्
शरीर पर पड़ी चित्ती या खाल पर बना हुआ कोई नैसर्गिक चिह्न

तिलकः
पुं*
  - तिल + कन्
चन्दन की लकड़ी या उबटन आदि से किया गया चिह्न

तिलकः
पुं*
  - तिल + कन्
किसी वस्तु का अङ्कार

तिलकम्
नपुं*
   - तिल + कन्
चन्दन की लकड़ी या उबटन आदि से किया गया चिह्न

तिलकम्
नपुं*
   - तिल + कन्
किसी वस्तु का अङ्कार

तिलकम्
नपुं*
   - तिल + कन्
मूत्राशय

तिलकम्
नपुं*
   - तिल + कन्
फेफड़ा

तिलकम्
नपुं*
   - तिल + कन्
एक प्रकार का नमक

Shabdartha Kaustubha

Kannada

तिलक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಿಲಕದ ವೃಕ್ಷ
निष्पत्तिः - > तिल (स्नेहने) - "क्वुन्" (उ० २-३२)
व्युत्पत्तिः - > तिलति
तिलक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೇಹದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಎಳ್ಳಿನ ಆಕಾರದ ಕಪ್ಪು ಮಚ್ಚೆ
निष्पत्तिः - > "कन्" (५-३-९६)
व्युत्पत्तिः - > तिल इव
प्रयोगाः - > "इति पिटकविभागः प्रोक्त आमूर्धतोऽयं व्रणतिलकविभागोऽप्येवमेव प्रकल्प्यः"
उल्लेखाः - > बृहत्सं० ५२-१०
तिलक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ಜಾತಿಯ ಕುದುರೆ
तिलक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ರೋಗ
विस्तारः - > "तिलकं चित्रके प्राहुः ललामे तिलकालके । रोगविद्रुमभेदेषु लोम्नि सौवर्चलेऽपि च"- विश्व० ।
तिलक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹಣೆ ಮೊದಲಾದುವುಗಳ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ಕಸ್ತೂರಿ ಚಂದನ ಕುಂಕುಮ ಮೊದಲಾದುವುಗಳ ಗುರುತು
प्रयोगाः - > "लग्नद्विरेफाञ्जनभक्तिचित्रं मुखे मधुश्रीस्तिलकं प्रकाश्य"
उल्लेखाः - > कुमा० ३-३०
तिलक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಭೂಷಣ /ಅಲಂಕಾರ
प्रयोगाः - > "विशेषको वा विशिशेष यस्याः श्रियं त्रिलोकीतिलकः स एव"
उल्लेखाः - > माघ० ३-६३
तिलक
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೂತ್ರಕೋಶ /ಹೊಟ್ಟೆಯೊಳಗಿನ ಜಲಾಶಯ
तिलक
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಪ್ಪು ಸೌವರ್ಚಲ ಲವಣ
तिलक
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರೋಮ /ಮೈಕೂದಲು

L R Vaidya

English

 tilaka {% (I) m. %} 1. A species of tree with beautiful flowers,  न खलु शोभयति स्म वनस्थलीं न तिलकस्तिलकः प्रमदामिव R.ix.41
 2. a freckle or natural mark under the skin.

 tilaka {% (II) m.n. %} 1. A mark of sandal wood &c. on the forehead as an ornament or sectarial distinction,  मुखे मधुश्रीस्तिलकं प्रकाश्य K.S.iii.30,  तिमिरोदितविधुमंडलनिर्मलमलयजतिलकनिवेशम् Git.G.xi.
 2. the best,  the chief (generally at the end of compounds).

 tilaka {% (III) n. %} 1. The bladder
 2. the lungs
 3. a kind of salt.

Bopp

Latin

 तिलक
1) m. n. macula in fronte,  unguento aut terrâ co-
loratâ facta. RAGH. 9. 40.
2) arbor quaedam. ibd.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

चित्रक
क्ली
चित्रक,  तिलक,  शापद
चित्रकं तिलकं प्रोक्तं चित्रकं शापदो मतः ।
चित्रमूलश्च जातिश्च चित्रकोऽप्यन्तको मतः ॥ ७९ ॥
verse 1.1.1.79
page 0006

तिलक
पु
तिलक,  वृक्षभेद
तिलको वृक्षभेदश्च तिलकं चित्रकं विदुः ।
तिलकं क्लोमसंज्ञं स्यात् प्रधानं तिलकं मतम् ॥ ८९ ॥
verse 1.1.1.89
page 0006

तिलक
क्ली
तिलक,  चित्रक,  क्लोमन्,  प्रधान
तिलको वृक्षभेदश्च तिलकं चित्रकं विदुः ।
तिलकं क्लोमसंज्ञं स्यात् प्रधानं तिलकं मतम् ॥ ८९ ॥
verse 1.1.1.89
page 0006

Aufrecht Catalogus Catalogorum

English

 तिलक a family name among the Mahraṭṭas. Hall p. 94.

 तिलक Kāvyaprakāśaṭīkā.

 तिलक Yogabhāṣyaṭīkā by Vācaspatimiśra. Bik. 569.

 तिलक Rāmāyaṇaṭīkā by Rāma. Oppert II,  4886.

 तिलक father of Rucaka:
		Udbhaṭaviveka q. v.

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 तिलक auch = त्रिश्लोकी,  Zach. Beitr.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

kha chu
१) तिलक २) लाला

khra bo
१) कर्बुर २) चित्र ३) तिलक ४) पृथुल ५) शबल

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
दक्षिणे तिलकं क्लोम वामे तु रक्तफेनजः ।
पुष्पसः स्यादथ प्लीहा गुल्मोऽन्त्रं तु पुरीतति ॥ ६०५ ॥
-wordlist-
 
तिलक (क्ली),  क्लोमन् (क्ली),  रक्तफेनज (पुं),  पुष्पस (पुं),  प्लीहन् (पुं),  गुल्म (पुंक्ली),  अन्त्र (क्ली),  पुरीतत् (क्ली)

--source--
 
तिलकः कालकः पिप्लुर्जडुलस्तिलकालकः ॥ ६१८ ॥
-wordlist-
 
तिलक (पुं),  कालक (पुं),  पिप्लु (पुं),  जडुल (पुं),  तिलकालक (पुं)

--source--
 
तिलके तमालपत्त्रचित्रपुण्ड्रविशेषकाः ॥ ६५३ ॥
-wordlist-
 
तिलक (पुंक्ली),  तमालपत्र (क्ली),  चित्र (क्ली),  पुण्ड्र (क्ली),  विशेषक (पुंक्ली)

--source--
 
कृष्णे तु तत्र तिलकं यवक्षारो यवाग्रजः ॥ ९४३ ॥
यवनाजलः पाक्यश्च पाचनकस्तु टङ्कणः ।
मालतीतीरजो लोहश्लेषणो रसशोधनः ॥ ९४४ ॥
-wordlist-
 
तिलक (क्ली),  यवक्षार (पुं),  यवाग्रज (पुं),  यवनालज (पुं),  पाक्य (पुं),  पाचनक (पुं),  टङ्कण (पुं),  मालतीतीरज (पुं),  लोहश्लेषण (पुं),  रसशोधन (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

तिलक
तिलक,  तमालपत्त्र,  चित्रक,  विशेषक,  पुण्ड्र
तिलकं तमालपत्त्रं चित्रकमुक्तं विशेषकः पुण्ड्रम् ।
verse 2.1.1.541
page 0061

तिलक
तिलक,  क्लोमन्
बुक्कं स्यादग्रमांसं च तिलकं क्लोम कथ्यते ।
verse 3.1.1.636
page 0072

वृक्षविशेष
वृक्षविशेष,  नन्द्यावर्त,  सरल,  शाल,  काक,  धव,  अञ्जन,  तिलक,  पद्म,  स्पन्दन,  मोक्ष
नन्द्यावर्तः सरलः शालः काको धवोऽञ्जनस्तिलकः ।
पद्मस्पन्दनमोक्षा वृक्षविशेषेऽपि दृश्यन्ते ॥ ८१२ ॥
verse 5.1.1.812
page 0093

नाममाला

Sanskrit

तिलक,  विशेषक,  ललटिका,  ललामा,  पूर्णवाह,  द्रुम
पुन्नागं सन्नरं प्राहुः तिलकं च विशेषकम् ।
ललाटिका ललामापि पूर्णवाहं तथा द्रुमम् ॥ १८० ॥
verse 0.1.1.180
page 0086

वैजयन्तीकोषः

Sanskrit

Word: तिलकः
Root: तिलक
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ 
Meaning(s):
⇒ Tilā plant
 Tamil Mañjādi
Shloka(s):
3|3|69|2 ► तिलके फलकः श्रीमान् सुगन्धो मुखमण्डनः॥ (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
3|3|70|1 ► कर्णपूरोऽल्पपुष्पश्च पुन्नागे सुरवल्लभः। (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|3|69|2 ⇢ तिलकः (तिलक) (पुं) ⇒ Tilā plant
 Tamil Mañjādi ⇒ 
➠ 3|3|69|2 ⇢ पललः (पलल) (पुं) ⇒ Tilaka tree
 Tamil Mañ ⇒ 
➠ 3|3|69|2 ⇢ श्रीमन्तः (श्रीमत्) (पुं) ⇒ Identical with the Tilaka tree
 Tamil Mañjāḍi ⇒ 
➠ 3|3|69|2 ⇢ सुगन्धः (सुगन्ध) (पुं) ⇒ Tilaka-tree
 Tamil Mañjaḍi ⇒ 
➠ 3|3|69|2 ⇢ मुखमण्डनः (मुखमण्डन) (पुं) ⇒ Identical with the Tilaka tree
 Tamil Mañjāḍi ⇒ 
➠ 3|3|70|1 ⇢ कर्णपूरः (कर्णपूर) (पुं) ⇒ Identical with the Tilaka tree
 Tamil Mañjāḍi ⇒ 
➠ 3|3|70|1 ⇢ अल्पपुष्पम् (अल्पपुष्प) (नपुं) ⇒ Identical with the Tilaka tree
 Tamil Mañjāḍi ⇒ 
Related word(s):
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 तिलकं,  क्ली,
   (तिलति स्निह्यतीति । तिल +“क्वुन् शिल्पिसंज्ञयोः ।” इति क्वुन् ।) क्लोम ।कृष्णवर्णसौवर्च्चलम् । इत्यमरः । २ । ६ । ६५ ॥
सौवर्च्चलम् । इति मेदिनी । के,  १०० ॥

 तिलकः,  पुं,
   (तिल इव कायतीति । कै + कः ।)पुष्पवृक्षविशेषः । तत्पर्य्यायः । विशेषकः २मुखमण्डनकः ३ पुण्ड्रकः ४ पुण्ड्रः ५ स्थिर-पुष्पी ६ छिन्नरुहः ७ दग्धरुहः ८ मृतजीवः ९तरुणीकटाक्षकामः १० वासन्तसुन्दरः ११दुग्धरुहः १२ भालविभूषणसंज्ञः १३ पुन्नागः १४रेठकः १५ । इति राजनिर्घण्टः ॥
 क्षुरकः१६ श्रीमान् १७ पुरुषः १८ छत्रपुष्पकः १९ ।इति भावप्रकाशः ॥
 (यथा,  रघुः । ९ । ४१ ।“न खलु शोभयति स्म वनस्थलींन तिलकस्तिलकः प्रमदामिव ॥
”)अस्य गुणाः । पाके कटुत्वम् । वातपित्तकफ-नाशित्वम् । बलपुष्टिमेदःकारित्वम् । हृद्यत्वम् ।लघुत्वञ्च । तत्त्वग्गुणाः । कषायत्वम् । उष्ण-त्वम् । पुंस्त्वदन्तदोषकृमिशोफव्रणरक्तदोषनाशि-त्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
 * ॥
 (तिल + स्वार्थेकन् ।) शरीरस्थतिलः । तत्पर्य्यायः । तिल-कालकः २ । इत्यमरः । २ । ६ । ४९ ॥
 कालकः ३पिप्लुः ४ जडुलः ५ । इति हेमचन्द्रः ॥
 * ॥
 मरु-वकः । इति रत्नमाला ॥
 अश्वभेदः । रोग-भेदः । इति मेदिनी । के,  १०० ॥
 शेषस्यनिदानलक्षणे यथा,  --“कृष्णानि तिलमात्राणि नीरुजानि समानि च ।वातपित्तकफोच्छेकात् तान् विद्यात्तिलकाल-कान् ॥
”इति माधवकरः ॥
प्रधाने त्रि । इति नानार्थध्वनिमञ्जरी ॥
 ध्रुवक-भेदः । यथा,  --“पञ्चविंशतिवर्णाङ्घ्रितिलको ध्रुवको भवेत् ।इष्टश्चच्चत्पुटे ताले रसे वीरेऽद्भुतेऽपि वा ॥
”इति सङ्गीतदामोदरः ॥

 तिलकः,  पुं क्ली,
   (तिलवत् तिलपुष्पवत् कायतीति ।कै + कः ।) चन्दनादिना ललाटादिद्वादशांङ्ग-कर्त्तव्यचिह्नविशेषः । तत्पर्य्यायः । तमालपत्रम् २चित्रकम् ३ विशेषकम् ४ । इत्यमरः । २ । ६ ।१२३ ॥
 (यथा,  माघे । ३ । ६३ ।“विशेषको वा विशिशेष यस्याःश्रियं त्रिलोकीतिलकः स एव ॥
”)अथ द्वादशतिलकविधिः । पद्मपुराणे उत्तर-खण्डे ।“ललाटे केशवं ध्यायेन्नारायणमथोदरे ।वक्षःस्थले माधवन्तु गोविन्दं कण्ठकूपके ॥
विष्णुञ्च दक्षिणे कुक्षौ वाहौ च मधुसूदनम् ।त्रिविक्रमं कन्धरे तु वामनं वामपार्श्वके ॥
श्रीधरं वामबाहौ तु हृषीकेशन्तु कन्धरे ।पृष्ठे तु पद्मनाभञ्च कट्यां दामोदरं न्यसेत् ॥
तत्प्रक्षालनतोयंन्तु वासुदेवेति मूर्द्धनि ॥
”किञ्च ।“ऊर्द्ध्वपुण्ड्रं ललाटे तु सर्व्वेषां प्रथमं स्मृतम् ।ललाटादिक्रमेणैव धारणन्तु विधीयते ॥
 इति ।एवं न्यासं समाचर्य्य सम्प्रदायानुसारतः ।न्यसेत् किरीटमन्त्रञ्च मूर्द्ध्व्नि सर्व्वार्थसिद्धये ॥
”अथ किरीटमन्त्रः । ओम् श्रीकिरीटकेयूर-हारमकरकुण्डलचक्रशङ्खगदापद्महस्तपीताम्बर-धरश्रीवत्साङ्कितवक्षःस्थलश्रीभूमि-सहितस्वात्म-ज्योतिर्दीप्तिकराय सहस्रादित्यतेजसे नमोनमः ।” इति श्रीहरिभक्तिविलासे ४ विलासः ॥
तस्य धारणप्रकारो यथा,  --“द्वादशाङ्गे ललाटादौ तिलकं हरिमन्दिरम् ।स्नानान्ते वैष्णवः कुर्य्यात् प्रत्येकं कृष्णनामभिः ॥
वामे वक्षसि नेत्रान्ते गण्डेऽंशे शङ्खचिह्नितम् ।तथैव दक्षिणे कुर्य्याद्धरेश्चक्राङ्कितं मुने ! ॥
 * ॥
ललाटे केशवं विद्यात् कण्ठे श्रीपुरुषोत्तमम् ।वामबाहौ वासुदेवं सव्ये दामोदरन्तथा ॥
नाभौ नारायणञ्चैव माधवं हृदये तथा ।गोविन्दं दक्षिणे पार्श्वे वामे चैव त्रिविक्रमम् ॥
विष्णुं सव्ये कर्णमूले दक्षिणे मधुसूदनम् ।शिरोमध्ये हृषीकेशं पद्मनाभञ्च पृष्ठतः ॥
हरेर्द्वादशनामानि पठित्वा तिलकानि तु ।यः कुर्य्याद्वैष्णवो नित्यं स प्रेमभक्तिमाप्नुयात् ॥
 * ॥
ये कण्ठलग्नतुलसीभवकाष्ठमालाये द्बादशाङ्गहरिनामकृतोर्द्ध्वपुण्ड्राः ।ये कृष्णभक्तिसुदृढा धृतशङ्खचक्रा-स्ते वैष्णवा भुवनमाशु पवित्रयन्ति ॥
 * ॥
तिलकन्तूर्द्ध्वपुण्ड्राख्यं मध्यच्छिद्रं हि नारद ! ।यदि कुर्य्याल्ललाटे तद्बिज्ञेयं हरिमन्दिरम् ॥
आनासामूलमाश्रित्य शिरोमध्यगतं मुने ।हरिपादाकृतं नासामूलमारभ्य यत्नतः ॥
हरिमन्दिरवत् सर्व्वं तद्राधावल्लभीयकम् ।श्रीराधावल्लभीयं यत्तिलकं सुमनोहरम् ॥
यौगलं तत्तु विज्ञेयं यदि मध्यसुरङ्गितम् ॥
 * ॥
यदूर्द्ध्वपुण्ड्रं तिलकं शोभनं तन्मनोहरम् ।तन्मध्यपीतरेखञ्च श्रीमद्रामानुजं विदुः ॥
 * ॥
श्रीरामोपासना यस्य तिलकं तूर्द्ध्वपुण्ड्रकम् ।भ्रवोर्म्मध्ये सबिन्दु स्याद्यदि विप्र ! मनोहरम् ॥
हरेः सर्व्वावताराणां मत्स्यादीनां विशेषतः ।उपासकानां तिलकं केवलं हरिमन्दिरम् ॥
 * ॥
ऊर्द्ध्वपुण्ड्रं द्बिजः कुर्य्यात् क्षत्त्रियाणां तथैव च ।वैश्यानान्तु तथा विप्र ! शूद्रादेर्मण्डलाकृतम् ॥
अच्छिद्रमूर्द्ध्वपुण्ड्रन्तु ये कुर्व्वन्ति जनाधमाः ।तेषां ललाटे सततं शुनः पादो न संशयः ॥
दृष्ट्वा भाले द्विजातीनामच्छिद्रमूर्द्ध्वपुण्ड्रकम् ।कार्ष्णः कृष्णस्मृतिं कृत्वा वस्त्रेणाच्छादयेन्मुखम् ॥
ललाटदक्षिणे ब्रह्मा वसेद्बामे महेश्वरः ।मध्ये विष्णुर्व्वसेन्नित्यं तस्मान्मध्यं न लेपयेत् ॥
 * ॥
वर्त्तुलं तिर्य्यगच्छिद्रं ह्रस्वं दीर्घं ततं न तु ।षष्ठलक्ष्मणसंयुक्तं तिलकं यन्निरर्थकम् ॥
खनित्रयष्टिकुकुनत्रिशूलमुकुराकृतम् ।त्रिपुण्ड्रमर्द्धचन्द्रञ्च तिलकं यन्निरर्थकम् ॥
प्रमाणन्तूर्द्धपुण्ड्रस्य दीर्घं स्यात् कलिवर्द्धनम् ।आनासामूलमारभ्य ब्रह्मरन्ध्रगतं यदि ॥
शूद्रस्यैकाङ्गुलं प्रोक्तमायतं द्व्यङ्गुलं विशि ।क्षत्त्रिये त्र्यङ्गुलं तद्वद्ब्राह्मणे चतुरङ्गुलम् ॥
नासिकायास्त्रिभागैको भागो मानेन यो भवेत् ।भ्रुवोर्म्मध्यादधःस्थानं मूलमाहुर्म्मनीषिणः ॥
 * ॥
ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा ।कुर्य्याद्यदूर्द्धपुण्ड्रं तद्वैष्णवा हरिमन्दिरम् ॥
वैष्णवा विप्र ! भूपाश्चेत् वैश्यशूद्रान्त्यजाश्रमाः ।यदूर्द्धपुण्ड्रं विभृयुस्तदेव हरिमन्दिरम् ॥
नरो वाप्यथवा नारी यदि कृष्णपथं लभेत् ।यन्नतस्तुलसीमाला सन्धार्य्या हरिमन्दिरम् ॥
मध्यच्छिद्रं न कुर्य्याद्यस्तिलकं यदि वैष्णवः ।श्वपदं तच्चितातुल्यं भवेन्नारद ! नान्यथा ॥
 * ॥
दण्डाकारद्बिरेखं यत्तिलकं मूलकोणकम् ।मध्यच्छिद्रन्तु तत् प्राहुरूर्द्ध्वपुण्ड्रं मनोहरम् ॥
अधोसुखाब्जकलिकाकारं तिलकमुत्तमम् ।मध्यच्छिद्रं युग्मरेखमूर्द्ध्वपुण्ड्रं प्रकीर्त्तितम् ॥
 * ॥
तीर्थमृद्यज्ञकाष्ठञ्च विल्वो मलयसम्भवम् ।अश्वत्थतुलसीमूलमृत्तिका गोष्पदस्य च ॥
जाह्रवीमृन्महानिम्बतुलसीकाष्ठमेव च ।कस्तूरी कुङ्कुमं फल्गु सिन्दूरं रक्तचन्दनम् ॥
गोरोचना गन्धकाष्ठं जलं चागुरु गोमयम् ।धात्रीमूलस्य मृद्गन्धो हरिद्रा गोगृहस्य च ॥
स्नानान्ते सर्व्ववर्णानामाश्रमाणान्तथैव च ।एतानि तिलकान्याहुः सन्ध्यादिसर्व्वकर्म्मसु ॥
” * ॥
अपि च ।“गङ्गामृत्तुलसीमूलमृत्तिका मलयोद्भवम् ।साधोश्चरणसंलग्नं रजो मृद्गोष्पदस्य च ॥
याश्वत्थमूलमृद्गोपीचन्दनं तीर्थमृत्तिका ।कुङ्कुमं तुलसीकाष्ठं वैष्णवाहृतमृत्तिका ॥
गोरोचना च कस्तूरी हरिद्रागुरुचन्दनम् ।वल्मीकमृत्तिका गन्धः पद्मकं हरिचन्दनग् ॥
गन्धकाष्ठं महानिम्बो यमुनातीरमृत्तिका ।गुरुपादरजोवारिणी साध्वङ्घ्रिरजोजले ॥
कृत्वा प्रतिदिनं स्नानमेतैर्गन्धमृदादिभिः ।चारु यत्तिलकं ग्राह्यं तन्नाम्ना वैष्णवैर्ध्रुवम् ॥
 * ॥
काम्यं नैमित्तिकं नित्यं यत्किञ्चित् कर्म्म नारद ! ।वर्णाश्रमाणां तन्नास्ति स्नानान्ते तिलकं विना ॥
कर्म्म वर्णाश्रमाणां स्यात दैवं पैत्रं न तत्फलम् ।स्नानं सन्ध्यां पञ्चयज्ञान् पैत्रं होमादि कर्म्म यः ।विना तिलकदर्भाभ्यां कुर्य्यात्तन्निष्फलं भवेत् ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डम् ॥
 * ॥
“वीक्ष्यादर्शे जले वापि यो विदध्यात् प्रयत्नतः ।ऊर्द्ध्वपुण्ड्रं महाभागः स याति परमाङ्गतिम् ॥
”इति पाद्मे पातालखण्डम् ॥
 * ॥
“शिवागमे दीक्षितैस्तु धार्य्यं तिर्य्यक् त्रिपुण्ड्रकम् ।विष्ण्वागमे दीक्षितस्तु ऊर्द्ध्वपुण्ड्रं विधारयेत् ॥
”इति नागोजीभट्टधृतसूतसंहिता ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 तिलक न०
  तिल--क्कुन् तिल + इवार्थे स्वल्पे वा कन् वा ।१ क्लोमनि २ कृष्णसौवर्चले अमरः ३ सौवर्चले मेदि० ।४ तिलवृक्षे,  पु०
  राजनि० । ५ अश्वभेदे,  पुंस्त्री० मेदि० ।६ रोगभेदे,  अमरः । ७ मरुवके च हेमच० । स्वनामख्यातेनासादौ धार्य्ये ८ चन्दनादिविशेषके पुंन०  । तस्थधारणप्रकारो यथा “द्वादशाङ्गे ललाटादौ तिलकंहरिमन्दिरम् । स्नानान्ते वैष्णवः कुर्य्यात् प्रत्येकंकृष्णनामभिः । वामे वक्षसि नेत्रान्ते गण्डेऽंसे शङ्ख-चिह्नितम् । तथैव दक्षिणे कुर्य्याद्धरेश्चक्राङ्कितं मुने! ।ललाटे केशवं विद्यात् कण्ठे श्रीपुरुषोत्तमम् । वामवाहौवासुदेवं सव्ये दामोदरन्तथा । नाभौ नारायणञ्चैवमाधवं हृदये तथा । गोविन्दं दक्षिणे पार्श्वे वामे चैवत्रिविक्रमम् । विष्णुं सव्ये कर्णमूले दक्षिणे मधुसू-दनम् । शिरोमध्ये हृषीकेशं पद्मनाभञ्च पृष्ठतः । हरेर्द्वा-दशनामानि पठित्वा तिलकानि तु । यः कुर्य्याद्वैष्णवोनित्यं स प्र मभक्तिमाप्नुयात् । ये कण्ठलग्नतुलसीभव-काष्ठमाला ये द्वादशाङ्गहरिनामकृतोर्द्धपुण्ड्राः । ये कृष्ण-भक्तिसुदृढा धृतशङ्खचक्रास्ते वैष्णवा भुवनमाशु पवित्र-यन्ति । तिलकन्तूर्द्धपुण्ड्राख्यं मध्यच्छिद्रं हि नारद! ।यदि कुर्य्याल्ललाटे तद्विज्ञेयं हरिमन्दिरम् । आनासा-मूलमाश्रित्य शिरोमध्यगतं मुने! । हरिपादाकृतं ना-सामूलमारभ्य यत्नतः । हरिमन्दिरवत् सर्वं तद्राधावल्ल-भीयकम् । श्रीराधावल्लभीयं यत्तिलकं सुमनोहरम् ।यौगलं तत्तु विज्ञेयं यदि मध्यसुरङ्गितम् । यदूर्द्धपुण्ड्रंतिलकं शोभनं तन्मनोहरम् । तन्मध्ये पीतरेखञ्च श्रीम-द्रामानुजं विदुः । श्रीरामोपामना यस्य तिलकं तूर्द्ध्व-पुण्ड्रकम् । भ्रुवोर्म्मध्ये सविन्दु स्याद् यदि विप्र! मनो-हरम् । हरेः सर्वावताराणां मत्स्यादीनां विशेषतः ।उपासकानां तिलकं केवलं हरिमन्दिरम् । ऊर्द्ध्व-पुण्ड्रं द्विजः कुर्य्यात् क्षत्रियाणां तथैव च । वैश्या-नान्तु तथा विप्र! शूद्रादेर्मण्डलाकृति । अच्छिद्रमूर्द्ध्व-पुण्ड्रन्तु ये कुर्वन्ति जनाधमाः । तेषां ललाटे सततंशुनः पादो न संशयः । दृष्ट्वा भाले द्विजातीनामच्छिद्र-मूर्द्ध्वपुण्ड्रकम् । कार्ष्णः कृष्णिस्मृतिं कृत्वा वस्त्रेणाच्छा-दयेन्मुखम् । ललाटदक्षिणे ब्रह्मा वसेद्वामे महेश्वरः ।मध्ये विष्णुर्वसेन्नित्यं तस्मान् मध्यं न लेपयेत् । वर्त्तुलंतिर्य्यगच्छिद्रं ह्रस्वं दीर्घं ततं नतम् । षष्ठलक्षणसंयुक्तंतिलकं यन्निरर्थकम् । स्वनित्रयष्टिकुकूनत्रिशूलमुकुरा-कृति । त्रिपुण्ड्रमर्द्धचन्द्रञ्च तिलकं यन्निरर्थकम् ।प्रमाणन्तूर्द्ध्वपुण्ड्रस्य दीर्घं स्यात् कलिवर्द्धनम् । आनासा-मूलमारभ्य ब्रह्मरन्ध्रगतं यदि । शूद्रस्येकाङ्गुलं प्रोक्त-मायतं द्व्यङ्गुलं विशि । क्षत्रिये त्र्यङ्गुलं तद्वद्ब्राह्मणेचतुरङ्गुलम् । नासिकायास्त्रिभागैको भागोमानेन योभवेत् । भ्रुवोर्मध्यादधः स्थानं मूलमाहुर्मणीषिणः ।ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा । कुर्य्यात्यदूर्द्ध्वपुण्ड्रं तद्वैष्णवो हरिमन्दिरम् । वैष्णवा विप्राभूपाश्चेत् वैश्यशूद्रान्त्यजाश्रमाः । यदूर्द्ध्वपुण्ड्रं विभृ-युस्तदेव हरिमन्दिरम् । नरोवाप्यथ वा नारी यदिकृष्णपथं लभेत् । यत्नतस्तुलसीमाला सन्धार्य्या हरिम-न्दिरम् । मध्यच्छिद्रं न कुर्य्यात् यस्तिलकं यदि वैष्णवः ।श्वपदं तच्चितातुल्यं भवेन्नारद! नान्यथा । दण्डाकारं द्वि-रेखं यत्तिलकं मूलकोणकम् । मध्यच्छिद्रन्तु तत्प्राहु-रूर्द्ध्वपुण्ड्रं मनोहरम् । अधोमुखाब्जकलिकाकारंतिलकसुत्तमम् । मध्यच्छिद्रं युग्मरेखमूर्द्ध्वपुण्ड्रं प्रकी-र्त्तितम् । तीर्थमृद् यज्ञकाष्ठञ्च विल्वोमलयसम्भवम् ।अश्वत्थतुलसीमूलमृत्तिका गोष्पदस्य च । जाह्नवी मृन्-महानिन्बतुलसीकाष्ठमेव च । कस्तूरीकुङ्कुमं फल्गु-सिन्दूरं रक्तचन्दनम् । गोरोचना गन्धकाष्ठं जलं चागुरुगोमयम् । धात्रीमूलस्य मृद्गन्धो हरिद्रा गोगृहस्यच । स्नानान्ते सर्ववर्णानामाश्रामाणान्तथैव च ।एतानि तिलकान्याहुः सन्ध्यादिसर्वकर्म्मसु” ।“गङ्गामृत्तुलसीमूलमृत्तिकामलयोद्भवम् । साधोश्चरणसंलग्नं रजोमृद्गोष्पदस्य च । याऽश्वत्थमूलमृद्गोपीचन्दनं तीर्थमृत्तिका । कुङ्कुमं तुलसीकाष्ठं वैष्णवा-हृतमृत्तिका । गोरोचना च कस्तूरी हरिद्रागुरुचन्द-नम् । वल्मीकमृत्तिकागन्धः पद्मकं हरिचन्दनम् ।गन्धकाष्ठं महानिम्बो यमुनातीरमृत्तिका । गुरुपादरजोवारिसुसाध्वङ्घ्रिरजो जले । कृत्वा प्रतिदिनं स्नानमे-तैर्गन्धमृदादिभिः । चारु यत्तिलकं ग्राह्यं तन्नाम्नावैष्णवैर्ध्रुवम् । काम्यं नैमित्तिकं नित्यं यत् किञ्चित्कर्म्म नारद! । वर्णाश्रमाणां तन्नास्ति स्नामान्ते तिलकंविना । कर्म्म वर्णाश्रमाणां स्यात् दैवं पैत्रं न तत्फ-लम् । स्नानं सन्ध्यां पञ्च यज्ञान् पैत्रं होमादिकर्म्म यः ।विना तिलकदर्भाभ्यां कुर्य्यात्तन्निष्फलं भवेत्” । इतिपद्मोत्तरखण्डम् “वीक्ष्यादर्शे जले वापि यो विदध्यात्प्रयत्नतः । ऊर्द्ध्वपुण्ड्रं महाभागः स याति परमाङ्गतिम्”पाद्मे पातालखण्डे “शिवागमे दीक्षितैस्तु धार्य्यंतिर्य्यक् त्रिपुण्ड्रकम् । विष्ण्वागमे दीक्षितस्तु ऊर्द्ध्व-पुण्ड्रं विधारयेत्” । इति नागोजीभट्टधृतसूतसंहिता ।पद्मपुराणे उत्तरखण्डे “ललाटे केशवं ध्यायेन्नारायणमथोदरे । वक्षःस्थले माधवन्तु गोविन्दं कण्ठकूपके । विष्णुञ्चदक्षिणे कुक्षौ वामे च मधुसूदनम् । त्रिविक्रमं कन्धरेतु वामनं वामपार्श्वके । श्रीधरं वामवाहौ तु हृषीकेशन्तुकन्धरे । पृष्ठे तु पद्मनाभञ्च कट्यां दामोदरं न्यसेत् ।तत्प्रक्षालनतोयन्तु वासुदेवेति मूर्द्धनि” । किञ्च “ऊर्द्ध्वपुण्ड्रंललाटे तु सर्वेषां प्रथमं स्मृतम् । ललाटादिक्रमेणैवधारणन्तु विधीयते” इति “एवं न्यासं समाचार्य्य सम्प्र-दायानुसारतः । न्यसेत् किरीटमन्त्रञ्च मूर्द्ध्नि सर्वार्थ-सिद्धये” अथ किरीटमन्त्रः “ओम् श्रीकिरीटकेयूरहार-मकरकुण्डलचक्रशङ्खगदापद्महस्तपीताम्बरधरश्रीवत्सा-ङ्कितवक्षःस्थलश्रीभूमिसहितस्वात्मज्योतिर्दीप्तिकराय सह-स्रादित्यतेजसे नमो नमः” हरिभक्तिविलामे ४ विलासः ।ऊर्द्ध्वपुण्ड्रशब्दे अधिकं दृश्यम् । ९ ध्रुवकभेदे यथा“पञ्चविंशतिवर्णाङ्घ्रिस्तिलको ध्रुवको भवेत् । इष्टश्चञ्चत्-पुटे ताले रसे वीरे अद्भूतेऽपि वा” सङ्गीतदा० । “मुखेमधुश्रीस्तिलकं प्रकाश्य” कुमा० । तिलक इव उत्तरप-दस्यः १० श्रेष्ठे “श्रियं त्रिलोकी तिलकः स एव” ।“लोध्रचूर्णतिलकाकृतिः” माघः । स्वार्थे क । ११ तिलवृक्षेराजनि० । “न तिलकस्तिलकः प्रमदामिव” रघुः ।

Capeller

German

 तिलक m.
  ein best. Baum,  Körpermal
Sektenzeichen o. Schönheitsfleck (auch
n.
 ),  die Zierde von (—°).

Stchoupak

French

 तिलक-
 m.
  n.
  d'un arbre à fleurs magnifiques,  Clerodendrum phlomoides
 
 tache sous-cutanée,  pigmentation rappelant un grain de sésame 
 marque (de
santal,  etc.) portée au front comme indice de secte ou comme ornement 
 ifc.
ornement,  signe de beauté,  fig. le plus beau des.
°व्रत- nt. n.
  d'une observance religieuse.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.