तिल (tila)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 तिल r. 1st cl. (तेलति) To go. r. 6th cl. (तिलति) and 10th cl. (तेलयति-ते)
1. To be unctuous or greasy.
	 2. To oil or anoint.
 E.
  भ्वा० प० सक०
सेट् । तुदा० प० अक० अनिट् । चुरा० उभ० अक० सेट् ।

 तिल m.
  (-लः)
	 1. A plant bearing an oily seed
 the oil and seed being
both much used in Oriental cooking,  (Sesamum orientale.)
	 2. A
mole or spot,  compared to a seed of sesamum. 
	 3. A small particle
or portion. 
 E.
  तिल् to be unctuous,  affix क.

Capeller Eng

English

 ति॑ल m.
  the sesamum plant or seed
 mole or spot,  small
particle of anything. 

 (तिल॑) m.
  the sesamum plant or seed
 mole or spot,  small
particle of anything. 

Yates

English

 तिल (लः) 1.
m.
  A plant bearing an
oily seed (Sesamum orientale)
a mole or spot
 a particle.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

तिल 	-	  tila 	-	 m.
  	-	 sesamum  [ Sesamum indicum - Bot. ]
देवर्षिपितृवल्लभ 	-	  devarSipitRvallabha 	-	 m.
  	-	 sesamum  [ Sesamum indicum - Bot. ]
स्नेहरङ्ग 	-	  sneharaGga 	-	 m.
  	-	 sesamum  [ Sesamum indicum - Bot. ]
सुबन्ध 	-	  subandha 	-	 m.
  	-	 sesamum  [ Sesamum indicum - Bot. ]
पितृतर्पण 	-	  pitRtarpaNa 	-	 n.
  	-	 sesamum  [ Sesamum indicum - Bot. ]
पूतधान्य 	-	  pUtadhAnya 	-	 n.
  	-	 sesamum  [ Sesamum indicum - Bot. ]
होमधान्य 	-	  homadhAnya 	-	 n.
  	-	 sesamum  [ Sesamum indicum - Bot. ]
तिलधेनु 	-	  tiladhenu 	-	 f.
  	-	 sesamum cow  [ presented to Brahmans after ceremony ]
तैल 	-	  taila 	-	 n.
  	-	 sesamum oil  [ Sesamum indicum - Bot. ]
तिलतैल 	-	  tilataila 	-	 n.
  	-	 sesamum-oil  [ Sesamum indicum - Bot. ]
जर्तिल 	-	  jartila 	-	 m.
  	-	  wild sesamum  [ Sesamum indicum - Bot. ]
दलाढक 	-	  dalADhaka 	-	 m.
  	-	  wild sesamum  [ Sesamum indicum - Bot. ]
तिल 	-	  tila 	-	 m.
  	-	 sesamum seed  [ Sesamum indicum - Bot. ]
तिलकण 	-	  tilakaNa 	-	 m.
  	-	 sesamum seed  [ Sesamum indicum - Bot. ]
तिलपर्ण 	-	  tilaparNa 	-	 n.
  	-	 sesamum leaf  [ Sesamum indicum - Bot. ]
तिलौदन 	-	  tilaudana 	-	 n.
  	-	 sesamum-dish
तितिल 	-	  titila 	-	 n.
  	-	 sesamum cake
दौहित्र 	-	  dauhitra 	-	 n.
  	-	 sesamum-seed  [ Sesamum indicum - Bot. ]
तैलपिञ्ज 	-	  tailapiJja 	-	  white sesamum  [ Sesamum indicum - Bot. ]
तिल 	-	  tila 	-	 m.
  	-	 sesamum plant  [ Sesamum indicum - Bot. ]

तिल 	-	 tila 	-	 m.
  	-	 sesame
तिल 	-	 tila 	-	 m.
  	-	  right lung
तिल 	-	 tila 	-	 m.
  	-	  sesamum seed  [ Sesamum indicum - Bot. ]
तिल 	-	 tila 	-	 m.
  	-	  sesame [ Sesamum indicum - Bot. ]
तिल 	-	 tila 	-	 m.
  	-	  small particle
तिल 	-	 tila 	-	 m.
  	-	  sesamum plant  [ Sesamum indicum - Bot. ]
तिल 	-	 tila 	-	 m.
  	-	  mole
तिल 	-	 tila 	-	 m.
  	-	  sesamum  [ Sesamum indicum - Bot. ]

तिल 	-	 tila 	-	 m.
  	-	 sesame
पवित्र 	-	  pavitra 	-	 m.
  	-	 sesame seed  [ Sesamum indicum - Bot. ]

तिल 	-	  tila 	-	 m.
  	-	  sesamum  [ Sesamum indicum - Bot. ]
देवर्षिपितृवल्लभ 	-	  devarSipitRvallabha 	-	 m.
  	-	  sesamum  [ Sesamum indicum - Bot. ]
स्नेहरङ्ग 	-	  sneharaGga 	-	 m.
  	-	  sesamum  [ Sesamum indicum - Bot. ]
सुबन्ध 	-	  subandha 	-	 m.
  	-	  sesamum  [ Sesamum indicum - Bot. ]
पितृतर्पण 	-	  pitRtarpaNa 	-	 n.
  	-	  sesamum  [ Sesamum indicum - Bot. ]
पूतधान्य 	-	  pUtadhAnya 	-	 n.
  	-	  sesamum  [ Sesamum indicum - Bot. ]
होमधान्य 	-	  homadhAnya 	-	 n.
  	-	  sesamum  [ Sesamum indicum - Bot. ]
पवित्र 	-	  pavitra 	-	 m.
  	-	  sesame seed  [ Sesamum indicum - Bot. ]
तैल 	-	  taila 	-	 n.
  	-	  sesamum oil  [ Sesamum indicum - Bot. ]
तिलतैल 	-	  tilataila 	-	 n.
  	-	  sesamum-oil  [ Sesamum indicum - Bot. ]
जर्तिल 	-	  jartila 	-	 m.
  	-	  wild sesamum  [ Sesamum indicum - Bot. ]
दलाढक 	-	  dalADhaka 	-	 m.
  	-	  wild sesamum  [ Sesamum indicum - Bot. ]
तिल 	-	  tila 	-	 m.
  	-	  sesamum seed  [ Sesamum indicum - Bot. ]
तिलकण 	-	  tilakaNa 	-	 m.
  	-	  sesamum seed  [ Sesamum indicum - Bot. ]
तिलपर्ण 	-	  tilaparNa 	-	 n.
  	-	  sesamum leaf  [ Sesamum indicum - Bot. ]
दौहित्र 	-	  dauhitra 	-	 n.
  	-	  sesamum-seed  [ Sesamum indicum - Bot. ]
तैलपिञ्ज 	-	  tailapiJja 	-	  white sesamum  [ Sesamum indicum - Bot. ]
तिल 	-	  tila 	-	 m.
  	-	  sesamum plant  [ Sesamum indicum - Bot. ]
कृष्णतिल 	-	  kRSNatila 	-	 m.
  	-	  black sesamum  [ Sesamum indicum - Bot. ]
तैलफल 	-	  tailaphala 	-	 m.
  	-	  sesamum plant  [ Sesamum indicum - Bot. ]

Wilson

English

 तिल r. 1st cl. (तेलति) To go. r. 6th cl. (तिलति) and 10th cl.
(तेलयति)
1 To be unctuous or greasy.
2 To oil or anoint.

 तिल
m.
  (-लः)
1 A plant bearing an oily seed
 the oil and seed being both much used in
Oriental cooking,  (Sesamum orientale.)
2 A mole or spot,  compared to a seed of sesamum. 
3 A small particle or portion. 
E.
  तिल to be unctuous,  affix क.

Apte

English

तिलः [tilḥ],  [तिल्-क्]

The seasamum plant
 नासाभ्येति तिल- प्रसूनपदवीम् Gīt.*
  1.

The seed of this plant
 नाकस्मा- च्छाण्डिलीमाता विक्रीणाति तिलैस्तिलान् । लुञ्चितानितरैर्येन कार्यमत्र भविष्यति ॥ Pt.*
  2.7.

A mole,  spot.

A small particle,  as much as a sesamum-seed
 तिले तालं पश्यति 'makes mountains of molehills.' Comp.
   -अन्नम् rice with sesamum seed. -अप्,  -अम्बु,  -उदकम् water with sesamum seed offered to the dead as a libation
 एते यदा मत्सुहृदोस्तिलापः Bhāg.*
  1.12.15
 श्राद्धानि नो$धिभुजे प्रसभं तनूजैर्दत्तानि तीर्थसमये$प्यपिबत्तिलाम्बु Bhāg.*
  7.8.45
 Ś.*
  3
 तेषो दत्त्वा तु हस्तेषु सपवित्रं तिलोकदम् Ms.*
  3.223. -उत्तमा N.
  of an Apsaras. -ओदनः,  -नम् a dish of milk,  rice and sesamum.  -कठः sesamum powder (Mar.  तिळकूट).-कल्कः dough made of ground sesamum.  ˚जः oil-cake made of the sediment of ground sesamum. 

कालकः a mole,  a dark spot under the skin. 

a disease of the penis,  in which the fleshy parts become black and die off.  -किट्टम्,  -खलिः f.
 ,  -खली,  -चूर्णम् the caky sediment of sesamum after the oil is extracted
 स्थाल्यां वैदूर्यमय्यां पचति तिलखलीमिन्धनैश्चन्दनाद्यैः Bh.*
  2.1. -चतुर्थी The 4th day of the dark-half of Māgha.  -तण्डुलकम् an embrace (so called because in it the two bodies are united together like rice mixed up with sesamum-seed).-तैलम् sesamum-oil
 -द्वादशी The 12th day of a particular month (kept as a festival)
 तां रणस्वामिनं द्रष्टुं तिलद्वादश्यहे गताम् Rāj. T.5.395. -धेनुः f.
  sesamum made up in the form of a cow and offered as a present to a Brāhmaṇa.  'यावता वस्त्रेण कृत्स्ना धेनुराच्छादिता भवति तद्वस्त्र- पूरिततिलाः' is the another meaning given in the com. 
 भरणीषु द्विजातिभ्यस्तिलधेनुं प्रदाय वै Mb.
 *  13.64.35. -पर्णः turpentine. (-र्णम्) sandal-wood.

पर्णी the sandal tree.

frankincense.

turpentine. -पर्णिका,  -पर्णि (र्ण)कम् sandal-wood. -पिच्चटम् Sweetmeat of sesamum powder and sugar
 L.
  D. B. -पिञ्जः,  -पेजः barren sesamum.  -पीडः an oilman
 स्नेहेन तिलवत्सर्वं सर्गचक्रे निपीड्यते । तिलपीडैरिव Mb.
 *  12.174.24. -भाविनी jasmine. -मयूरः a species of peacock. -रसः,  -स्नेहः sesamum oil. -होमः a burnt offering of sesamum. 

Apte 1890

English

 तिलः [तिल्-क] 1 The sesamum plant
 नासाभ्येति तिलप्रसूनपदवीं Gīt. 10. 
2 The seed of this plant
 नाकस्माच्छांडिलीमाता विक्रीणाति तिलैस्तिलान् । लुंचितानितरैर्येन कार्यमत्र भविष्यति ॥ Pt. 2. 65. 
3 A mole,  spot. 
4 A small particle,  as much as a sesamumseed
 तिले तालं पश्यति ‘makes mountains of molehills’. 
Comp. 
अन्नं rice with sesamum seed. 
अंबु,  
उदकं water with sesamum seed offered to the dead as a libation
 Ś. 3
 Ms. 3. 223. 
उत्तमा N. of an Apsaras. 
ओदनः,  
नं a dish of milk,  rice and sesamum. 
कल्कः dough made of ground sesamum. °जः oil-cake made of the sediment of ground sesamum. 
कालकः {1} a mole,  a dark spot under the skin. {2} a disease of the penis in which the fleshy parts become black and die off. 
किट्टं,  
खलिः f.,  
खली,  
चूर्णं the caky sediment of sesamum after the oil is extracted. 
तंडुलकं an embrace (so called because in it the two bodies are united together like rice mixed up with sesamum-seed). 
तैलं sesamum-oil. 
धेनुः f. sesamum made up in the form of a cow and offered as a present to a Brāhmaṇa. 
पर्णः turpentine. (
र्णं) sandal-wood. 
पर्णी {1} the sandal tree. {2} frankincense. {3} turpentine. 
पर्णिका,  
पर्णि(र्ण)कं sandal-wood. 
पिंजः,  
पेजः barren sesamum. 
पीडः an oilman. 
भाविनी jasmine. 
रसः,  
स्नेहः sesamum oil. 
होमः a burnt offering of sesamum. 

Monier Williams Cologne

English

 ति॑ल m.
  Sesamum indicum (its blossom is compared to the nose,  Gīt.
  x,  14
 Siṃhās.
 cf.
   -पुष्प),  sesamum seed (much used in cookery
 supposed to have originated from Viṣṇu's sweat-drops,  Hcat.
  i,  6,  137 & 142),  AV.
   (°ल॑,  xviii,  4,  32),  VS.
 
 ŚBr.
   &c.
  

 a mole,  Kālid.
 

 a small particle,  MBh.
   &c.
  

 the right lung,  ŚārṅgS.
  v,  42

 pl.
  N.
  of a ch. of PSarv.
   (cf.   कृष्ण-,  चर्म-,  षण्ढ-).

Monier Williams 1872

English

 तिल,  अस्,  m. the sesamum plant (Sesamum Indi-
cum) which bears an oily seed
 the seed of this
plant (much used in Oriental cookery)
 a mole or
spot compared to a seed of sesamum
 a small particle
or portion as much as a sesamum-seed [cf. कृष्ण-
तिल and चर्म-तिल]
 (आस्),  m. pl.,  N. of a chapter
of the Purāṇa-sarva-sva.
—तिल-कट,  अम्,  n. the farina
of sesamum.
—तिल-कल्क,  अस्,  m. dough made of
ground sesamum.
—तिलकल्क-ज,  अस् or अम्,  m. or
n. (?),  oil-cake made of the sediment of ground
sesamum.
—तिल-कालक,  अस्,  m. a mole,  a dark spot
under the skin
 a disease of the penis in which the
fleshy parts become black and die off
 (अस्,  आ,  अम्), 
having a mole or mark.
—तिल-किट्ट,  अम्,  n. the
caky sediment of sesamum after the oil is pressed out.
—तिल-खलि,  इस् or ई f. oil-cake made from sesa-
mum.
—तिल-गञ्जि-तीर्थ,  अम्,  n.,  N. of a place
mentioned in the Rasika-ramaṇa by Raghu-nātha.
—तिल-ग्राम,  अस्,  m.,  N. of a Grāma or township.
—तिल-चित्र-पत्त्रक,  अस्,  m. a kind of bulbous
plant.
—तिल-चूर्ण,  अम्,  n. sesamum ground and
pounded.
—तिल-तण्डुलक,  अम्,  n. an embrace
(as agreeable as rice mixed with sesamum).
—तिल-
तेजा,  f. a kind of plant.
—तिल-तैल,  अम्,  n. sesa-
mum-oil.
—तिलदेश्वर-तीर्थ (°द-ईश्°),  अम्,  n., 
N. of a Tīrtha
 [cf. तिलकेश्वर-तीर्थ।]
—तिल-
द्वादशी,  f. a festival occurring on the twelfth day of
a particular month.
—तिल-धेनु,  उस्,  f. sesamum
made up in the shape of a cow for the purpose of
being presented to Brāhmans &c.
—तिलधेनु-
दान,  अम्,  n.,  N. of a chapter of the Vārāha-
Purāṇa.
—तिलन्-तुद,  अस्,  आ,  अम्,  bruising sesamum-
seed,  a sesamum-grinder,  one who extracts oil out of
sesamum-seed
 [cf. तिल-पीड।]
—तिल-पर्ण,  अस्,  m.
turpentine
 (ई),  f. the sandal tree,  Pterocarpus Santa-
linus
 frankincense
 turpentine
 (अम्),  n. the leaf of
the Tila tree
 sandal-wood.
—तिल-पर्णिका,  f. or तिल-
पर्णिक or तिल-पर्णक,  अम्,  n. red sanders,  sandal-
wood.
—तिल-पिच्चट,  अम्,  n. (पिच्चट = पिष्टक), 
a sort of sweetmeat made chiefly of ground sesamum.
—तिल-पिञ्ज,  अस्,  m. barren sesamum,  bearing no
blossom or yielding a seed which gives no oil
 white
sesamum
 [cf. तिल-पेज,  तिल्पिञ्ज,  तैल-पिञ्ज।]
—तिल-पीड,  अस्,  m. = तिलन्-तुद
 [cf. तैल-
पीड।]
—तिल-पुष्पक,  Terminalia Bellerica (वि-
भीतक).
—तिल-पेज,  अस्,  m. barren sesamum
[cf. तिल-पिञ्ज।]
—तिल-भार,  आस्,  m. pl.,  N. of a
race.
—तिल-भाविनी,  f. jasmine.
—तिल-भृष्ट, 
अम्,  n. fried sesamum-seed.
—तिल-मय,  अस्,  ई,  अम्, 
made of or prepared from sesamum,  abounding with
sesamum.
—तिल-मयूर,  अस्,  m. a species of pea-
cock.
—तिल-मिश्र,  अस्,  आ,  अम्,  mixed with sesamum.
—तिल-रस,  अस्,  m. sesamum-oil.
—तिल-वत्स,  अस्, 
आ,  अम्,  Ved. having sesamum-seed (as it were) for
children.
—तिल-व्रतिन्,  ई,  इनी,  इ,  eating only sesa-
mum-seeds in consequence of a vow.
—तिल-शस्,  ind.
in pieces as small as sesamum-seeds.
—तिल-सम्-
बद्ध,  अस्,  आ,  अम्,  mixed with sesamum-oil.
—तिल-
स्नेह,  अस्,  m. oil,  especially of sesamum.
—तिल-
होम,  अम्,  n. burnt-offering of sesamum.
—तिलाङ्-
कित-दल (°ल-अङ्°),  अस्,  m. a kind of bulbous
plant,  = तैल-कन्द.
—तिलाढक? (°ल-आढ्°),  N.
of a monastery
 (also read तिलटक,  तिलढाक, 
तिल-शाक्य।) — तिलान्न (°ल-अन्°),  अम्,  n. rice with
sesamum-seeds.
—तिलापत्या (°ल-अप्°),  f. a plant
bearing a small pungent seed,  Nigella Indica.
—तिलाम्बु (°ल-अम्°),  उ,  n. water with sesamum.
—तिलोत्तमा (°ल-उत्°),  f.,  N. of an Apsaras
 a
form of Dākṣāyaṇī
 N. of a woman.
—तिलोदक
(°ल-उद्°),  अम्,  n. sesamum-seeds and water (as an
oblation).
—तिलौदन (°ल-ओद्°),  अम्,  n. a dish of
milk,  rice,  and sesamum.

Macdonell

English

 तिल tilá,  m.
  sesamum (plant and seed: the 🞄latter is used as food,  and good oil is extracted 🞄from it)
 grain,  atom
 mole (on the body).

Benfey

English

 तिल तिल,  m.
 
 1. Sesame,  a plant, 
Sesamum indicum,  Lin. ,  Man.  3,  210.
 2. Its seed,  which gives a good oil, 
Pañc. ii. d. 68.
 3. A very small piece, 
Rājat. 4,  328.

Hindi

तिल के बीज

Apte Hindi

Hindi

तिलः
पुं*
  - तिल् + क
तिल का पौधा

तिलः
पुं*
  - -
तिल के पौधे का बीज

तिलः
पुं*
  - -
"मस्सा,  धब्बा"

तिलः
पुं*
  - -
"छोटा कण,  इतना बडा जितना कि तिल"

तिलः
पुं*
  - तिल्+क
 तिल का पौधा

Shabdartha Kaustubha

Kannada

तिल - गतौ (भ्वा० पर० सक० से०) तेलति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಹೋಗು /ನಡೆ

तिल - स्नेहने (तुदा० पर० सक० से०) तिलति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಎಣ್ಣೆಯೊತ್ತು /ಎಣ್ಣೆ ಹಚ್ಚು

तिल - स्नेहे (चुरा० उभ० सक० से०) तेलयति-ते ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಎಣ್ಣೆಯೊತ್ತು /ಎಣ್ಣೆ ಹಚ್ಚು

तिल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಎಳ್ಳಿನ ಗಿಡ
निष्पत्तिः - > तिल (स्नेहने) - "कः"(३-१-१३५)
तिल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಎಳ್ಳು /ತಿಲ
प्रयोगाः - > "कल्यमुत्धाय यो विप्रः स्नातः शुक्लेन वाससा । तिलपात्रं प्रयच्छन् वै सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥"
उल्लेखाः - > भा०
तिल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಎಳ್ಳಿನಷ್ಟು ಸಣ್ಣದು /ಚಿಕ್ಕದು /ಅಲ್ಪ
प्रयोगाः - > "तिलं तिलं समादाय रत्नानां यद्विनिर्मिता । तिलोत्तमेति तत्तास्या नाम चक्रे पितामहः ॥"
उल्लेखाः - > भा० आदि० २३१-२०
तिल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೇಹದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಎಳ್ಳಿನ ಆಕಾರದ ಕಪ್ಪು ಮಚ್ಚೆ

L R Vaidya

English

 tila {% m. %} 1. The sesamum plant,  नासाभ्येति तिलप्रसूनपदवीम् Git.G.x.
the seed of this plant,  नाकस्माच्छांडिलीमाता विक्रीणाति तिलैस्तिलान् । अलुंचितां लुंचिताग्रैः Panch.ii.
a mole,  a spot
a small particle as much as a sesamum seed.

Bopp

Latin

 तिल m. (r. 1. तिल् s. अ)
1) nomen plantae,  cujus semen
oleum praebet,  Sesamum orientale.
2) nota,  ma-
cula,  quae sesami semini comparatur. SU. 3. 18.

Lanman

English

 tilá,  m.
	—1. the sesame plant,  Sesamum
indicum
	—2. its seed,  which is eaten, 
and furnishes good oil.

धातुपाठः (Krishnacharya)

Sanskrit

धातुः:
  तिल्
मूलधातुः:
   तिल
धात्वर्थः:
  गतौ
गणः:
  भ्वादिः
कर्मकत्वं:
  सकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  परस्मैपदी
रूपम्:
  तिलति

धातुः:
  तिल्
मूलधातुः:
   तिल
धात्वर्थः:
  स्नेहने
गणः:
  तुदादिः
कर्मकत्वं:
  अकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  परस्मैपदी
रूपम्:
  तिलति

धातुप्रदीपः

Sanskrit

तिलँ तिल  गतौ 
- तेलति । तिलः । क्वुन्-तिलकः ।। 534 ।।

तिलँ तिल  स्नेहने 
- तिलति  तितेल  तिलः  73

तिलँ तिल  स्नेहने 
- तेलयति  75

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 तिल꣡ nur AV. 18,  4,  32,  sonst ति꣡ल.

Vedic Reference

English

 Tila denotes in the Atharvaveda^1 and later^2 the sesamum
plant,  and particularly its grains,  from which a rich oil (Taila)
was extracted. It is often^3 mentioned in connexion with Māṣa, 
‘kidney bean.’ The Taittirīya Saṃhitā^4 attributes the bean
and the sesamum to the winter (hemanta) and the cool (śiśira)
seasons. The stalk of the sesamum plant (tila-piñjī, ^5 til-piñja^6)
was used for fuel,  and the seed was boiled in the form of
porridge (tilaudana^7) for food.
1) ii. 8,  3
 vi. 140,  2
 xviii. 3,  69
4,  32.
2) Taittirīya Saṃhitā,  vii. 2,  10,  2
Maitrāyaṇī Saṃhitā,  iv. 3,  2
 Vāja-
saneyi Saṃhitā,  xviii. 12
 Śatapatha
Brāhmaṇa,  ix. 1,  1,  3,  etc.
3) Av. vi. 140,  2
 Vājasaneyi Saṃhitā, 
loc. cit.
 Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad,  vi. 3, 
22
 Chāndogva Upaniṣad,  v. 10,  6, 
etc.
4) Loc. cit.
5) Av. ii. 8,  3.
6) Av. xii. 2,  54.
7) Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad,  vi. 4, 
16
 Śāṅkhāyana Āraṇyaka,  xii. 8.
Cf. Zimmer,  Altindisches Leben,  240.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 तिल,  गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 (भ्वां-परं-सकं-सेट् ।) ह्रस्वी । तेलति । इति दुर्गादासः ॥

 तिल,  क श स्निहि । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 (चुरां-तुदां च-परं-अकं-सेट् ।) स्निहि स्निग्धीभावे ।क,  तेलयति । श,  तिलति तैलेनाङ्गम् । इतिदुर्गादासः ॥

 तिलः,  पुं,
   (तिलति स्निह्यति तैलेन पूर्णो भवतीति ।तिल + “इगुपधज्ञेति ।” ३ । १ । १३५ । इति कः ।)स्वनामख्यातशस्यम् । तत्पर्य्यायः । होम-धान्यम् २ पवित्रः ३ पितृतर्पणः ४ पापघ्नः ५पूतधान्यम् ६ । इति राजनिर्घण्टः ॥
 स्नेह-फलः ७ स्नेहफलपूरफलः ८ । अस्य गुणाः ।रसे कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । मधुरत्वम् । तुवर-त्वम् । गुरुत्वम् । विपाके कटुत्वम् । स्वादुत्वम् ।स्निग्धत्वम् । उष्णत्वम् । कफपित्तकारित्वम् ।बल्यत्वम् । केशहितत्वम् । हिमस्पर्शत्वम् ।त्वच्यत्वम् । स्तन्यत्वम् । व्रणे हितत्वम् । दन्त्य-त्वम् । अल्पमूत्रकारित्वम् । ग्राहित्वम् । वात-घ्नत्वम् । अग्निमतिप्रदत्वञ्च । इति भावप्रकाशः ॥
वर्णकारित्वम् ॥
 * ॥
“कृष्णः पथ्यतमः सितोऽल्पगुणदः क्षीणाःकिलान्येतिलाः ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
अपि च । भावप्रकाशः ।“कृष्णश्रेष्ठतमस्तेषु शुक्रलो मध्यमः सितः ।अन्ये हीनतराः प्रोक्तास्तज्ज्ञैरक्तादयस्तिलाः ॥
”तत्तैलगुणाः । अलङ्करत्वम् । केश्यत्वम् । मधु-रत्वम् । तिक्तत्वम् । कषायत्वम् । उष्णत्वम् ।तीक्ष्णत्वम् । बलकारित्वम् । कफवातजन्तु-खर्जुव्रणकण्डूतिनाशित्वम् । कान्तिदत्वम् ।वस्त्यभ्यङ्गपाननस्यकर्णाक्षिपूरणेषु हितत्वञ्च ।इति राजनिर्घण्टः (तिलप्रतिग्रहनिषेधोयथा,  ब्रह्मपुराणे ।“ब्राह्मणः प्रतिगृह्णीयात् वृत्त्यर्थं साधुतस्तथा ।अव्यश्वमपि मातङ्गतिललौहांश्च वर्ज्जयेत् ॥
”तिलदाने फलमाह विष्णुः ।“तिलप्रदः प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम् ॥
”तथा महाभारते ।“कल्यमुत्थाय यो विप्रः स्नातः शुक्लेन वाससा ।तिलपात्रं प्रयच्छन् वै सर्व्वपापैः प्रमुच्यते ॥
”शुद्धितत्त्वे ।“प्रेतमुद्दिश्य यो दद्यात् हेमगर्भांस्तिलान्नृप ! ।यावन्तस्ते तिलाः स्वर्गे तावत्कालं स मोदते ॥
”सप्तमीं नवमीं पर्व्वकालञ्च त्यक्त्वा तिलतैलेना-ङ्गानि विमृक्ष्य स्नानं कर्त्तव्यम् । यथा,  मार्क-ण्डेये ।“सर्व्वकालं तिलैः स्नानं पुण्यं व्यासोऽब्रवीन्मनुः ।श्रीकामः सर्व्वदा स्नानं कुर्व्वीतामलकैर्नरः ।सप्तमीं नवमीञ्चैव पर्व्वकालञ्च वर्ज्जयेत् ॥
”तिथितत्त्वे जन्मतिथिकृत्ये ।“तिलोद्वर्त्ती तिलस्नायी तिलहोमी तिलप्रदः ।तिलभुक् तिलवापी च षट्तिली नावसीदति ॥
”रात्रौ तिलान्वितवस्तुमात्रं न भक्षयेत् । यथा, काशीखण्डे ।“सर्व्वञ्च तिलसम्बद्धं नाद्यादस्तमिते रवौ ॥
”तिलैस्तर्पणनिषेधस्तत्प्रतिप्रसवादिकञ्च तर्पण-शब्दे द्रष्टव्यम् ॥
) तिलकालकः । यथा,  --“देवगुरुप्रसादेन जिह्वाग्रे मे सरस्वती ।तेनाहं नृप जानामि भानुमत्यास्तिलं यथा ॥
”इति कालिदासः ॥
(स्वल्पप्रमाणम् । तिलतुल्यत्वादस्य तथात्वम् ।यथा,  राजतरङ्गिण्याम् । ४ । ३२८ ।“तिलं तिलं तं कृत्वा च चिक्षिपुर्दिक्षु सर्व्वतः ।नगरान्निर्गतैः सैन्यैर्हन्यमानाः पदे पदे ॥
”)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 तिल गतौ भ्वा०
  पर०
  सक०
  सेट् । तेलति अतेलीत् । तितेल ।

 तिल स्नेहे तु० पर०
  अक० अनिट् । तिलति अतेलीत् ।तितेल ।

 तिल स्नेहे चुरा० उभ०
  अक० सेट् । तेलयति ते अतीतिलत् त ।

 तिल पु०
  तिल--क । स्वनामख्याते शस्यभेदे । भावप्र० तद्गुणाद्युक्तंयथा “तिलः कृष्णः सितो रक्तः सवर्ण्योऽल्पतिलः स्मृतः ।तिलो रसे कटुस्तिक्तो मधुरस्तुवरो गुरुः । विपाके क-टुकः स्वादुः स्निग्धोष्णः कफपित्तनुत् । बल्यः केश्योहिमस्पर्शस्त्वच्यस्तन्योव्रणे हितः । दन्त्योऽल्पमूत्रकृद्-ग्राही वातघ्नोऽग्निमतिप्रदः । कृष्णः श्रेष्ठतमस्तेषु शु-क्रलो मध्यमः सितः । अन्ये हीनतराः प्रोक्तास्तज्ज्ञै-रक्तादयस्तिलाः” ।तिलप्रतिग्रहनिषेधमाह ब्रह्मपुराणम् “ब्राह्मणः प्रति-गृहणीयात् वृत्त्यर्थं साधुतस्तथा । अव्यश्वमपि मातङ्ग-तिललौहांश्च वर्जयेत्” तिलदाने फलमाह विष्णुः ।“तिलप्रदः प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम्” । महाभारते“कल्यमुत्थाय यो विप्रः स्नातः शुक्लेन वाससा । तिल-पात्रं प्रयच्छन् वै सर्वपापैः प्रमुच्यते” । श० त० स्मृतिः“प्रेतमुद्दिश्य यो दद्यात् हेमगर्भांस्तिलान्नृप! । याव-न्तस्ते तिलाः स्वर्गे तावत्कालं स मोदते” । सप्तम्यादिवर्जंतिलैः सदा स्नानं कर्त्तव्यमाह मार्कण्डेयः “सर्वकालं तिलैःस्नानं पुण्यं व्यासोऽब्रवीन्मुनिः । श्रीकामः सर्वदा स्नानंकुर्वीतामलकैर्नरः । सप्तमीं नवमीं चैव पर्वकालञ्च वर्ज-येत्” जन्मतिथौ तिलनिष्पाद्याः षड्व्यापाराः कार्य्याःयथाह ति० त० “तिलोद्वर्त्ती तिलस्नायी तिलहोमीतिलप्रदः । तिलभुक् तिलवापी च षट्तिली नावसी-दति” कालविशेषे तिलतर्पणनिषेधः गङ्गादौ च सर्वदानिषिद्धदिनेऽपि तिलतर्पणकार्य्यता च तर्पणशब्दे ३२५८पृ० उक्ता । रात्रौ तिलसंबद्धवस्तुमात्रस्याभक्ष्यता “सर्वञ्चतिलसंबद्धं नाद्यादस्तमिते रवौ” काशी० “तिलाश्चम्पकसं-श्लेषात् प्राप्नु वन्त्यधिवासताम्” कामन्दकी० “विक्रीणातितिलैस्तिलान्” पञ्चत० । २ तिलतुल्ये स्वल्पप्रमाणे च“तिलं तिलं समादाय रत्नामां यद्विनिर्मिता । तिलो-त्तमेति तत्तस्या नाम चक्रे पितामहः” भा० आ०७९९६ श्लो० । ३ तिलाकारे देहस्थे (तिल) ख्यातेतिलकालके च “देवगुरुप्रसादेन जिह्वाग्रे मे सरस्वती ।तेनाहं नृप! जानामि भानुमत्यास्तिलं यथा” कालिदासः ।तिलस्य विकारः अण् । तैल तिलनिर्यासे तिलस्नेहेतिलसदृशवस्तुजाते स्नेहे च “अदुष्टं सार्षपं तैलं यत्तैलंपुष्पवासितम् । अदुष्टं पक्वतैलञ्च स्नानाभ्यङ्गेषु नित्यशः”तिथित० । पर्वणि तन्निषेधमाह “स्त्रीतैलमांससंभोगी-विण्मूत्रनरकं व्रजेत्” ति० त० एवमन्यदिनेऽपि तैलनिषेधःस्मृतौ दृश्यः ।

क्षीरतरङ्गिणी

Sanskrit

तिलँ तिल स्नेहने
- तिलति  के (द्र0 31135) तिलः   चुरादौ (1061) तेलयति  75

तिलँ तिल स्नेहने
- तेलयति  तिलाः  तिलकम्  तुदादौ (661) तिलति  71

धातुवृत्तिः

Sanskrit

तिलँ तिल (अर्थः)  स्नेहने
( तिलति तितेल ) इत्यादि तेलतीति गतौ शपि 73

तिलँ तिल  (अर्थः)  स्नेहने
( तेलयति ) तिलतीति शे तेलतीति गतौ शपि 73

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“तिल गतौ”@} 2 ‘तिल्ल’ इत्येके। 
 तेलकः-लिका,  तेलकः-लिका,  तितेलिषकः-तितिलिषकः-षिका,  तेतिलकः- लिका
   तेलिता त्री,  तेलयिता-त्री,  तितेलिषिता-तितिलिषिता-त्री,  तेति- लिता-त्री
   इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि किटधातुवत् 3 ज्ञेयानि।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (७२३)
 02 =>
  (१-भ्वादिः-५३४। सक। सेट्। पर।)
 03 =>
  (१९०)

1 {@“तिल स्नेहे”@} 2 तेलकः-लिका,  तेलकः-लिका,  तितेलिषकः-तितिलिषकः-षिका,  तेतिलकः- लिका,  तेलिता-त्री,  तेलयिता-त्री,  तितेलिषिता-तितिलिषिता-त्री,  तेतिलिता-त्री
   इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि तौदादिककिल 3 धातुवत् ज्ञेयानि। 
 कर्तरि कप्रत्यये -- तिलः।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (७२४)
 02 =>
  (६-तुदादिः-१३५४। सक। सेट्। पर।)
 03 =>
  (१९३)

1 {@“तिल स्नेहने”@} 2 तेलकः-लिका,  तितेलयिषकः-षिका,  तेलयिता-त्री,  तितेलयिषिता-त्री,  तेलितम्- 3 तः,  इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चितधातुवत् 4 ज्ञेयानि। 
 अस्य धातोः उभयपदित्वात् शतरि इमानि रूपाणि भवन्तीति विशेषः। 
 यथा--तेलयन्-तितेलयिषन्-न्ती-ती,  तेलयिष्यन्,  तितेलयिषिष्यन्-न्ती-ती,  इति।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (७२५)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१६०७। सक। सेट्। उभ।)
 03 =>
  [[B। ‘काल्यप्रवेलनकरोऽयमबेलयद्द्रागन्यांश्च तेलितकृपः खलु कंसचाल्यान्।’ धा। का। ३। २२।]]
 04 =>
  (५२२)

Capeller

German

 तिल m.
  Sesampflanze u. -korn
 Körpermal
Körnchen,  Stückchen. 

Burnouf

French

 तिल तिल m.
  (तिल् 6) sésame oriental.
		 Marque
ressemblant à une graine de sésame.
तिलक m.
  n.
  (sfx. क) marque que l'on se trace sur le front
soit comme ornement,  soit comme distinction de secte. M. marque ou
signe naturel sur la peau.
		 Titre,  marque de noblesse,  en gén. 
Esp. d'arbre
		 esp. de cheval. -- N. sorte de sel artificiel.
Vessie.
		 Maladie cutanée. -- F. sorte de collier.
तिलक a. tacheté
 marqué d'un signe.
		 Au fig. qui a les
signes de la noblesse
 qui est un titre de noblesse:
रघुवंशतिलक l'honneur de la famille de Raghu,  c-à-d. Rāma.
तिलकट m.
  farine de sésame.
तिलकालक m.
  (काल noir) marque sur la peau
		 homme
ayant une telle marque.
तिलकाश्रय m.
  (आश्रय) le front [qui porte le tilaka].
तिलतण्डुलक n.
  embrassement,  baiser.
तिलतैल n.
  (तिल्) huile de sésame.
तिलधेनु f.
  [m à m.
  vache de sésame] gâteau de sésame
ayant la figure d'une vache et destiné à un brâhmane,  etc.
तिलपर्णी f.
  pterocarpus santolinus,  bot.
तिलपिचट n.
  sorte de gâteau de sésame.
तिलपिञ्ज m.
  sésame stérile ou sans huile.
तिलपेज m.
  mms.
तिलमय a. (sfx. मय) de sésame.
तिलमयूर m.
  esp. de paon. 
तिलहोम n.
  (हु) offrande sacrée de sésame.
तिलरस m.
  huile de sésame.
तिलस्नेह m.
  mms.
तिलापत्या f.
  (अपत्य) nigella indica,  bot.

Stchoupak

French

 तिल-
 m.
  sésame,  grain de sésame 
 corpuscule,  parcelle 
 grain de
beauté.
°कण- m.
  grain,  semence de sésame.
°कार्षिक- m.
  qui cultive du sésame.
°चूर्ण- nt. farine de sésame.
°धेनु- -का- f.
  vache en sésame (offerte aux Brâhmanes).
°पीड- m.
  broyeur de sésame.
°मात्र- a. menu comme un grain de sésame,  tout petit.
°माष- m.
  pl.
  sésame et fèves.
°संबद्ध- a. v. mélangé avec du sésame.
°सृष्ट- a. v. préparé avec du sésame.
तिलाम्बु- तिलोदक- nt. eau avec du sésame (offerte en libation aux
morts).
तिलाहुति- f.
  offrande d'eau et de sésame.
तिलोत्तमा- f.
  n.
  d'une Apsaras.
तिलौदन- nt. bouillie de sésame.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.