| YouTube Channel

तिमिरः (timiraH)

 
Apte Hindi
Hindi
तिमिरः
पुं*
 - -
अन्धकार
तिमिरः
पुं*
 - -
अन्धापन
तिमिरः
पुं*
 - -
"जंग, मुर्चा"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 तिमिरः
noun
एकं नगरम् ।
"तिमिरस्य उल्लेखः रामायणे वर्तते"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
तिमिरः,
पुं,
 (तिम्यति क्लिद्यति चक्षुरनेन । तिम +“इषिमदिमुदीति ।” उणां । १ । ५२ । इति किरच् ।)चक्षूरोगविशेषः । तस्य निदानादि यथा ।चतुर्थपटलगतदोषमाह ।“तिमिराख्यः स यो दोषश्चतुर्थपटलं गतः ।रुणद्धि सर्व्वतो दृष्टिं लिङ्गनाश इति क्वचित् ॥
अस्मिन्नपि तमोभूते नातिरूढे महागदे ।चन्द्रादित्यौ स नक्षत्रावन्तरीक्षे च विद्यतः ॥
निर्म्मलानि च तेजांसि भ्राजिष्णूनि च पश्यति ।स एव लिङ्गनाशस्तु नीलिकाकाचसंज्ञितः ॥
यो दोषः दोषोऽत्र रोगः चतुर्थपटलं वाह्य-पटलं गतः स तिमिराख्यः । तिमिरदर्शनेनतिमिरमस्यास्तीति तिमिरः अर्श आदित्वात् ।तस्य लक्षणमाह रुणद्धीत्यादि । स तिमि-राख्यः । सर्व्वतः सर्व्वत्र । लिङ्गनाश इतिक्वचित् तन्त्रान्तरे लिङ्गनाशसंज्ञः । तस्य निरु-क्तिश्च । लिङ्ग्यते चिह्न्यते अनेनेति लिङ्गं दृष्टि-तेजः तस्य नाशोऽस्मिन् इति लिङ्गनाशः ।अस्मिन्नपि तिमिरेऽपि तमोभूते तमस्तुल्ये ।अत्र तु भूतशब्दस्तुल्यार्थः । भूतं प्राण्यतीतेसमे त्रिष्वित्यमरवचनात् । नातिरूढे अप्रौढे ।चन्द्रादित्यौ नक्षत्राणि च पश्यति । अन्तरीक्षेअन्तरीक्षस्य प्रकाशमयत्वेन तमोऽभिभावात् ।तेजांसि अग्न्यादेः । भ्राजिष्णूनि रत्नसुवर्णा-दीनि । अस्मिन् प्रौढे नीरजे च चन्द्रादित्यादीन्नपश्यतीत्यन्वयः । नीलिकाकाचसंज्ञितः नीलिका-काचेति नामान्तराभ्यां युक्तः ॥
* ॥
दृष्टिरोगाणां सङ्ख्यानामानि चाह ।दृष्ट्याश्रया षट् च षडेव रोगाःषड्लिङ्गनाशा हि भवन्ति तत्र ।वातेन पित्तेन कफेन सर्व्वै-रुक्तात् परिम्लाय्य विधिश्च षष्ठः ॥
दृष्ट्याश्रया षट् च षडेव रोगाः षट् षट् द्बादशे-त्यर्थः । तत्र लिङ्गनाशाः षट् तान् विवृ-णोति वातेनेत्यादि ॥
* ॥
तथा नरः पित्तविदग्धदृष्टिःकफेन चान्यस्त्वथ धूमदर्शी ।यो ह्रस्वजात्यो नकुलान्ध्यसंज्ञोगम्भीरसंज्ञा च तथैव दृष्टिः ॥
पित्तविदग्धदृष्ट्यादयः षट् । एवं दृष्ट्यादयश्चषट् । एवं दृष्ट्याश्रया द्वादशरोगाः ॥
* ॥
तत्र द्वावन्यौ चाह ।तत्रैवान्यौ गदौ बद्धौ सनिमित्तानिमित्तकौ ॥
तेषु वातजस्य लिङ्गनाशस्य लक्षणमाह ।वातेन खलु रूपाणि भ्रमन्तीव च पश्यति ।आविलान्यरुणाभानि व्याविद्धानीव मानवः ॥
आविलानि कलुषाणि । अरुणानि अव्यक्त-लौहित्ययुक्तानि । आविद्धानीव कुटिलानीव ॥
*पैत्तिकमाह ।पित्तेनादित्यखद्योतशक्रचापतडिद्गुणान् ।नृत्यतश्चैव शिखिनः सर्व्वं नीलञ्च पश्यति ॥
आदित्यादीनां गुणान् रूपाणि ॥
* ॥
श्लैष्मिकमाह ।कफेन पश्येद्रूपाणि स्निग्धानि च सितानि च ।सलिलप्लावितानीव जालकानीव मानवः ॥
* ॥
सन्निपातजमाह ।सन्निपातेन चित्राणि विपरीतानि पश्यति ।बहुधापि द्विघा वापि सर्व्वाण्येव समन्ततः ॥
हीनाधिका सान्यथा वा ज्योतींष्यपि चपश्यति ॥
चित्राणि नानावर्णानि । विपरीतानि वैपरीत्यंविवृणोति बहुधेत्यादि ॥
* ॥
रक्तजमाह ।पश्येद्रक्तेन रक्तानि तमांसि विविधानि च ।हरितान्यथ कृष्णानि पीताश्वपि च मानवः ॥
* ॥
परिम्लायिनमाह ।रक्तेन मूर्च्छितं पित्तं परिम्लायिनमाचरेत् ।तेन पीता दिशः पश्येदुद्यन्तमिव भास्करम् ॥
विकीर्य्यमाणान् खद्योतैर्वृक्षांस्तेजांसि चैव हि ॥
विकीर्य्यमाणान् व्याप्यमानान् अग्न्यादिभिरिव ॥
वातादिजनितैर्नेत्रवर्णैरपि स षड्विधः ।लिङ्गनाशो निगदितो वर्णो वातादितो यथा ॥
रागारुणो मारुततः प्रदिष्टोम्लायी च नीलश्च तथैव पित्तात् ।कफात् सितः शोणिततः सरक्तःसमस्तदोषप्रभवो विचित्रः ॥
* ॥
वातादिना हेतुभूतेन जनिते नेत्रविषये मण्डलेरूपविशेषमाह ।अरुणं मण्डलं वाताच्चञ्चलं परुषं तथा ।पित्ततो मण्डलं नीलं कांस्याभं वा सपीतकम् ॥
श्वेतं पीतं वा कथमेतत् व्याधिप्रभावात् ॥
श्लेष्मणा बहलं स्निग्धं शङ्खकुन्देन्दुपाण्डरम् ।चलत्पद्मपलाशस्थशुक्लो बिन्दुरिवाम्भसः ।मृद्यमाने तु नयने मण्डलं तद्बिसर्पति ॥
बहलं स्थूलम् ।मण्डलं तु भवेच्चित्रं लिङ्गनाशे त्रिदोषजे ।प्रवालपद्मपत्राभं मण्डलं शोणितात्मकम् ॥
चित्रं वातादिवर्णम् ।रक्तजं मण्डलं दृष्टौ स्थूलकाचारुणप्रभम् ।परिम्लायिनि रोगे स्यात् म्लानं नीलमथापि वा ॥
दोषक्षयात् स्वयं तत्र कदाचित् स्यात्तु दर्शनम् ॥
रक्तजं पित्तानुगामिरक्तजम् । स्थूलकाचारुण-प्रभं स्थूलकाचस्येवारुणा प्रभा यस्य तत् । एतेनस्थौल्यमरुणत्वञ्च बोध्यते । दोषक्षयादित्यादि ।तत्र परिम्लायिनि कालान्तरेण दोषक्षयात्कदाचित् स्वयमेव दर्शनं स्यात् ॥
* ॥
अनुक्त-व्यथादाहगौरवादिदोषलिङ्ग-संग्रहणार्थमाह ।यथास्वं दोषलिङ्गानि सर्व्वेष्वेव भवन्ति हि ॥
* ॥
पत्तविदग्धदृष्टेर्लक्षणमाह ।पित्तेन दुष्टेन गतेन दृष्टिंपीता भवेद्यस्य नरस्य दृष्टिः ।पीतानि रूपाणि च तेन पश्येत्सर्व्वो नरः पित्तविदग्धदृष्टिः ॥
पित्तेन गतेन दृष्टिं दृष्टावपि प्रथमद्बितीयेपटले गतेनेति बोद्धव्यम् । तेन व्याधिना ॥
* ॥
तस्मिन्नेव पित्ते दृष्टौ तृतीयं पटलं गते रूप-विशेषमाह ।प्राप्ते तृतीयं पटलं तु दोषेदिवा न पश्येन्निशि वीक्षते सः ।रात्रौ स शीतानुगृहीतदृष्टिःपित्ताल्पभावात् सकलानि पश्येत् ॥
दोषेऽत्र पित्ते ॥
* ॥
अथ श्लेष्मविदग्धदृष्टि-लक्षणमाह ।तथा नरः श्लेष्मविदग्धदृष्टि-स्तान्येव शुक्लानि हि मन्यते तु ।अत्रापि श्लेष्मणो दृष्टौ प्रथमद्वितीयपटलगतस्यै-तल्लिङ्गं बोद्धव्यम् ॥
* ॥
स एव श्लेष्मा दृष्टौपटलत्रयं गतो नक्तान्ध्यं करोतीत्याह ।त्रिपु स्थितो यः पटलेषु दोषोनक्तान्ध्यमापादयति प्रसह्य ।दिवा स सूर्य्यानुगृहीतदृष्टिःपश्येत्तु रूपाणि कफाल्पभावात् ॥
दोषोऽत्र कफस्तस्योपक्रान्तत्वात् । नक्तान्ध्यस्यश्लेष्मविदग्धदृष्टावन्तर्भूतत्वाच्च पृथग्गणना ॥
* ॥
धूमदर्शिनमाह ।शोकज्वरायाः सशिरोऽभितापै-रव्याहता यस्य नरस्य दृष्टिः ।धूम्रांस्तु यः पश्यति सर्व्वभावात्स धूमदर्शीति नरः प्रदिष्टः ॥
शिरोऽभितापः शिरसि घर्म्मादिना सन्तापः ।एतस्य पित्तदोषो बोद्धव्यः ॥
* ॥
ह्नस्वजात्यमाह ।यो वासरे पश्यति कष्टतोऽथरूपं महच्चापि निरीक्षतेऽल्पम् ।रात्रौ पुनर्यः प्रकृतानि पश्येत्स ह्नस्वजात्यो मुनिभिः प्रदिष्टः ॥
* ॥
नकुलान्ध्यमाह ।विद्योतते यस्य नरस्य दृष्टि-र्दोषाभिपन्ना नकुलस्य यद्वत् ।चित्राणि रूपाणि दिवा स पश्येत्स वै विकारो नकुलान्ध्यसंज्ञः ॥
* ॥
गम्भीरकमाह ।दृष्टिर्व्विरूपा श्वसनोपसृष्टासङ्कुच्य याभ्यन्तरतः प्रयाति ।रुजावगाढा च तमक्षिरोगंगम्भीरकेति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ॥
विरूपा विकृता । श्वसनोपसृष्टा वातोपहता ।रुजावगाढा गम्भीरवेदनान्विता ॥
* ॥
वाह्यौ पुनर्द्वावपि संप्रदिष्टौनिमित्ततश्चाप्यनिमित्ततश्च ।निमित्ततस्तस्य शिरोऽभितापात्ज्ञेयस्त्वभिष्यन्दनिदर्शनैः सः ॥
वाह्यौ सुश्रुतोक्तद्बादशसंख्येभ्योऽधिकौ तत्रनिमित्तत आह शिरोऽभितापात् शिरोऽभि-ताप्यते येन विषकुसुमगन्धवहपवनस्पर्शेन सशिरोऽभितापस्तस्मात् । अभिष्यन्दनिदर्शनैःरक्ताभिष्यन्दलिङ्गैरिति गदाधरः ॥
सन्निपाता-भिष्यन्दलिङ्गैरिति कार्त्तिकः ॥
* ॥
अनिमित्तत आह ।सुरर्षिगन्धर्व्वमहोरगाणांसन्दर्शनेनापि च भास्करस्य ।हन्येत दृष्टिर्म्मनुजस्य तस्यस लिङ्गनाशस्त्वनिमित्तसंज्ञः ॥
अनुपलभ्यमानानां सुरादीनां दर्शननिमित्त-मप्यनिमित्तं मन्यते ॥
* ॥
अनिमित्ततो लिङ्गनाशस्य लक्षणमाह ।तत्राक्षिविस्पष्टमिवावभातिषैदूर्य्यवर्णा विमला च दृष्टिः ।विस्पष्टं ज्योतिर्युक्तम् । वैदूर्य्यवर्णा श्यामाविमला निर्म्मला । इति दृष्टिरोगाः ॥
* ॥
अथ तिमिरचिकित्सा ।“भुक्त्वा पाणितलं घृष्ट्वा चक्षुषोर्यदि दीयते ।अचिरेणैव तद्वारि तिमिराणि व्यपोहति ॥
* ॥
शङ्खनाभिर्विभीतस्य पथ्यामज्जा मनःशिला ।पिप्यली मरिचं कुष्ठं वचा चेति समांशकम् ॥
छागीक्षीरेण संपिष्य वटीं कुर्य्याद्यवोन्मिताम् ।हरेणुमात्रां संघृष्य जलेनाञ्जनमाचरेत् ॥
तिमिरं मांसवृद्धिञ्च काचं पटलमर्व्वुदम् ।रात्र्यन्धं वार्षिकं पुष्पं वटी चन्द्रोदया हरेत् ॥
”इति चन्द्रोदया वटी ॥
* ॥
कणा सलवणोषणा सहरसाञ्जना साञ्जनासरित्पतिकफः सिता सितपुनर्न्नवा सम्भवा ।रजन्यरुणचन्दनं मधु च तुत्थपथ्याशिलाअरिष्टदलसावरस्फुटिकशङ्खनाभीन्दवः ॥
इमानि तु विचूर्णयेन्निविडवाससा शोधये-त्तथायसि विमर्द्दयेत् समधुताम्रखण्डेन तत् ।इदं मुनिभिरीरितं नयनशोणनामाञ्जनंकरोति तिमिरक्षयं पटलपुष्पनाशं बलात् ॥
लवणं सैन्धवम् । अञ्जनं सुरमा इति लोके ।सरित्पतिकफः समुद्रफेनः । शिला मनःशिला ।सावरो लोध्रः । स्फुटिकः फट्करी । इन्दूःकर्पूरः । नयनशोणं तिमिरे नूतनकुसुमे नूतन-पटले च ॥
* ॥
हरीतकी वचा कुष्ठं पिप्पली मरिचानि च ।विभीतकस्य मज्जा च शङ्खनाभिर्म्मनःशिला ॥
सर्व्वमेतत् समं कृत्वा गव्यक्षीरेण पेषयेत् ।नाशयेत्तिमिरं कण्डुं पटलाण्यर्व्वुदानि च ॥
अपि त्रैवार्षिकं शुक्रं मासेनैकेन नाशयेत् ।अधिकानि च मांसानि रात्रावन्धत्वमेव च ॥
चन्द्रोदया वटी पुष्पे तिमिरे च ॥
* ॥
रजनी निम्बपत्राणि पिप्पली मरिचानि च ।विडङ्गं भद्रमुस्तञ्च सप्तमी त्वभया स्मृता ॥
अजामूत्रेण संपिष्य छायायां शोषयेद्बटीम् ।वारिणा तिमिरं हन्ति गोमूत्रेण तु पिष्टिकाम् ॥
मधुना पटलं हन्ति नारीक्षीरेण पुष्पकम् ।एषा चन्द्रप्रभावर्त्तिः स्वयं रुद्रेण निर्म्मिता ॥
इति चन्द्रप्रभावर्त्तिः ॥
* ॥
कणा छागयकृन्मध्ये पक्वा तद्रसपेषिता ।अचिराद्धन्ति नक्तान्ध्यं तद्बत् सक्षौद्रमूषणम् ॥
त्रिफलाया रसं प्रस्थं प्रस्थं भृङ्गरजस्य च ।वृषस्य च रसं प्रस्थं शतावर्य्याश्च तत्समम् ॥
गुडूच्या आमलक्याश्च रसं छागीपयस्तथा ।प्रस्थं प्रस्थं समाहृत्य सर्व्वैरेभिर्घृतं पचेत् ॥
कल्कः कणा सिता द्राक्षा त्रिफला नीलमुत्-पलम् ।मधुकं क्षीरकाकोली मधुपर्णी निदिग्धिका ॥
तत्साधुसिद्धं विज्ञाय शुभे भाण्डे निधापयेत् ।ऊर्द्ध्वं पानमधःपानं मध्ये पानं प्रशस्यते ॥
यावन्तो नेत्रजा रोगास्तान् पानादपकर्षति ।सुरक्ते रक्तदुष्टे च रक्ते वा विश्रुते तथा ॥
नक्तान्ध्ये तिमिरे काचे नीलिका पटलार्व्वुदे ।अभिष्यन्देऽधिमन्थे च यक्ष्मकोपे सुदारुणे ॥
नेत्ररोगेषु सर्व्वेषु दोषत्रयकृतेष्वपि ।परं हितमिदं प्रोक्तं त्रिफलाद्यं महाघृतम् ॥
भृङ्गरजः भृङ्गराजः भङ्गगरा इति लोके ।क्षीरकाकोल्या अलाभे अश्वगन्धामूलं ग्राह्यम् ॥
मधुपर्ण्यत्र जलजं यष्टीमधु चक्षुष्यत्वात् । तद-लाभे सामान्यं यष्टीमधु ग्राह्यं तूल्यगुणत्वात् ॥
त्रिफलाद्यं घृतम् ॥
* ॥
शतमेकं हरीतक्या द्विगुणञ्च विभीतकम् ।चतुर्गुणं त्वामलकं वृषमार्कवयोः समम् ॥
चतुर्गुणोदकं दत्त्वा शनैर्म्मृद्वग्निना पचेत् ।भागं चतुर्थं संरक्ष्य क्वाथं तमवतारयेत् ॥
शर्करा मधुकं द्राक्षा मधुयष्टिर्न्निदिग्धिका ।काकोली क्षीरकाकोली त्रिफला नागकेशरम् ॥
पिप्पली चन्दनं मुस्तं त्रायमाणामथोत्पलम् ।घृतप्रस्थसमं क्षीरं कल्कैरेतैः शनैः पचेत् ॥
हन्यात् सतिमिरं काचं नक्तान्ध्यं शुक्रमेव च ।तथा स्रावञ्च कण्डूञ्च श्वयथुञ्च कषायताम् ॥
कलुषत्वञ्च नेत्रस्य विधर्म्मपटलान्वितम् ।बहुनात्र किमुक्तेन सर्व्वान् नेत्रामयान् हरेत् ॥
यस्य चोपहता दृष्टिः सूर्य्याग्निभ्यां प्रपश्यतः ।तस्यैतद्भेषजं प्रोक्तं मुनिभिः परमं हितम् ॥
मार्ज्जितं दर्पणं यद्वत् परां निर्म्मलतां व्रजेत् ।तद्वदेतेन पीतेन नेत्रं निर्म्मलतामियात् ॥
वारिद्रोणद्वयं चात्र वृषमार्कवयोस्तुले ।काकोलीयुगलालाभे अश्वगन्धामूलं ग्राह्यम् ॥
द्वितीयं त्रिफलाद्यं घृतम् ॥
* ॥
वासाविश्वामृतादार्व्वीरक्तचन्दनचित्रकैः ।भूनिम्बनिम्बकटुकापटोलत्रिफलाम्बुदैः ॥
निशाकलिङ्गकुटजैः क्वाथः सर्व्वाक्षिरोगहा ।वैस्वर्य्यं पीनसं श्वासं कासं नाशयति ध्रुवम् ॥
वासादिक्वाथः ।इति नेत्ररोगाधिकारः ।” इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
किञ्च । गारुडे १९८ अध्याये ।“कतकस्य फलं शङ्खं सैन्धवं त्र्युषणं वचा ।फेनो रसाञ्जनं क्षौद्रं विडङ्गानि मनःशिला ॥
एषां वर्त्तिर्हन्ति कासं तिमिरं पटलं तथा ॥
”