| YouTube Channel

तिमिरं (timiraM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
तिमिरं,
क्ली,
 (तिम्यतीति । तिम + “इषिमदि-मुदीति ।” उणां । १ । ५२ । इति किरच् ।)अन्धकारः । इत्यमरः । १ । १० । ३ ॥
(यथा, रामायणे । २ । २८ । १८ ।“अतीववातस्तिमिरं बुभुक्षा चास्ति नित्यशः ।भयानि च महान्त्यत्र अतो दुःखतरं वनम् ॥
”)नेत्ररोगविशेषः । तस्य लक्षणमाह माधवकरः ।“तिमिराख्यः स वै दोषश्चतुर्थं पटलं गतः ।रुणद्धि सर्व्वतो दृष्टिं लिङ्गनाशमतः परम् ॥
”(अस्य लक्षणानि यथा, --“दोषे मण्डलसंस्थाने मण्डलानीव पश्यति ।द्विधैकं दृष्टिमध्यस्थे बहुघा बहुधास्थिते ॥
दृष्टेरभ्यन्तरगते ह्रस्ववृद्धविपर्य्ययम् ।नान्तिकस्थमधःसंस्थे दूरगं नोपरिस्थितम् ॥
पार्श्वे पश्येन्न पार्श्वस्थे तिमिराख्योऽयमामयः ।प्राप्नोति काचतां दोषे तृतीयपटलाश्रिते ॥
तेनोर्द्धमीक्षते नाधस्तनुचेलावृतोपमम् ।यथा वर्णञ्च रज्येत दृष्टिर्हीयेत च क्रमात् ॥
तथाप्युपेक्षमाणस्य चतुर्थं पटलं गतः ।लिङ्गनाशं मलः कुर्व्वन् छादयेद्दृष्टिमण्डलम् ॥
तत्र वातेन तिमिरे व्याविद्धमिव पश्यति ।चलाविलारुणाभासं प्रसन्नञ्चेक्षते मुहुः ॥
जालानि केशान् मशकान् रश्मींश्चोपेक्षितेऽत्र च ।काचीभूते दृगरुणा पश्यत्यास्यमनासिकम् ॥
चन्द्रदीपाद्यनेकत्वं वक्रमृज्वपि मन्यते ।वृद्धः काचो दृशं कुर्य्याद्रजोधूमावृतामिव ॥
स्पष्टारुणाभां विस्तीर्णां सूक्ष्मां वा हतदर्शनाम् ।सलिङ्गनाशो वाते तु सङ्कोचयति दृक्शिराः ॥
दृङ्मण्डलं विशत्यन्तर्गम्भीरादृगसौ स्मृता ।पित्तजे तिमिरे विद्युत् खद्योतद्योतदीपितम् ॥
शिखितित्तिरिपिच्छाभं प्रायो नीलञ्च पश्यति ।काचे दृक्काचनीलाभा तादृगेव च पश्यति ॥
अर्केन्दुपरिवेषाग्निमरीचीन्द्रधनुंषि च ।भृङ्गनीला निरालोका दृक्स्निग्धा लिङ्गनाशतः ॥
दृष्टिः पित्तेन ह्रस्वाख्या सा ह्रस्वा ह्रस्वदर्शना ।भवेत् पित्तविदग्धाख्या पीता पीताभदर्शना ॥
कफेन तिमिरे प्रायः स्निग्धं श्वेतञ्च पश्यति ।शङ्खेन्दूकुन्दकुसुमैः कुमुदैरिव चाचितम् ॥
काचे तु निष्प्रभेन्द्वर्क प्रदीपाद्यैरिवाचितम् ।सिताभा सा च दृष्टिः स्याल्लिङ्गनाशे तु लक्ष्यते ॥
मूर्त्तः कफो दृष्टिगतः स्निग्धो दर्शननाशनः ।बिन्दूर्जलस्येव चलः पद्मिनीपुटसंस्थितः ॥
उष्णे सङ्कोचमायाति छायायां परिसर्पति ।शङ्खकुन्देन्दूकुमुदस्फटिकोपमशुक्लिमा ॥
रक्तेन तिमिरे रक्तं तमोभूतञ्च पश्यति ।काचेन रक्ता कृष्णा वा दृष्टिस्तादृक् च पश्यति ॥
लिङ्गनाशेऽपि तादृक्दृङ्निष्प्रभा हतदर्शना ।संसर्गसन्निपातेषु विद्यात् सङ्कीर्णलक्षणान् ॥
तिमिरादीनकस्माच्च तैः स्याद्ब्यक्ताकुलेक्षणम् ।तिमिंरे शेषयोर्दृष्टौ चित्रो रागः प्रजायते ॥
”इति वाभटेनोत्तरस्थाने द्बादशेऽध्याये उक्तम् ॥
अस्य चिकित्सा यथा, --“तिमिर काचतां याति काचोऽप्यान्ध्य-मुपेक्षया ।नेत्ररोगेष्वतो घोरं तिमिरं साधयेद्द्रुतम् ॥
तुलां पचेत जीवन्त्या द्रोणेऽपां पादशेषितैः ।तत्क्वाथे द्विगुणं क्षीरं घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥
प्रपौण्डरीककाकोली पिप्पली लोध्रसैन्धवैः ।शताह्वा मघुकद्राक्षा सितादारुफलत्रयैः ॥
कार्षिकैर्निशि तत् पीतं तिमिरापहरं परम् ॥
”“पटोलनिम्बकटुका दार्व्वीसेव्यवरावृषम् ।सधन्वयासत्रायन्ती पर्पटं पालिकं पृथक् ॥
प्रस्थमामलकानाञ्च क्वाथयेन्नल्वणेऽम्भसि ।तदाढकेऽर्द्धपलिकैः पिष्टैः प्रस्थं घृतात् पचेत् ॥
मुस्तभूनिम्बषष्ट्याह्वकुटजोदीच्यचन्दनैः ।सपिप्पलीकैस्तत्सर्पिर्घ्राणकर्णास्यरोगजित् ॥
विद्रधिज्वरदुष्टारुर्विसर्पापचिकुष्ठनुत् ।विशेषाच्छुक्रतिमिरनक्तान्ध्योष्णाम्लदाहनुत् ॥
”“त्रिंशद्भागा भुजङ्गस्य गन्धपाषाणपञ्चकम् ।शुल्वतालकयोर्द्वौ द्वौ वङ्गस्यैकोऽञ्जनात्रयम् ॥
अन्धमूषीकृतं ध्मातं पक्वं विमलमञ्जनम् ।तिमिरान्तकरं लोके द्वितीय इव भास्करः ॥
गोमूत्रे छगलरसेऽम्लकाञ्जिके चस्त्रीस्तन्ये हविषि विषे च माक्षिके च ।यत्तुत्थं ज्वलितमनेकशो निषिक्तंतत्कुर्य्यात् गरुडसमं नरस्य चक्षुः ॥
”“रसेन्द्रभुजगौ तुल्यौ तयोस्तुल्यमथाञ्जनम् ।ईषत् कर्पूरसंयुक्तमञ्जनं नयनामृतम् ॥
”“सामान्यं साधनमिदं प्रतिदोषमतः शृणु ।वातजे तिमिरे तत्र दशमूलाम्भसा घृतम् ॥
क्षीरे चतुर्गुणे श्रेष्ठाकल्कपक्वं पिबेत्ततः ॥
”“पित्तजे तिमिरे सर्पिर्जीवनीयफलत्रयैः ।विपाचितं पाययित्वा स्निग्धस्य व्यधयेच्छिराम् ॥
श्लेष्मोद्भवेऽमृताक्वाथवराकणशृतं घृतम् ।विध्येच्छिरां पीतवतो दद्याच्चानुविरेचनम् ॥
”“रक्तजे पित्तवत्सिद्धिः शीतैश्चास्रं प्रसादयेत् ।”“दद्यादुशीरनिर्य्यूहचूर्णितं कणसैन्धवम् ॥
तत् शृतं सघृतं भूयः पचेत् क्षौद्रं घने पिबेत् ।शीते चास्मिन् हितमिदं सर्व्वजे तिमिरेऽञ्जनम् ॥
”“चक्षूरक्षायां सर्व्वकालं मनुष्यै-र्यत्नः कर्त्तव्यो जीविते यावदिच्छा ।व्यर्थो लोकोऽयं तुल्यरात्रिन्दिवानांपुंसामन्धानां विद्यमानेऽपि वित्ते ॥
”इति चोत्तरस्थाने त्रयोदशेऽध्याये वाभटे-नोक्तम् ॥
“सौवीरमञ्जनन्तुत्थन्ताप्यो धातुर्म्मनःशिला ।चक्षुष्यं मधुकं लोहा मणयः पौष्यमञ्जनम् ॥
सैन्धवं शौकरीदंष्ट्रा कतकञ्चाञ्जनं शुभम् ।तिमिरादिषु चूर्णं वा वर्त्तिर्व्वेयमनुत्तमा ॥
”“वदने कृष्णसर्पस्य निहितं मासमञ्जनम् ।ततस्तस्मात् समुद्धृत्य सशुष्कं चूर्णयेद्बुधः ॥
सुमनःक्षारकैः शुष्कैरर्द्धांशैः सैन्धवेन च ।एतन्नित्याञ्जनं कार्य्यं तिमिरघ्नमनुत्तमम् ॥
”इति चरके चिकित्सास्थाने २६ अध्याये ॥
)