धातुः: मृष्
मूलधातुः: मृषु
धात्वर्थः: सेचने
गणः: भ्वादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: मर्षति
अनुबन्धादिविशेषः: उदित्


धातुः: मृष्
मूलधातुः: मृष
धात्वर्थः: तितिक्षायाम्
गणः: चुरादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: उभयपदी
रूपम्: मर्षयति-ते
अनुबन्धादिविशेषः: आधृषीयः


धातुः: मृष्
मूलधातुः: मृष
धात्वर्थः: तितिक्षायाम्
गणः: दिवादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: उभयपदी
रूपम्: मृष्यति-ते


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

मृषँ मृष  (अर्थः)  तितिक्षायाम्
पुरुषकारेणायं स्वरितेदित्युक्त्वा शाकटायनो यमात्मनेपदीत्युक्तम् ( मर्षयति मर्षति ) (मर्षते मृष्यति मृष्यतः) इतिदिवादौ सेचने शपि मर्षति 307

मृषँ मृष  (अर्थः)  तितिक्षायाम्
(अर्थविवरणम्) तितिक्षा क्षमा 
( मृष्यते ममृषे, ममृषिषे मर्षिता मर्षिष्यते मृष्यताम् अमृष्यत मृष्यते मर्षिषीष्ट अमर्षिष्ट अमर्षिष्यत मृष्यति ममर्ष मर्षितामर्षिष्यति मृष्यतु अमृष्यत् मृष्येत् मृष्यात् अमर्षत् अमर्षिष्यत् परिमृष्यति ) "परेर्मृषः'' इति क्रियाफलस्य कर्तृगामित्वेऽपि परस्मैपदम् ( मिमर्षिषते, मिमर्षिषति मरीमृषीति मर्मृषीति, मर्मष्टि, मरिमर्ष्टि, मरीमर्ष्टि, मरीमर्ष्टि मर्षयति अममर्षत् अमीमृषत्,) "उरृद्वा'' ( मर्षितः, मर्षितवान्, )  "मृषस्तितिक्षायाम्'' इति सेटो निष्ठाया अकित्त्वम् तितिक्षाया अन्यत्र ( अपमृषितं ) वाक्यमाह, अविस्पष्टमित्यर्थः ( दुर्मर्षणः ) "भाषायां शासियुधि'' इत्यादिना युच् खलोऽपवादः अयमाधृषीयो अपि 56

मृषँ मृष  तितिक्षायाम् 
- मर्षयति मर्षति  अन्यत्र मृष्यति मृष्यते  मर्षति  293

मृषँ मृष  तितिक्षायाम् 
- मृष्यते मृष्यति  परिमृष्यति  ममर्ष ममृषे  मर्षितः अपमृषितम्  दुर्मर्षणः  अमर्षणः           58

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“मृष तितिक्षायाम्”@} <a href="#foot_krm02">2</a> आधृषीयः। </li> <li>तेन णिज्विकल्पः। </li> <li>‘--क्षमायां यौ मर्षेन्मर्षेत मर्षयेत्।’ <a href="#foot_krm03">3</a> इति देवः। </li> <li>मर्षकः-र्षिका, मिमर्षयिषकः-षिका, मर्षकः-र्षिका, मिमर्षिषकः-षिका, मरीमृषकः-षिका;</li> <li> मर्षयिता-त्री, मर्षिता-त्री, मिमर्षयिषिता-त्री, मिमर्षि- षिता-त्री, मरीमृषिता-त्री;</li> <li> इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिकचर्षतिवत् <a href="#foot_krm04">4</a> ज्ञेयानि। </li> <li>णिजभावपक्षे क्विपि-मृट्-मृड्-मृषौ-मृषः, मृषित्वा-मर्षित्वा, इत्यादीनि रूपाण्यस्य धातोरिति विशेषः।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (१३११)</li> <li id="foot_krm02">02 => (१०-चुरादिः-१८५०। सक। सेट्। उभ।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (श्लो। १७३)</li> <li id="foot_krm04">04 => (५५४)</li></ul>

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“मृष तितिक्षायाम्”@} <a href="#foot_krm02">2</a> ‘-- -- क्षमायां यौ मर्षेन्मर्षेत मर्षयेत्। </li> <li>मृष्यते मृष्यतीति स्यात् स्नेहने शपि मर्षति।।’ <a href="#foot_krm03">3</a> इति देवः। </li> <li>मर्षकः-र्षिका, मर्षकः-र्षिका, मिमर्षिषकः-षिका, मरीमृषकः-षिका;</li> <li> मर्षिता-त्री, मर्षयिता-त्री, मिमर्षिषिता-त्री, मरीमृषिता-त्री;</li> <li> इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि दैवादिकतृष्यतिवत् <a href="#foot_krm04">4</a> ज्ञेयानि। </li> <li><a href="#foot_krm05">5</a> परिमृष्यन्-न्ती, <a href="#foot_krm06">6</a> मर्षितः-मर्षितवान्, <a href="#foot_krm07">7</a> अपमृषितम् <a href="#foot_krm08">8</a>, <a href="#foot_krm09">9</a> दुर्मर्षणः, <a href="#foot_krm10">10</a> <a href="#foot_krm11">11</a> मर्षित्वा-मृषित्वा, <a href="#foot_krm12">12</a> मर्षणः, इतीमान्यस्य विशेषरूपाणीति ज्ञेयम्। </li> <li><a href="#foot_krm13">13</a> मृष्यमाणः।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (१३१०)</li> <li id="foot_krm02">02 => (४-दिवादिः-११६४। सक। सेट्। उभ।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (श्लो। १७३)</li> <li id="foot_krm04">04 => (७७५)</li> <li id="foot_krm05">05 => [[३। ‘परेर्मृषः’ (१-३-८२) इति परिपूर्वकस्यास्य कर्तृगामिन्यपि क्रियाफले परस्मैपदं शतैव। तेन शतरि, श्यनि अङ्गस्य गुणनिषेधे च रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => [[४। ‘मृषस्तितिक्षायाम्’ (१-२-२०) इति सेटो निष्ठायाः कित्त्वनिषेधात् गुणे रूपमेवम्। अत्र धातुपाठ एवास्य धातोस्तितिक्षार्थनिर्देशात्, भौवादिकमर्षते- रुदित्त्वेन निष्ठायामिटः प्राप्त्यभावात्, पारिशेष्यात् दैवादिकस्यास्यैव ग्रहणस्य सम्भ- वेन (१-२-२०) सूत्रे पुनः ‘तितिक्षायाम्’ इत्युपादानं व्यर्थं सत् धातोरर्थान्तरत्वे गमकमिति शाब्दिकाः। तेन तितिक्षा (क्षमा) भिन्नार्थे निष्ठायाः कित्त्वमेव। यथा-- ‘अपमृषितं वाक्यमाह’ इति। अत्र धातोरुपसर्गयोगवशात् अविस्पष्टरूपार्थान्तरे वृत्तिरिति ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[आ। ‘विहितं मयाऽद्य सदसीदमपमृषितमच्युतार्चनम्।’ शि। व। १५-४६।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => (वाक्यम्)</li> <li id="foot_krm09">09 => [[५। ईषदाद्युपपदेषु, ‘भाषायां शासियुधिदृशिधृषिमृषिभ्यो युज् वाच्यः’ (वा। ३-३-१३०) इति खलपवादो युच्। ‘वा इत्येके’ इति प्रक्रियाकौमुदी। तन्मते ईषन्मर्षः-दुर्मर्षः-सुमर्षः इति रूपाण्यपि बोध्यानि।]]</li> <li id="foot_krm10">10 => [पृष्ठम्१०५५+ २४]</li> <li id="foot_krm11">11 => [[१। क्त्वायाम्, ‘तृषिमृषिकृशेः काश्यपस्य’ (१-२-२५) इति कित्त्वविकल्पः। तेन रूपद्वयम्।]]</li> <li id="foot_krm12">12 => [[२। नन्द्यादेः (३-१-१३४) आकृतिगणत्वात्, बाहुलकाद् वा कर्तरि, ण्यन्तात्, शुद्धाद्वा ल्युप्रत्यये रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm13">13 => [[आ। ‘तन्मृष्यमाणास्त्वथ शुच्यदङ्गका भृत्याः सुनद्धं बहुरक्तमंशुकम्।’ धा। का। २। ६१।]]</li></ul>

मृष् (मृ꣡षँ॑ तितिक्षायाम् - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = मर्षणम्
अनीयर् = मर्षणीयः - मर्षणीया
ण्वुल् = मर्षकः - मर्षिका
तुमुँन् = मर्षयितुम् / मर्षितुम्
तव्य = मर्षयितव्यः / मर्षितव्यः - मर्षयितव्या / मर्षितव्या
तृच् = मर्षयिता / मर्षिता - मर्षयित्री / मर्षित्री
क्त्वा = मर्षयित्वा / मर्षित्वा / मृषित्वा
ल्यप् = प्रमर्ष्य / प्रमृष्य
क्तवतुँ = मर्षितवान् - मर्षितवती
क्त = मर्षितः - मर्षिता
शतृँ = मर्षयन् / मर्षन् - मर्षयन्ती / मर्षन्ती
शानच् = मर्षयमाणः / मर्षमाणः - मर्षयमाणा / मर्षमाणा

मृष् (मृ꣡षँ॑ तितिक्षायाम् - दिवादिः - सेट्)
ल्युट् = मर्षणम्
अनीयर् = मर्षणीयः - मर्षणीया
ण्वुल् = मर्षकः - मर्षिका
तुमुँन् = मर्षितुम्
तव्य = मर्षितव्यः - मर्षितव्या
तृच् = मर्षिता - मर्षित्री
क्त्वा = मर्षित्वा / मृषित्वा
ल्यप् = प्रमृष्य
क्तवतुँ = मर्षितवान् - मर्षितवती
क्त = मर्षितः - मर्षिता
शतृँ = मृष्यन् - मृष्यन्ती
शानच् = मृष्यमाणः - मृष्यमाणा

मृष् (मृ꣡षुँ꣡ सेचने मृषुँ सहने च - भ्वादिः - सेट्)
ल्युट् = मर्षणम्
अनीयर् = मर्षणीयः - मर्षणीया
ण्वुल् = मर्षकः - मर्षिका
तुमुँन् = मर्षितुम्
तव्य = मर्षितव्यः - मर्षितव्या
तृच् = मर्षिता - मर्षित्री
क्त्वा = मर्षित्वा / मृष्ट्वा / मृषित्वा
ल्यप् = प्रमृष्य
क्तवतुँ = मृष्टवान् - मृष्टवती
क्त = मृष्टः - मृष्टा
शतृँ = मर्षन् - मर्षन्ती

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Only about Dhatus

मृषँ मृष  तितिक्षायाम्
- मर्षयति, मर्षति  दिवादौ (454) मृष्यति केचिद् अमुमदन्तत्वौपजीवनार्थं व्यत्यस्य पठन्ति-मृषयति, मृषति  292

मृषँ मृष  तितिक्षायाम्
- इतः पञ्च स्वरितेतः; द्वौ सेटौ, त्रयोऽनिटः  मृष्यते, मृष्यति, मर्षिता  परेर्मृषः (1382) परस्मैपदम्-परिमृष्यति  मृषस्तितिक्षायाम् (1220) सेण् निष्ठा न कित्-मर्षितः  भाषायां शासियुधि (33130 वा0) इति युच्-दुर्मर्षणः  नन्द्यादौ (गण0 31134) मर्षणः  तृषिमृषिकृषेः काश्यपस्य (1225) इति वा कित् -मर्षित्वा, मृषित्वा  चुरादौ (10238) आधृषाद् वा-मर्षयति मर्षति  तुदादौ मृश आमर्शने (6129)तालव्यान्तः  54

मृष - तितिक्षायाम् (दिवा० उभ० सक० से०) मृष्यति-ते । मृष्यतु-मृष्यतात् ।

कन्नडार्थः - >ಸಹಿಸು /ತಾಳು
प्रयोगाः - >"मृष्यतां मम विभो व्यतिक्रमः प्रस्मृतत्वदुपकारपद्धतेः"
उल्लेखाः - >याद० १७-११८

मृष - तितिक्षायाम् (दिवा० उभ० सक० से०) मृष्यति-ते । मृष्यतु-मृष्यतात् ।

कन्नडार्थः - >ಕ್ಷಮಿಸು /ಮನ್ನಿಸು
प्रयोगाः - >"मृष्यन्त्विदानीं लवस्य बालिशतां तातपादाः"
उल्लेखाः - >उ० रा० ६

तितिक्षायाम् (titikSAyAm)

Shabdartha Kaustubha

धातुपाठः (Krishnacharya)