| YouTube Channel

तालकं (tAlakaM)

 
Apte 1890
English
तालकं 1 Yellow orpiment.
2 A fragrant earth.
3 A bolt, latch.
की The vinous exudation of the palm, toddy.
Comp.
आभ a. green. (
भः) the green colour.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
तालकं,
क्ली,
 (तालमेव । ताल + स्वार्थे कन् ।)हरितालम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
(अथ ताल-कस्याशुद्धस्य दोषमाह ।“अशुद्धं तालमायुर्हृ त्कफमारुतमेहकृत् ।तापस्फोटाङ्गसङ्कोचं कुरुते तेन शोधयेत् ॥
अथ तालकस्य शोधनविधिः ।तालकं कणशः कृत्वा तच्चूर्णं काञ्जिके पचेत् ।दोलायन्त्रेण यामैकं ततः कुष्माण्डजैर्द्रवैः ॥
तिलतैले पचेद्यामं यामञ्च त्रिफलाजले ।एवं यन्त्रे चतुर्यामं पक्वं शुध्यति तालकम् ॥
अथ तालकस्य मारणविधिः ।सदलं तालकं शुद्धं पौनर्नवरसेन तु ।खल्वे विमर्द्दयेदेवं दिनं पश्चाद्विशोषयेत् ॥
ततः पुनर्नवाक्षारैः स्थाल्यामर्द्धं प्रपूरयेत् ।तत्र तद्गोलकं धृत्वा पुनस्तेनैव पूरयेत् ॥
आकण्ठं पिठरं तस्य पिधानं धारयेन्मुखे ।स्थार्लां चुल्व्यां समारोप्य क्रमाद्बह्निं विवर्द्धयेत् ॥
दिनान्यन्तरशून्यानि पञ्चवह्निं प्रदापयेत् ।एवं तन्म्रियते तालं मात्रा तुल्यैकरक्तिका ॥
अनुपानान्यनेकानि यथायोग्यं प्रयोजयेत् ॥
”अन्यच्च ।“तालकं हरते रोगान् कुष्ठमृत्युज्वरापहम् ।शोधितं कुरुते कान्तिं वीर्य्यबुद्धिं तथायुषम् ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्वितीये भागे ॥
अन्यान्यविधं हरितालमारणम् । यथा, वैद्यक-रसेन्द्रसारसंग्रहे जारणमारणाधिकारे ।“तालकं कणशः कृत्वा सुशुद्धं हुण्डिकान्तरे ।चूर्णोदकेन संपिष्टमपामार्गजटोद्भवैः ॥
क्षारोदकैश्च संपिष्टमूर्द्धाधो यावशूकजम् ।चूर्णं दत्त्वा निरुध्याथ कुष्माण्डैश्च प्रपूरयेत् ॥
पुनर्मुखं निरुध्याथ चतुर्यामं क्रमाग्निना ।पचेदेवं हि तच्चूर्णं कुष्ठादौ परियोजयेत् ॥
”मतान्तरम् ।“अम्ललोनीजलैर्भाव्यं तालं द्बादशयामकम् ।तथैव निम्बनीरेण ततश्चूर्णोदकेन च ।प्रक्षाल्य शाल्मलीक्षारैर्द्विगुणैः खातमध्यगम् ।विधाय कवचीयन्त्रं बालुकाभिः प्रपूरयेत् ।द्बादशप्रहरं पक्त्वा स्वाङ्गशीतञ्च चूर्णयेत् ।खादयेद्रक्तिकामेकां कुष्ठश्लीपदशान्तये ॥
”इति हरितालमारणम् ॥
)(तालमिव कायतीति । कै + कः ।) द्वार-यन्त्रम् । इति हेमचन्द्रः । ४ । ७१ ॥
तालाइति भाषा ॥
तुवरिका । इति शब्दरत्नावली ॥