| YouTube Channel

तालः (tAlaH)

 
Apte
English
तालः [tālḥ], [तल् एव अण्]
The palmyra tree,
Bhāg.*
 8.2.12
विधिवशात्तालस्य मूलं गतः
Bh.*
 2.9
R.*
 15.23.
A banner formed of the palm.
Slapping or clapping the hands together, the noise made by it
तलतालांश्च वादयन्
Mb.
 * 3.178.17
Māl.
 5.23.
Flapping in general
विस्तारितः कुञ्जरकर्णतालैः
R.*
 7.39.
Flapping of the ears of an elephant.
Beating time (in music)
करकिसलयतालैर्मुग्धया नर्त्यमानम्
U.*
 3.1
Me.*
 81.
A musical instrument made of bell-metal,
Bhāg.*
 8.15.21
उषसि स गजयूथकर्णतालैः पटुपटहध्वनिभिर्विनीतनिद्रः
R.*
 9.71.
The palm of the hand.
A lock, bolt.
The hilt of a sword.
An epithet of Śiva.
(In prosody) A trochee.
A particular measure of height
Rām.*
 6.
A short span
a span measured by the thumb and the middle finger.
A dance
S. D.* 6.
लम् The nut of the palmyra tree.
Yellow orpiment.
Comp.
 अङ्कः
N.
 of Balarāma
तालाङ्को मुसली हली Ak. ततः शिवमहीपालस्तालाङ्कानुज- बुद्धिमान् Parṇāl.5.47.
the plam-leaf used for writing.
a book.
a saw.
N.
 of Śiva.
a man endowed with every fortunate mark or sign. -अव (प) चरः a dancer, an actor
Rām.*
 2.3.17.-केतुः an epithet of Bhīṣma. -क्षीरकम्, -गर्भः the exudation of the palm
toddy. -जटा -प्रलम्बः the fibres of the palm tree (Mar. काथ्या). -ज्ञ
a.
 knowing the measure (in music)
Y.*
 3.115. -धारकः a dancer.-ध्वजः, -भृत्
m.
 an epithet of Balarāma. -नवमी The 9th day of the bright half of भाद्रपद.
पत्रम् the palmleaf used for writing.
a kind of ear-ornament (hollow cylinder of gold thrust through the lobe of the ear). -पत्री
f.
 A widow
L.
 D. B. -फलम् the fruit of the plam tree
तालफलादपि गुरुमतिसरसम् । किं विफलीकुरुषे कुचकल- शम् ॥
Gīt.*
 9.2. -बद्ध, -शुद्ध
a.
 measured, rhythmical, regulated by musical time. -भङ्गः The loss of the measure (in music). -मर्दलः a kind of musical instrument, a cymbal.
यन्त्रम् a kind of surgical instrument.
a lock, a lock and key. -रेचनकः a dancer, an actor. -लक्षणः an epithet of Balarāma. -वनम् a grove of trees. -वृन्तम् a fan
Ś.*
 3.21
Ku.*
 2.35
तालवृन्तेन किं कार्यं लब्धे मलयमारुते Udb. also तालवृन्तकः.
Apte 1890
English
तालः [तल् एव अण्] 1 The palmyra tree
Bh. 2. 90
R. 15. 23.
2 A banner formed of the palm.
3 Slapping or clapping the hands together, the noise made by it
Māl. 5. 23.
4 Flapping in general.
5 Flapping of the ears of an elephant.
6 Beating time (in music)
करकिसलयतालैर्मुग्धया नर्त्यमानं U. 3. 10
Me. 79.
7 A musical instrument made of bell-metal
R. 9. 71.
8 The palm of the hand.
9 A lock, bolt.
10 The hilt of a sword.
11 An epithet of Śiva.
12 (In prosody) A trochee.
13 A particular measure of height.
14 A short span.
लं 1 The nut of the palmyra tree.
2 Yellow orpiment.
Comp.
अंकः {1} N. of Balarāma. {2} the palm-leaf used for writing. {3} a book. {4} a saw. {5} N. of Śiva. {6} a man endowed with every fortunate mark or sign.
अवचरः a dancer, an actor.
केतुः an epithet of Bhīṣma.
क्षीरकं,
गर्भः the exudation of the palm.
जटा,
प्रलंबः the fibres of the palm tree.
ध्वजः,
भृत् m. an epithet of Balarāma.
पत्रं {1} the palm-leaf used for writing. {2} a kind of ear-ornament (hollow cylinder of gold thrust through the lobe of the ear).
बद्ध,
शुद्ध a. measured, rhythmical, regulated by musical time.
मर्दलः a kind of musical instrument, a cymbal.
यंत्रं {1} a kind of surgical instrument. {2} a lock, a lock and key.
रेचनकः a dancer, an actor.
लक्षणः an epithet of Balarāma.
वनं a grove of trees.
वृंतं a fan
Ś. 3. 21, Ku. 2. 35
also तालवृंतकः.
Hindi
Hindi
ताला (पु)
Apte Hindi
Hindi
तालः
पुं*
 - तल + अण्
ताड का वृक्ष
तालः
पुं*
 - -
ताड का बना हुआ झण्डा
तालः
पुं*
 - -
तालियाँ बजाना
तालः
पुं*
 - -
फटफटाना
तालः
पुं*
 - -
हाथी के कानों का फड़फड़ाना
तालः
पुं*
 - -
"टेक देना, नियत मात्राओं पर ताली बजाना"
तालः
पुं*
 - -
कांसे का बना एक वाद्ययन्त्र
तालः
पुं*
 - -
हथेली
तालः
पुं*
 - -
"ताला, कुण्डी"
तालः
पुं*
 - -
तलवार की मूठ
तालः
पुं*
 - तल्+अण्
ताड़ का वृक्ष
तालः
पुं*
 - तल्+अण्
तालियाँ बजाना
तालः
पुं*
 - तल्+अण्
फट-फट करना
तालः
पुं*
 - तल्+अण्
हाथ की हथेली
तालः
पुं*
 - तल्+अण्
तलवार की मूठ
तालः
पुं*
 - तल्+अण्
"ताला, चटखनी"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 वारङ्गः, त्सरुः, तालः
noun
खड्गस्य मुष्टिः।
"अस्य खड्गस्य वारङ्गः खण्डितः।"
Synonyms:
 तालः
noun
कालस्य एकद्वित्रिमात्राद्युच्चारणनियमितस्य क्रियायाः परिस्यन्दात्मिकायाः परिच्छेदहेतुस्तालः
सङ्गीते तालस्य मात्रायाः च विशेष्यत्वेन लक्ष्यते।"/ "गौरीहरयोर्नृत्येन तालो बभूवः"[श.क]"
Synonyms:
 केका, केकाबलः, केकी, तालः, नेमिः, शिखण्डी
noun
मयूरवाणी।
"मयूरस्य केकां श्रुत्वा मयुर्यः संम्मिलिताः।"
Synonyms:
 तालः
noun
कालेन नर्तनगानवादनादिक्रियाणां मानम्।
"नर्तकी वादकाय नृत्यस्य तालं पाठयति।"
Synonyms:
 तालः, तालद्रुमः, पत्री, दीर्घस्कन्धः, ध्वजद्रुमः, वृक्षराजः, मधुरसः, मदाढ्यः, दीर्घपादपः, चिरायुः, तरुराजः, दीर्घपत्रः, गुच्छपत्रः, आसवद्रुः, लेख्यपत्रः, महोन्नतः
noun
स्थाणुवत् शाखाविहीनः दीर्घपर्णयुक्तः वृक्षः।
"सः तालात् तालजतरुणतोयम् उद्गृह्णाति।"
Synonyms:
 तालः, करर्द्धिः
noun
सङ्गीते तालवाद्यप्रकारः यस्य द्वयोः पुटकयोः आघातेन नादं कुर्वन्ति।
"मन्दिरे तालं वादयति।"
Synonyms:
 तालयन्त्रम्, तालकम्, तालः, अर्गलम्, वितण्डः, द्वारकीलः
noun
धातुनिर्मितं द्वारयन्त्रम्।
"कुञ्चिकायाः अलाभात् मया सन्दुकं भिद्यते।"
Synonyms:
 तालः
noun
एका जातिः ।
"तालस्य उल्लेखः बृहत्संहितायां वर्तते"
Synonyms:
 तालः
noun
एकः नरकः ।
"तालस्य उल्लेखः विष्णुपुराणे वर्तते"
Tamil
Tamil
தால: : பனை மரம், கை கொட்டுதல், தாளம் போடுதல், ஜால்ரா, உள்ளங்கை, பூட்டு, தாழ்ப்பாள், வாளின் கைப்பிடி.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: तालः
Root: ताल
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ lock
⇒ bolt
⇒ ziva
⇒ dance
⇒ melody
⇒ cymbal
⇒ rhythm
⇒ trochee
⇒ palm tree
⇒ goldsmith
⇒ palmyra tree
⇒ hilt of a sword
⇒ cadence [music]
⇒ made of palmyra wood
⇒ musical time or measure
⇒ palmyra tree or fan-palm
⇒ flapping of an elephant's ears
⇒ span measured by the thumb and middle finger
⇒ slapping the hands together or against one's arm
Shloka(s):
1|7|9|2 ► तालः कालक्रियामानं लयः साम्यमथास्त्रियाम्॥ (नाट्यवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|7|9|2 ⇢ तालः (ताल) (पुं) ⇒ lock, bolt, ziva, dance, melody, cymbal, rhythm, trochee, palm tree, goldsmith, palmyra tree, hilt of a sword, cadence [music], made of palmyra wood, musical time or measure, palmyra tree or fan-palm, flapping of an elephant's ears, span measured by the thumb and middle finger, slapping the hands together or against one's arm
➠ 1|7|9|2 ⇢ कालक्रियामानम् (कालक्रियामान) (नपुं)
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ तालभेदः
जातिः ➡ ध्वन्यात्मकः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
तालः,
पुं,
 (तलत्यत्र । तल + “हलञ्च ।” ३ । ३ । १२२ ।इति घञ् ।) वृक्षविशेषः । तत्पर्य्यायः । ताल-द्रुमः २ पत्री ३ दीर्घस्कन्धः ४ ध्वजद्रुमः ५ तृण-राजः ६ मधुरसः ७ मदाढ्यः ८ दीर्घपादपः ९चिरायुः १० तरुराजः ११ दीर्घपत्रः १२ गुच्छ-पत्रः १३ आसवद्रुः १४ । इति राजनिर्घण्टः ॥
लेख्यपत्रः १५ महोन्नतः १६ । इति भाव-प्रकाशः ॥
अस्य गुणाः । मधुरत्वम् । शीत-त्वम् । पित्तदाहश्रमापहत्वञ्च ॥
* ॥
अस्यरसगुणः । कफपित्तदाहशोफनाशित्वम् । मद-कारित्वञ्च ॥
* ॥
तत्फलगुणाः । शीतलत्वम् ।बल्यत्वम् । स्निग्धत्वम् । स्वादुरसत्वम् । गुरु-त्वम् । विष्टम्भित्वम् । वातपित्तास्रक्षतदाहक्षय-नाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
पित्तरक्त-श्लेष्मविवर्द्धनत्वम् । दुर्ज्जरत्वम् । बहुमूत्रत्वम् ।तन्द्राभिष्यन्दिशुक्रदातृत्वञ्च । इति भावप्रकाशः ॥
वातकृमिकुष्ठरक्तपित्तनाशित्वम् । बृंहणत्वम् ।वृष्यत्वम् । स्वादुत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
* ॥
तद्वीजस्य अर्थात् तालशस्यस्य गुणाः । मूत्र-करत्वम् । मिष्टत्वम् । वातपित्तहरत्वम् । गुरु-त्वञ्च ॥
* ॥
तदस्थिमज्जगुणाः । मधुरत्वम् ।मूत्रलत्वम् । शीतलत्वम् । गुरुत्वञ्च ॥
* ॥
तालाम्बुगुणाः । पित्तनाशित्वम् । शुक्रस्तन्य-वृद्धिकारित्वम् । गुरुत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
तालजतरुणतोयगुणः । अतिशयमदकारित्वम् ।तदेवाम्लीभूतं पित्तवातदोषकृत् । इति भाव-प्रकाशः ॥
कफकृमिहरत्वम् । रुच्यत्वम् । वात-लत्वम् । दुर्ज्जरत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
* ॥
तालप्रलम्बगुणः । रूक्षत्वम् । क्षतरोगनाशि-त्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
तालतरुण-मज्जगुणाः । किञ्चिन्मदकरत्वम् । लघुत्वम् ।श्लेष्मकारित्वम् । वातपित्तनाशित्वम् । सस्नेह-त्वम् । मधुरत्वम् । सारकत्वञ्च । इति भाव-प्रकाशः ॥
* ॥
तालशिरोगुणाः । स्वादुत्वम् ।तिक्तत्वम् । कषायत्वम् । मूत्रातङ्करोगनाशि-त्वम् । बलप्राणशुक्रवृद्धिकारित्वञ्च । इति ।राजवल्लभः ॥
* ॥
गीतकालक्रियामानम् । अयं स्वर इयत् कालंगेयः इयत् कालं विलम्बितं इयत् कालं द्रतंइयत् कालं मध्यमिति बोधयितुं ईदृशै-र्हस्तैरङ्गुल्याकुञ्चन प्रसारणादिक्रियाभिर्नर्त्तितव्यंगातव्यञ्चेति कालक्रिययोः प्रमाणं तालः ॥
साञ्जेइदमियत् कालं गेयमिति कालेनाङ्गुल्याद्याकुञ्च-नादिक्रियामानं ताल इति ॥
कालस्य एकद्वि-त्रिमात्राद्युच्चारणनियमितस्य क्रियायाः परि-स्पन्दात्मिकायाः परिच्छेदहेतुस्ताल इति मधुः ॥
कालेन नर्त्तनगलवादनक्रियाणां मानं तालः ।तारादेककालमेषां विरामस्ताल इत्यन्ये । इत्य-मरटीकायां भरतः ॥
* ॥
तस्योत्पत्तिर्यथा ।गौरीहरयोर्नृत्येन तालो ब्रभूव । तस्य कार-णम् । क्रियाकालश्च । हरनृत्यस्य ताण्डवं गौर्य्यनृत्यस्य लास्यं इति संज्ञा अर्थात् पुरुषनृत्यस्यताण्डवं नार्य्या नृत्यस्य लास्यमिति नाम ।ताण्डवस्याद्याक्षरेण लास्यस्याद्याक्षरेण चमिलित्वा ताल इति संज्ञा जाता । इतिसङ्गीतशास्त्रम् ॥
* ॥
तस्य भेदा यथा, --“चच्चत्पुट १ श्चाचपुटः २ षट्पितापुत्त्रकस्तथा ३ ।उद्घट्टकः ४ सन्निपातः ५ कङ्कणः ६ कोकिलारवः ७ ॥
राजकोलाहलो ८ रङ्गविद्याधर ९ शचीप्रियौ १० ।पार्व्वतीलोचनो ११ राजचूडामणि १२ जय-श्रियौ १३ ॥
वादकाकुल १४ कन्दर्प १५ नलकूवर १६ दर्पणाः १७ ।रतिलीलो १८ मोक्षपतिः १९ श्रीरङ्गः २० सिंह-विक्रमः २१ ॥
दीपको २२ मल्लिकामोदो २३ गजलीलश्च २४चर्च्चरी २५ ।कुहक्को २६ विजयानन्दो २७ वीरविक्रम २८टेङ्किके २९ ॥
रङ्गाभरण ३० श्रीकीर्त्ति ३१ वनमालि ३२ चतु-र्म्मुखाः ३३ ।सिंहनन्दन ३४ नन्दीश ३५ चन्द्रविम्ब ३६ द्बिती-यकाः ३७ ॥
जयमङ्गल ३८ गन्धर्व्व ३९ मकरन्द ४० त्रिभ-ङ्गयः ४१ ।रतितालो ४२ वसन्तश्च ४३ जगझम्पो ४४ ऽथगारुणिः ४५ ॥
कविशेखर ४६ घोषौ च ४७ हरवल्लभ ४८भैरवौ ४९ ।गतप्रत्यागतो ५० मल्लतालो ५१ भैरवमस्तकः ५२ ॥
सरस्वतीकण्ठाभरणः ५३ क्रीडा ५४ निःसारु-रेव च ५५ ।मुक्तावली ५६ रङ्गराज ५७ भरतानन्दा ५८दितालकाः ५९ ॥
सम्पक्वेष्टाक ६० इत्यादि ताला भरतसंमताः ।संक्षेपतो निगदिता अथैषां लक्षणं यथा ॥
* ॥
अर्द्धमात्रं द्रुतं ज्ञेयमेकमात्रं लघु स्मृतम् ।द्बिमात्रन्तु गुरु ज्ञेयं त्रिमात्रन्तु प्लुतं मतम् ॥
ताले चच्चत्पुटे ज्ञेयं गुरुद्बन्द्बं लघुः प्लुतः १ ।गुरुर्लघुः प्लुतश्चैव भवेच्चाचपुटाभिधे ॥
२ ॥
गलगालगलाश्चैव षट्पितापुत्त्रके मताः ३ ।उद्घट्टके तु गमनाः ४ सन्निपाते गुरुर्म्मतः ॥
५ ॥
चतुर्व्विधः परिज्ञेयस्तालः कङ्कणनामकः ६ ।पूर्णः खण्डः समश्चैव विषमश्चैव कथ्यते ॥
लचतुष्क गलौ पूर्णे खण्डे बिन्दुद्वयं गुरुः ।यगणस्तु समे ज्ञेयस्तगणो विषमे भवेत् ॥
खचतुष्कं सयत्यन्तं गुरुर्बिन्दुचतुष्टयम् ।सयत्यन्तं लघुश्चैव तालोऽयं कोकिलारवः ॥
७ ॥
लचतुष्कं सयत्यन्तं खत्रयं खत्रयं लघुः ।लघुर्बिन्दुद्बयञ्चेति राजकोलाहलाभिधे ॥
८ ॥
खद्वयं द्वौ प्लुतौ यत्र रङ्गविद्याधरः स तु ९ ।लघूनि त्रीणि यत्र स्युर्गुरूणि त्रीणि यत्र वै ॥
प्लुतद्वयञ्च यत्रास्ति स तालः स्याच्छचीप्रियः ॥
१० ॥
खद्वयं गुरुलौ बिन्दुर्गौ प्लुतौ गौ प्लुतौ पुनः ।यत्र तालः स विज्ञेयः पार्व्वतीलोचनाभिधः ॥
११ ॥
राजचूडामणौ बिन्दुर्लश्च बिन्दुर्लगौ मतौ ॥
१२ ॥
रगणो नो गुरुश्चैव जयश्रीरिति कथ्यते ॥
१३ ॥
प्लुतौ लघुचतुष्कञ्च मौ नौ द्रुतयुगं लघुः ।लचतुष्कंविना शब्दं तालः स्याद्वादकाकुलः ॥
१४ ॥
द्रुतद्वयं यकारश्च कन्दर्पेपि प्रकीर्त्तितः ॥
१५ ॥
चत्वारो गुरवो यत्र चत्वारः प्लुतका अपि ।लघ्वक्षराणि चत्वारि तालोऽयं नलकूवरः ॥
१६ ॥
बिन्धुद्बयं गुरुश्चैव भवेद्यत्र स दर्पणः ॥
१७ ॥
रतिलीले विधातव्यं लघुद्वन्द्वं गुरुद्वयम् ॥
१८ ॥
आदौ षोडशगुरवो द्वात्रिंशल्लघवस्ततः ।चतुःषष्टिर्द्रुता यत्र सोऽयं मोक्षपतिर्मतः ॥
१९ ॥
श्रीरङ्गसंज्ञके ताले मगणाल्लघुप्लुतौ मतौ ॥
२० ॥
सिंहविक्रमताले तु मगणो नखगाः खगौ ॥
२१ ॥
प्लुतो लघुः प्लुतश्चैव ताले दीपकनामनि ॥
२२ ॥
ताले स्यान्मल्लिकामोदे लद्बयं खचतुष्टयम् ॥
२३ ॥
लचतुष्कं विरामान्तं गजलीले प्रकीर्त्तितम् ॥
२४ ॥
अष्टकृत्वस्तु चर्च्चर्य्यां विरामान्ते द्रुतौ लघुः ॥
२५ ॥
द्रुतद्वन्द्वं भवेत्ताले कुहक्काख्ये लघुद्बयम् ॥
२६ ॥
भवेयुर्विजयानन्दे लत्रयञ्च लघुत्रयम् ॥
२७ ॥
वीरविक्रमताले तु द्रुतौ लगौ ततः प्लुतः ॥
२८ ॥
टेङ्किका रगणेन स्यादेकेनैव कृतास्पदे ॥
२९ ॥
भगणो गप्लुतौ स्यातां रङ्गाभरणनामके ॥
३० ॥
श्रीकीर्त्तिसंज्ञके ताले गुरुद्वन्द्वं लघुद्वयम् ॥
३१ ॥
चतुर्द्रुता लघू द्बौ तु द्रुतो गो वनमालिनि ॥
३२ ॥
चतुर्मुखाभिधे ताले यगणानन्तरं प्लुतः ॥
३३ ॥
भगणः प्लुतो लगौ बिन्दुद्बयं गौ नः प्लुतस्तथा ।लघुः प्लुतो द्रुतश्चैको लघुद्बयमथापि च ॥
निःशब्दं लचतुस्कञ्च ताले स्यात् सिंहनन्दने ॥
३४ ।गो लघुर्गौ लघुः प्लुतस्ताले नन्दीश्वरे मताः ॥
३५ ॥
गो द्रुतौ नौ प्लुतद्बन्द्बं चन्द्रविम्बे प्रकीर्त्तितम् ॥
३६ ॥
द्रुतद्बन्द्बं लघुश्चैकस्ताले स्यात्तु द्बितीयके ॥
३७ ॥
सकारश्च यकारश्च जयमङ्गलनामनि ॥
३८ ॥
चत्वारो गुरवो बिन्दूश्चत्वारश्च प्लुता अपि ।बिन्दवो दशषट् लाश्च ताले गन्धर्व्वसंज्ञके ॥
३९ ॥
मकरन्दे द्रुतद्वन्द्वं लघुद्वन्द्वमथो गुरुः ॥
४० ॥
गुरुर्लघुः प्लुतश्चैव त्रिभङ्गिः परिकीर्त्तितः ॥
४१ ॥
अत्र रतितालस्य लक्षणं पतितम् ॥
४२ ॥
वसन्तताले कर्त्तव्यो नगणो मगनस्तथा ॥
४३ ॥
जगझम्पे गुरुश्चैको विरामान्तञ्च खद्वयम् ॥
४४ ॥
गप्लुतौ लौ द्रुतौ लश्च प्लुतो गारुणि । ४५ ।शेखरे ॥
४६ ॥
प्लुतः शून्ये नगौ लश्च खद्बयञ्च ततो लघुः ॥
खचतुष्कं विना शब्दं यत्र घोषः स उच्यते । ४७ ।हरवल्लभताले च प्लुतो लो गौ च खद्वम् ॥
४८ ॥
भगणः प्लुतौ गनौ गयौ प्लुतो लघुश्च भैरवे । ४९ ।गतप्रत्यागते ताले लो मौ गौ नौ प्रकीर्त्तितौ ॥
५० ॥
चतुर्लघुर्मल्लताले विरामान्तं द्रुतद्वयम् ।लगौ गौ नो नगौ गश्च खद्बयं लद्बयं पुनः ॥
५१ ॥
नचतुष्कं विना शब्दं ताले भैरवमस्तके । ५२ ।सरस्वतीकण्ठाभरणे गौ लघुश्च द्रुतद्बयम् ॥
५३ ॥
एक एव प्लुतो यत्र क्रीडातालः स उच्यते ॥
५४ ॥
द्रुतद्वयं विरामान्तं ताले निःसारुके मतम् । ५५ ।खत्रयं सविरामान्तं नौ पुनः खत्रयन्तथा ॥
प्लुतौ गः खयुगं गश्च यत्र मुक्तावली तु सां । ५६ ।लगौ बिन्दुयुगं गौ लो रङ्गराजे प्रकीर्त्तितः ॥
५७ ॥
खद्वयं सविरामान्तं गुरुः प्लुतद्बयं लघुः ।यत्र ताले स विज्ञेयो भरतानन्दसंज्ञकः ॥
५८ ॥
आदिताले लगुश्चैक इत्याह भरतो मुनिः । ५९ ।मगणश्च प्लुताद्यन्तः संपक्वेष्टाकतालके ॥
६० ॥
एकाघिकशते ताले षष्टिर्मुख्यतमा इमे ॥
” * ॥
अथ प्रस्तारः ।“गुरुः प्लुताधोभागे तु गुर्व्वधोभागतो लघुः ।द्रुतं लघोरधोभागे तुल्ये तुल्या तु पङ्क्तिका ॥
उद्धृत्ता च कला पश्चादित्थं प्रस्तारणक्रमः ।सर्व्वप्लु तात् समारभ्य मात्रानिवहनिर्म्मितात् ॥
तावत् प्रस्तारयेदन्ते यावत् सर्व्वं द्रुतं भवेत् ॥
”अत्र तालप्रस्तारे पिङ्गलवन्नष्टोद्दिष्टमेरुपताका-दयः सन्ति बाहुल्यभयान्नोक्ताः ॥
* ॥
अथ प्लुतादिमात्राभेदेन तालघातनम् ।“ताले निष्टातहस्तः प्लुतमनुघटयेद्घातमेकंसशब्दंतत्पश्चात् द्वौ च घातौ निनदविरहितौ दर्शयेदूर्द्धतोऽधः ।शून्यत्वात् फक्वतालाविति जगति पुनः सूत्रसिद्धौसनन्दा-वित्थं घातत्रयं तत् त्रिकलतनुवहिर्वर्द्धयेद्दुर्ल-कारम् ॥
एको घातः सशब्दो द्विकल इह गुरौ शब्दहीन-स्तथान्यःसोऽप्यूर्द्ध्वं याति लीलावलयवलयितोत्तान-हस्ताङ्गुलीभिः ।किञ्चोच्चैकैकमात्रा समुदयिनि लधौ घात एकोनिनादीघात्यो मात्रार्द्धभाजि द्रुतवपुषि लधोरर्द्धनादेनघातः ॥
इति तालघातनप्रकारः ॥
* ॥
श्रीरङ्गो मणिबन्धकङ्कणवहो मुक्तावलीमण्डनःक्रीडाहेतुवसन्तरक्तहृदयो गन्धर्व्वलीलारतः ।साक्षान्मोक्षपतिश्चतुर्मुखनतो यो राजचूडामणिःसोऽयं तालमयस्तृणेढुतृणवत् संसारबन्धं हरिः ॥
अपि च ।नन्दीशोऽर्द्धतनुर्मुखेन वनतस्तच्चन्द्रविम्बोदयःकन्दर्पो नलकूवरश्च तुलितौ यस्यातिरूपे तुले ।कण्ठान्तः किल कोकिलारवभवो बाहौ जय-श्रीरहोतालात्मा मुरजिच्छिनत्तु सगुणः संसारपाशा-वलीम् ॥
ख्यातो यः कविचक्रवर्त्तिपदतो विद्याचनैरञ्चितःसौभद्रेयमिमं यमर्ज्जुनयशाः सोऽजीजनत्श्रीधरः ।तस्य श्रीलशुभङ्करस्य भणितौ भङ्गीतदामोदरेतालाद्यः स्तवकोच्युतस्तवकृतौ यातस्तृतीयःपटुः ॥
” * ॥
अन्यच्च ।“आदावष्टस्तथा रुद्रो ब्रह्म इन्द्रश्चतुर्द्दशः ।दशावतारबन्धादि नृत्यनाट्यं ततः परम् ॥
अथाष्टतालभेदाः । आडः १ दोजः २ ज्योतिः ३चन्द्रशेखरः ४ गञ्जनम् ५ पञ्चतालः ६ रूप-कम् ७ समतालः ८ ॥
अथ रुद्रतालस्य भेदाः ।वीरविक्रमः १ विषमसमुद्रः २ धरणम् ३ वीर-दशकः ४ मण्डूकः ५ कन्दर्पः ६ डाँशपाहिडः ७ध्रुवचरणम् ८ दशकोषी ९ गजेन्द्रगुरुः १०छटका ११ । अथ ब्रह्मतालभेदाः । ब्रह्म १ विराम-ब्रह्म २ षट्कला ३ सप्तमात्रा ४ ॥
अथेन्द्रताल-भेदाः । देवसारः १ देवचाली २ मदनदोला ३गुरुगन्धर्व्वः ४ पञ्चाली ५ इन्द्रभाषः ६ ॥
अथ चतुर्द्दशतालभेदाः । चिह्नतालः १ चन्द्र-मात्रा २ देवमात्रा ३ अर्द्धज्योतिका ४ स्वर्ग-सारः ५ क्षमाष्टः ६ धराधरा ७ वसन्तवाक् ८काककला ९ कीरशब्दा १० ताण्डवी ११ हर्ष-घारिका १२ भाषा १३ अर्द्धमात्रा १४ ॥
तेषां लक्षणानि यथा, --एकतालस्ततः शून्यं युगलं तालिका परे ।सङ्गीतः प्रथमः सार आडतालः प्रकीर्त्तितः १ ॥
एकतालञ्च शून्यञ्च क्रमेणापि त्रिधा भवेत् ।शेषशून्यं कलाभेदे दोजाख्यश्च भवेत् पृथक् २ ॥
प्रथमं युगलं तालं एक एकस्तथापरे ।कलाभेदे गानभेदं ज्योतिश्च परिकीर्त्तितम् ३ ॥
चन्द्रश्चन्द्रस्तथा युग्मं तथा चन्द्रस्तथापरे ।षट् ताला निभवन्त्येवं चन्द्रशेखरभाषितः ४ ॥
एकतालो भवेच्छ्रेष्ठः क्रमेणापि चतुष्टयम् ।शेषशून्यं गञ्जनञ्च सर्व्वतो मुनिभाषितम् ५ ॥
प्रथमं युगलञ्चैव तत्परं तालमेककम् ।शेषे युग्मं तथा शून्यं पञ्चतालं प्रकीर्त्तितम् ६ ॥
युगलं प्रथमं तालं तत्परन्त्वेकशून्यकम् ।शेषे च युगलं तालं रूपकं परिकीर्त्तितम् ७ ॥
एकतालं तथा शून्यं क्रमेण द्विविधं भवेत् ।शेषे युगलतालञ्च समतालं भवेत् परम् ८ ॥
एकतालं तथा शून्यं क्रमेण त्रिविधं भवेत् ।तत्परं युगलं तालमित्येवं वीरविक्रमः १ ॥
युग्मतालं तथा शून्यं तत्परं द्वयतालकम् ।शेषे च युगलं तालं समुद्रविषमं स्मृतम् २ ॥
युग्मतालञ्च शून्यञ्च एकतालञ्च तत्परे ।शेषैकत्र त्रिशून्यञ्च विषमं धरणं भवेत् ३ ॥
एकतालं तथा शून्यं क्रमेणापि त्रिधा भवेत् ।युगलं युगलं पश्चात् स वीरदशकः स्मृतः ४ ॥
प्रथमं एकतालञ्च तत्परं शून्यमेककम् ।शेषैकत्र त्रितालञ्च मण्डूकस्य गतिर्यथा ५ ॥
समतालं यथा दृष्टं तथा कन्दर्पसंज्ञितम् ।समताले भवेत् शून्यं कन्दर्पे नास्ति तत् पुनः ६ ॥
पञ्चतालात् परं शून्यं डाँशपाहिडमुत्तमम् ।अत्यूर्द्ध्वञ्च भवेत् त्रस्तं संग्रामस्य यथा गतिः ७ ॥
एकतालं तथा शून्यं क्रमेणापि द्विधा भवेत् ।शेषैकत्र त्रितालञ्च ध्रुवचरणभाषितम् ८ ॥
एकतालमेकशून्यमित्येवञ्च भवेत् क्रमात् ।विरामं एकतालञ्च वाग्भेदे दशकोषिका ९ ॥
युगलं युगलं पश्चात् तदन्तेऽप्येकतालकम् ।शेषे च युग्मशून्यञ्च गजेन्द्रगुरुभाषितम् १० ॥
युग्मशून्यं विरामे च एकतालं भवेत् क्रमे ।छुटकाख्यानकं धीर सङ्गीतपरिनिष्ठितम् ११ ॥
युग्मञ्च त्रस्तं प्रथमैकतालंकिञ्चिद्बिरामे पुनरेकतालम् ।ब्रह्मस्य तालञ्च सङ्गीतमध्येयथा कपोती हि करोति शब्दम् १ ॥
युग्मतालं भवेत्रस्तं एकतालञ्च तत्परे ।शेषे द्वितीयशून्ये च विरामब्रह्मतालकम् २ ॥
प्रथमञ्चैकतालञ्च युग्मशून्यं तथा परे ।शेषैकत्र त्रितालेति षट्कला खलु कथ्यते ३ ॥
आदौ युग्मं तथा युग्मं त्रितालञ्च तथा परे ।सप्तमात्रा भवत्येषा ब्रह्मतालान्तरे शुभे ४ ॥
सविरामं त्रितालञ्च एकं शून्यन्तथापरे ।शेषे त्रस्तं त्रितालञ्च देवसार इतीर्य्यते १ ॥
द्वितयशून्यं विरामे भवति ततश्च त्रितालानि ।शेषेण द्विशून्यमित्येवं देवचाली २ ॥
प्रथममेव युग्मतालं तत्पश्चादेकशून्यं विरामे ।शेषे त्रितयतालं भवतीति मदनदोला ३ ॥
युग्मतालं समारभ्य पञ्चतालं भवेत्तथा ।अत्यूर्द्ध्वञ्च तथा त्रस्तं गुरुगन्धर्व्व ईरितः ४ ॥
श्रावणस्य यथा धारास्तथा तालो भवेद्घनः ।पञ्चतालान्तराणीति पञ्चालीति प्रकीर्त्तिता ५ ॥
सविरामं चतुस्तालं त्रितालं शून्यमन्ततः ।मेधारम्भे यथा केका रूयन्ते इन्द्रभाषितः ६ ॥
एकतालञ्च शून्यञ्च क्रमेण त्रितयं ततः ।शेषे चतुष्टयं त्रस्तं चिह्नताल इतीर्य्यते १ ॥
एकचन्द्रस्तथा युग्मं तालं प्रत्येकतस्त्रयम् ।शेषे त्रीणि च शून्यानि चन्द्रमात्रा भवेत् परा २ ॥
प्रथमं षट्कवालञ्च अत्यूर्द्ध्वन्तु भवेत् क्रमे ।शेषे युग्मं तथा शून्यं देवमात्रा च सोच्यते ३ ॥
चन्द्रशून्यं त्रितालञ्च विरामेण क्रमेण तु ।अत्यूर्द्ध्वन्तु भवत्येवं अर्द्धज्योतिरिति स्थितिः ४ ॥
एकैकतालान्तरयुग्मतालात्शून्यत्रयं तत्परमेकतालम् ।कलाभिदा शून्यभिदा समाख्यास स्वर्गसाराख्यनवीनतालः ५ ॥
युग्मशून्यं विरामेण देवतालमिति क्रमात् ।क्षमाष्टाख्योऽन्तरे शून्यं इति सर्व्वत्र भाषितम् ६ ॥
नवाम्बुदे दामिनि शीघ्रयानंतथा सुसम्बद्धसुतालभानम् ।युग्मं सत्रस्तं क्रमतश्च तालंशेषे त्रितालञ्च धराधराख्या ७ ॥
एकतालञ्च शून्यञ्च क्रमेणापि चतुष्टयम् ।क्रमात्तालत्रयञ्चैव वसन्तवागुदाहृतः ॥
८ ॥
सविरामं द्वयं तालं युग्मतालं तथा परे ।शेषैकत्र त्रितालञ्च भवेत् काककलेति सा ॥
९ ॥
त्रितालञ्च भवेत्त्रस्तं तत्परं त्वेकतालकम् ।शेषेऽपि च त्रितालञ्चेत् कीरशब्दा प्रचक्ष्यते १० ॥
युग्मं युग्मं तथा युग्मं तालन्त्वेकं भवेत् क्रमात् ।शेषशून्यं कलाभेदे ताण्डवीति भवेत् पृथक् ११ ॥
सविरामं द्वयं तालं युग्मशून्यञ्च तत्परम् ।शेषोर्द्ध्वन्तु त्रितालञ्च हर्षधारा प्रकीर्त्तिता १२ ॥
चन्द्रशून्यं विरामेण द्वयं तालं भवेत् क्रमात् ।अत्यूर्द्ध्वन्तु भवेत्रस्तं भाषाख्यं तालमुत्तमम् १३ ॥
अत्यूर्द्ध्वन्तु त्रितालञ्च द्वयं तालं विरामकम् ।इत्यर्द्धमात्रा विज्ञेवा सङ्गीतभुवि सर्व्वतः ॥
”इति सङ्गीतदामोदरः ॥
दशावतारप्रबन्धलक्षणं प्रबन्धशब्दे नित्यनाट्य-प्रबन्धवाद्यलक्षणं वाद्यशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
* ॥
करतलम् । अङ्गुष्ठमध्यमाभ्यां सम्मितम् । करा-स्फालः । (यथा, मेघदूते । ७९ ।“तालैः सिञ्चद्बलयसुभगैर्नर्त्तितः कान्तया मेयामध्यास्ते दिवसविगमे नीलकण्ठः सुहृद्वः ॥
”)कांस्यनिर्म्मितवाद्यभाण्डम् । त्सरुः । इतिमेदिनी । ले, २४ ॥
(महादेवः । यथा, महा-भारते । १३ । १७ । १२८ ।“तलस्तालः करस्थाली ऊर्द्ध्वसंहननो महान् ॥
”)