ताल (tAla)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 ताल mfn.
   (-लः-ली-लं) Made of the palm wood.
	 m.
  (-लः)
	 1. Beating time
in music,  musical time or measure.
	 2. A short span,  one measur-
ed by the thumb and middle finger.
	 3. Slapping or clapping the
hands together,  or against the arms,  &c.
	 4. The open hand with
the fingers extended,  the palm. 
	 5. A musical instrument of bell
metal or brass,  (a sort of cymbal, ) played with a stick.
	 6. The
hilt of a sword or sacrificial knife,  &c.
	 7. The palmyra tree or
fan palm,  (Borassus flabelliformis.)
	 8. A lock,  a bolt.
	 9. In proso-
dy,  a trochee.
	 n.
  (-लं)
	 1. The throne of DURGA.
	 2. Yellow orpiment:
see हरिताल.
	 3. The fruit of the palm tree.
	 f.
  (-ली)
	 1. A sort of key
or pin. 
	 2. A species of the mountain palm,  (Corypha taliera,  Rox.)
3. A plant,  (Flacourtia cataphracta:) see झटा and अमला.
	 4. A fra-
grant earth: see तुवरिका.
	 5. A plant,  (Curculigo orchioides.)
	 6.
The spirituous juice of the palm,  the common Tady.
 E.
  तल् to
fix or तन् to spread,  affix घञ्
 or in the causal form,  with अच्
affix fem.  affix ङीष्,  न changed to ल
 otherwise,  तड् to beat,  to
overcome,  (disease,  &c.) अच् and ङीष् affixes,  and ड changed to ल
the adjective is derived from the substantive by adding अण्.

Capeller Eng

English

 ताल m.
  the fan-palm (often mentioned as a banner or a
measure of height)
 clapping of the hands,  flapping (esp.    of the ears of
an elephant)
 beating time,  musical time or measure,  dance
 E.
  of Śiva, 
pl.
  N.
  of a people. f.
  ई a cert.
   tree,  palm-wine,  clapping of the
hands.  n.
  the nut of the fan-palm. 

Yates

English

 ताल (लः) 1.
m.
  Beating time in
music
 a short span
 clapping
hands
 the palm
 sort of cym-
bal
 a hilt
 a palmyra tree
 a
lock
 a trochee.
f.
  A sort of key
or pin
 a plant
 a fragrant earth.
n.
  Durgā's throne
 yellow orpi-
ment.
a. Made of palm wood.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

ताल 	-	 tAla 	-	 m.
  	-	 lock
लोलक 	-	 lolaka 	-	 n.
  	-	 locket
निशेध 	-	 nizedha 	-	 m.
  	-	 lockingup
निशेदन 	-	 nizedana 	-	 n.
  	-	 lockingup
निगृहीतसञ्चिका 	-	 nigRhItasaJcikA 	-	 f.
  	-	 lockedfile  [ computer ]
तालितसञ्चिका 	-	 tAlitasaJcikA 	-	 f.
  	-	 lockedfile  [ computer ]
सञ्चिकातालन 	-	 saJcikAtAlana 	-	 n.
  	-	 filelocking  [ computer ]
पीठिकानिग्रह 	-	 pIThikAnigraha 	-	 m.
  	-	 tablelocking  [ computer ]
पीठिकातालन 	-	 pIThikAtAlana 	-	 n.
  	-	 tablelocking  [ computer ]
अभिलेखतालन 	-	 abhilekhatAlana 	-	 n.
  	-	 recordlocking  [ computer ]
काकपक्ष 	-	 kAkapakSa 	-	 m.
  	-	 side-locksofhair
अलक 	-	  alaka 	-	 adj.
  	-	 lock
मुद्रा 	-	  mudrA 	-	 f.
  	-	 lock
तालक 	-	  tAlaka 	-	 n.
  	-	 lock
आवरण 	-	  AvaraNa 	-	 n.
  	-	 lock
तालयन्त्र 	-	  tAlayantra 	-	 n.
  	-	 lock
अपिदधाति  { अपि- धा } 	-	  apidadhAti  { api- dhA } 	-	 verb 3,  2 	-	 lock  [ room ]
बहिष्करण 	-	  bahiSkaraNa 	-	 n.
  	-	 lockout
निराकरण 	-	  nirAkaraNa 	-	 n.
  	-	 lockout
निष्कासन 	-	  niSkAsana 	-	 n.
  	-	 lockout

ताल 	-	 tAla 	-	 m.
  	-	 lock
स्थानीय 	-	 sthAnIya 	-	 adj.
  	-	 local
लोलक 	-	 lolaka 	-	 n.
  	-	 locket
स्थानीयपरिक्रम  	-	 sthAnIyaparikrama 	-	 m.
  	-	 localloop  [ computer ]
स्थानीयपाश  	-	 sthAnIyapAza 	-	 m.
  	-	 localloop  [ computer ]
निशेध 	-	 nizedha 	-	 m.
  	-	 lockingup
निशेदन 	-	 nizedana 	-	 n.
  	-	 lockingup
निगृहीतसञ्चिका 	-	 nigRhItasaJcikA 	-	 f.
  	-	 lockedfile  [ computer ]
तालितसञ्चिका 	-	 tAlitasaJcikA 	-	 f.
  	-	 lockedfile  [ computer ]
विद्यालये 	-	 vidyAlaye 	-	 m.
  	-	 at/inschool  [ locative ]
सञ्चिकातालन 	-	 saJcikAtAlana 	-	 n.
  	-	 filelocking  [ computer ]
पीठिकानिग्रह 	-	 pIThikAnigraha 	-	 m.
  	-	 tablelocking  [ computer ]
स्थानीयमुद्रक 	-	 sthAnIyamudraka 	-	 n.
  	-	 localprinter  [ computer ]
पीठिकातालन 	-	 pIThikAtAlana 	-	 n.
  	-	 tablelocking  [ computer ]
स्थानीयविकारी 	-	 sthAnIyavikArI 	-	 m.
  	-	 localvariable  [ computer ]
अभिलेखतालन 	-	 abhilekhatAlana 	-	 n.
  	-	 recordlocking  [ computer ]
काकपक्ष 	-	 kAkapakSa 	-	 m.
  	-	 side-locksofhair
अलक 	-	  alaka 	-	 adj.
  	-	  lock
मुद्रा 	-	  mudrA 	-	 f.
  	-	  lock
तालक 	-	  tAlaka 	-	 n.
  	-	  lock

ताल 	-	  tAla 	-	 m.
  	-	 cadence  [ music ]
तेन 	-	  tena 	-	 m.
  	-	  note or cadence introductory to a song

 
   ताल  tAla m.
   trochee

 
   ताल  tAla  m.
    rhythm    
   लय  laya m.
   rhythm    
   करण  karaNa n.
   rhythm   
   विरचितपद  viracitapada adj.
   rhythmic   
   तालबद्ध  tAlabaddha adj.
   rhythmical  
   वृत्त  vRtta n.
   final rhythm    
   द्विलय  dvilaya m.
   with two rhythms  [ in music ]  
   वृत्ति  vRtti f.
   final rhythm of a verse   
   वृत्तगन्धि  vRttagandhi n.
   having the smell of rhythm   
   वृत्तगन्धिन्  vRttagandhin n.
   having the smell of rhythm    
   वृत्त  vRtta n.
   rhythm at the end of a verse  
   वृत्तक  vRttaka n.
   kind of simple but rhythmical prose composition     
            

 
   ताल  tAla m.
   palmyra tree   
   तन्तुनिर्यास  tantuniryAsa m.
   palmyra tree    
   तालद्रुम  tAladruma m.
   palmyra-tree   
   तरुराज  tarurAja m.
   palmyra-tree    
   ताल  tAla adj.
   made of palmyra wood   
   महोन्नत  mahonnata m.
   palm or palmyra tree    
   लेख्यपत्त्र  lekhyapattra m.
   palmyra or palm tree   
   तालवन  tAlavana n.
   grove of palmyra-trees    
   ताल  tAla m.
   palmyra tree or fan-palm    

Wilson

English

 ताल
mfn.
   (-लः-ली-लं) Made of the palm wood.
m.
  (-लः)
1 Beating time in music,  musical time or measure.
2 A short span,  one measured by the thumb and middle finger.
3 Slapping or clapping the hands together,  or against the arms,  &c.
4 The open hand with the fingers extended,  the palm. 
5 A musical instrument of bell metal or brass,  (a sort of cymbal, ) played with
a stick.
6 The hilt of a sword or sacrificial knife,  &c.
7 The palmyra tree or fan palm,  (Borassus flabelliformis.)
8 A lock,  a bolt.
9 In prosody,  a trochee.
n.
  (-लं)
1 The throne of DURGĀ.
2 Yellow orpiment: see हरिताल.
3 The fruit of the palm tree.
f.
  (-ली)
1 A sort of key or pin. 
2 A species of the mountain palm,  (Corypha taliera,  Rox.)
3 A plant,  (Flacourtia cataphracta:) see झटा and अमला.
4 A fragrant earth: see तुवरिका.
5 A plant,  (Curculigo orchioides.)
6 The spirituous juice of the palm,  the common Toddy.
E.
  तल to fix or तन to spread,  affix घञ्
 or in the causal
form,  with अच् affix,  fem.  affix ङीष्,  न changed to ल
 otherwise, 
तड to beat,  to overcome,  (disease,  &c.) अच् and ङीष् affixes,  and
ड changed to ल
 the adjective is derived from the substantive by
adding अण्.

Apte

English

तालः [tālḥ],  [तल् एव अण्]

The palmyra tree,  Bhāg.*
  8.2.12
 विधिवशात्तालस्य मूलं गतः Bh.*
  2.9
 R.*
  15.23.

A banner formed of the palm. 

Slapping or clapping the hands together,  the noise made by it
 तलतालांश्च वादयन् Mb.
 *  3.178.17
 Māl.
 5.23.

Flapping in general
 विस्तारितः कुञ्जरकर्णतालैः R.*
  7.39.

Flapping of the ears of an elephant.

Beating time (in music)
 करकिसलयतालैर्मुग्धया नर्त्यमानम् U.*
  3.1
 Me.*
  81.

A musical instrument made of bell-metal,  Bhāg.*
  8.15.21
 उषसि स गजयूथकर्णतालैः पटुपटहध्वनिभिर्विनीतनिद्रः R.*
  9.71.

The palm of the hand.

A lock,  bolt.

The hilt of a sword.

An epithet of Śiva. 

(In prosody) A trochee.

A particular measure of height
 Rām.*
  6.

A short span
 a span measured by the thumb and the middle finger.

A dance
 S. D.*  6.

लम् The nut of the palmyra tree.

Yellow orpiment.

Comp.
  अङ्कः N.
  of Balarāma
 तालाङ्को मुसली हली Ak. ततः शिवमहीपालस्तालाङ्कानुज- बुद्धिमान् Parṇāl.5.47.

the plam-leaf used for writing.

a book.

a saw.

N.
  of Śiva. 

a man endowed with every fortunate mark or sign. -अव (प) चरः a dancer,  an actor
 Rām.*
  2.3.17.-केतुः an epithet of Bhīṣma.  -क्षीरकम्,  -गर्भः the exudation of the palm
 toddy. -जटा -प्रलम्बः the fibres of the palm tree (Mar.  काथ्या). -ज्ञ a.
  knowing the measure (in music)
 Y.*
  3.115. -धारकः a dancer.-ध्वजः,  -भृत् m.
  an epithet of Balarāma.  -नवमी The 9th day of the bright half of भाद्रपद.

पत्रम् the palmleaf used for writing.

a kind of ear-ornament (hollow cylinder of gold thrust through the lobe of the ear). -पत्री f.
  A widow
 L.
  D. B. -फलम् the fruit of the plam tree
 तालफलादपि गुरुमतिसरसम् । किं विफलीकुरुषे कुचकल- शम् ॥ Gīt.*
  9.2. -बद्ध,  -शुद्ध a.
  measured,  rhythmical,  regulated by musical time. -भङ्गः The loss of the measure (in music). -मर्दलः a kind of musical instrument,  a cymbal.

यन्त्रम् a kind of surgical instrument.

a lock,  a lock and key. -रेचनकः a dancer,  an actor. -लक्षणः an epithet of Balarāma.  -वनम् a grove of trees. -वृन्तम् a fan
 Ś.*
  3.21
 Ku.*
  2.35
 तालवृन्तेन किं कार्यं लब्धे मलयमारुते Udb. also तालवृन्तकः.

Apte 1890

English

 तालः [तल् एव अण्] 1 The palmyra tree
 Bh. 2. 90
 R. 15. 23. 
2 A banner formed of the palm. 
3 Slapping or clapping the hands together,  the noise made by it
 Māl. 5. 23. 
4 Flapping in general. 
5 Flapping of the ears of an elephant. 
6 Beating time (in music)
 करकिसलयतालैर्मुग्धया नर्त्यमानं U. 3. 10
 Me. 79. 
7 A musical instrument made of bell-metal
 R. 9. 71. 
8 The palm of the hand. 
9 A lock,  bolt. 
10 The hilt of a sword. 
11 An epithet of Śiva. 
12 (In prosody) A trochee. 
13 A particular measure of height. 
14 A short span. 
लं 1 The nut of the palmyra tree. 
2 Yellow orpiment. 
Comp. 
अंकः {1} N. of Balarāma. {2} the palm-leaf used for writing. {3} a book. {4} a saw. {5} N. of Śiva. {6} a man endowed with every fortunate mark or sign. 
अवचरः a dancer,  an actor. 
केतुः an epithet of Bhīṣma. 
क्षीरकं,  
गर्भः the exudation of the palm. 
जटा,  
प्रलंबः the fibres of the palm tree. 
ध्वजः,  
भृत् m. an epithet of Balarāma. 
पत्रं {1} the palm-leaf used for writing. {2} a kind of ear-ornament (hollow cylinder of gold thrust through the lobe of the ear). 
बद्ध,  
शुद्ध a. measured,  rhythmical,  regulated by musical time. 
मर्दलः a kind of musical instrument,  a cymbal. 
यंत्रं {1} a kind of surgical instrument. {2} a lock,  a lock and key. 
रेचनकः a dancer,  an actor. 
लक्षणः an epithet of Balarāma. 
वनं a grove of trees. 
वृंतं a fan
 Ś. 3. 21,  Ku. 2. 35
 also तालवृंतकः. 

Monier Williams Cologne

English

 ताल m.
  (Siddh.  napuṃs. 25,  Sch.) the palmyra tree or fan-palm (Borassus flabelliformis,  producing a sort of spirituous liquor
 considered as a measure of height,  R.
  iv
 vi,  2,  6
 Lalit.
   iii,  xxii
 forming a banner,  MBh.
   iv,  vi,  xvi
 Hariv.
 
 to pierce seven fan-palms with one shot is held to be a great feat,  R.
  i,  1,  64
 AgP.
   viii,  2),  Mn.
   viii,  246
 MBh.
   &c.
  

 (fr.  ताड) slapping the hands together or against one's arm,  xiii,  1397
 R.
  &c.
  

 the flapping of an elephant's ears,  Ragh.
  ix,  71
 Kathās.
  xii
 xxi,  1
 Prab.
  i,  v

 musical time or measure,  MBh.
   &c.
   (cf.   -ज्ञ & -शील)

 a dance,  Sāh.
  vi,  277

 a cymbal,  Pañcat.
 
 BhP.
   viii,  15,  21

 (in prosody) a trochee

 a span measured by the thumb and middle finger,  Hcat.
  i,  3,  855 and 6,  171

 (=  तल) the palm (of the hand),  L.
 

 a lock,  bolt,  W.
 

 (=  तल) the hilt of a sword,  L.
 

 a goldsmith,  Gal.
 

 Śiva,  MBh.
   xiii,  1243

 pl.
  N.
  of a people (cf.   -वन and अपर-),  VarBṛS.
  xiv,  22

 ताल mn.  orpiment,  L.
 

 N.
  of a hell,  VP.
   ii,  6,  2 and 10
 ŚivaP.
  

 ताल n.
  the nut of the fan-palm,  MBh.
   iii,  8718
 Hariv.
  3711 (cf.   काकतालीय)

 the throne of Durgā (cf.   मनस्-),  L.
  (v.l.)

 ताल mf(ई,  Pāṇ.
  iv,  3,  152)n.  made of palmyra wood,  Mn.
   xi,  96/97

 ताल cf.
   उच्च-,  उत्-,  एक-,  कर-,  कांस्य-,  काम-,  क्रोश-.

Monier Williams 1872

English

 ताल ताल,  अस्,  m. (fr. rt. तड् or तल्),  the
palmyra-tree or fan-palm,  Borassus Flabelliformis, 
from the juice of which a sort of sugar or by fer-
mentation a spirituous liquor is prepared
 a measure
of height (i. e. the palm-tree so considered,  e. g.
प्रासादो बहु-ताल-समुत्सेधः,  a palace many
palm-trees in height)
 a banner formed of the palm
[cf. ताल-केतु,  ताल-ध्वज,  ताल-भृत्,  ताल-लक्ष्-
मन्,  तालाङ्क]
 slapping or clapping the hands
together or against the opposite arm
 clapping or
flapping in general
 the flapping of the ears of an
elephant
 beating time in music,  musical time or
measure
 a musical instrument of bell-metal or brass, 
a sort of cymbal played with a stick
 (in prosody) a
trochee
 an epithet of Śiva [cf. तल]
 a short span, 
one measured by the thumb and middle finger
 the
open hand with the fingers extended,  the palm
 the
hilt of a sword or sacrificial knife
 a lock,  a bolt
(आस्),  m. pl.,  N. of a people [cf. अपर-ताल and
ताल-वन]
 (अस्,  अम्),  m. n. a division of hell [cf.
तल]
 = हरिताल,  yellow orpiment
 (ई),  f. the tree
Corypha Taliera
 a species of the mountain-palm
Corypha Umbraculifera
 Flacourtia Cataphracta
 Cur-
culigo Orchioides
 the spirituous juice of the palm, 
the common toddy
 a fragrant earth,  = तुवरी
 a
sort of key or instrument for opening a door,  =
प्रति-ताली
 a sort of metre consisting of four lines of
three long syllables each
 (अम्),  n. the fruit or nut of
the palmyra-palm
 orpiment
 the throne of Durgā
[cf. मनस्-ताल]
 (अस्,  ई,  अम्),  made of the palmyra-
tree or of the palm-wood
 [cf. उच्च-ताल,  उत्-त्°,  एक-त्°, 
कर-त्°,  काम-त्°,  क्रोश-त्°,  &c.]
—ताल-केतु,  उस्,  m.
‘having the palm-tree as a banner, ’ an epithet of
Bhīṣma
 N. of an adversary of Kṛṣṇa,  slain by the
latter
 N. of a Dānava who was a younger brother of
Pātāla-ketu.
—ताल-क्षीर,  अम्,  n. an extract,  =
तवक्षीर.
—ताल-क्षीरक,  अम्,  n. the exuda-
tion of the palm.
—ताल-गर्भ,  अस् or अम्,  m.
or n. (?),  the fermented exudation of the palm-tree.
—ताल-चर,  आस्,  m. pl.,  N. of a race.
—ताल-
जङ्घ,  अस्,  आ,  अम्,  having legs as long as a palm-
tree
 (आस्),  m. pl.,  N. of a warrior-tribe
 (अस्),  m.
the prince of this tribe
 N. of the ancestor of the
Tāla-jaṅghas who was a descendant of Śaryāti
 N.
of a son of Jaya-dhvaja
 of a Rakṣas
 of a
Daitya.
—ताल-जटा,  f. the fibres of the palm-tree
under the outer bark.
—ताल-ध्वज,  अस्,  m. ‘hav-
ing the palm-tree as a banner, ’ a N. of Bala-rāma
[cf. ताल-भृत्,  ताल-लक्ष्मन्,  तालाङ्क]
 N. of a
mountain
 (आ),  f.,  N. of a town
 (ई),  f.,  N. of a
river.
—ताल-नवमी,  f. the ninth day of the light
half of the month Bhādra,  sacred to Durgā.
—ताल-
पत्त्र,  अम्,  n. the palm-leaf,  an oblong piece of
the leaf used to write on with an iron stile
 Trigonella
Fœnum Græcum
 a hollow cylinder of gold (or a
palm-leaf used as a substitute) with or without a ring
attached and thrust through the lobe of the ear as
an ornament
 (ई),  f.,  N. of several plants,  = रण्डा, 
Salvinia Cucullata
 Anethum Graveolens
 Curculigo
Orchioides.
—ताल-पर्ण,  अम्,  ई,  n. f. a kind of
vegetable perfume,  see मुरा
 (ई),  f. a sort of anise, 
Anethum Graveolens (मधुरिका).
—ताल-पुष्-
पक,  अम्,  n. a medicinal application to the eyes
(= प्र-पौण्डरीक).
—ताल-प्रलम्ब,  अम्,  n.
the fibres growing on the cocoa-nut and other palms
under the outer rind,  and from which a sort of
cordage called coir is prepared,  = ताल-जटा.
—ताल-
बद्ध or ताल-शुद्ध,  अस्,  आ,  अम्,  measured, 
rhythmical,  regulated by measure or musical time.
—ताल-भट,  अस्,  m.,  N. of a warrior.
—ताल-
भृत्,  त्,  m. ‘bearer of the palm-tree, ’ a N. of
Bala-rāma
 [cf. ताल-ध्वज।]
—ताल-मय,  अस्, 
ई,  अम्,  made of the palm.
—ताल-मर्दक,  अस्,  m.
a kind of musical instrument.
—ताल-मर्दल,  अस्, 
m. a cymbal.
—ताल-मात्र,  अस्,  आ,  अम्,  of the
measure of a palm-tree,  as big as a palm
 (अम्),  ind.
only a moment,  i. e. one beat.
—ताल-मूलिका or
ताल-मूली,  f. Curculigo Orchioides.
—ताल-यन्त्र, 
अम्,  n. a particular surgical instrument,  a small pair of
pincers
 a lock,  a lock and key.
—ताल-रेचनक, 
अस्,  m. a dancer,  actor
 (a various reading has ताल-
वेचनक।)
—ताल-लक्ष्मन्,  आ,  m. a N. of Bala-
rāma
 [cf. ताल-ध्वज।]
—ताल-वन,  अम्,  n. a
grove of palmyra-trees
 (आस्),  m. pl.,  N. of a race.
—ताल-वृन्त,  अम्,  n. a palm-leaf used as a fan, 
a fan in general
 (अस्),  m. a kind of Soma plant.
—ताल-वृन्तक,  अम्,  n. a fan.
—तालवृन्त-
निवासिन्,  ई,  m.,  N. of a scholiast.
—ताल-वेचनक, 
see ताल-रेचनक.
—ताल-शब्द,  अस्,  m. the noise
caused by the falling of the fruit of the palm
 clap-
ping the hands
 [cf. तल-ताल।]
—तालाख्या (°ल-
आख्°),  f. = ताल-पर्णी,  a sort of vegetable perfume
(मुरा).
—तालाङ्क (°ल-अङ्°),  अस्,  m. a N. of
Bala-rāma [cf. ताल-ध्वज]
 a N. of Śiva [cf.
तालिन्]
 a man marked with every fortunate spot or
sign &c.
 the leaf of a palm used for writing,  the
leaf of a book
 a book
 a saw
 a sort of vegetable.
—तालाध्याय (°ल-अध्°),  अस्,  m.,  N. of the sixth
book of the Saṅgīta-darpaṇa,  treating of musical in-
struments.
—तालावचर (°ल-अव्°),  अस्,  m. a dancer, 
an actor
 (also read तालावचरण and,  less correctly, 
तालार्ध-चरण।)
—ताली-पत्त्र,  अम्,  n. = तालीश-
पत्त्र.
—तालीश (°ली-ईश),  अम्,  n. or तालीश-पत्त्र, 
अम्,  n. the tree Flacourtia Cataphracta,  the leaves of
which are used in medicine.

Macdonell

English

 ताल tāla,  m.
  palmyra or fan palm (from the 🞄sap of which sugar and an intoxicating liquor 🞄are prepared)
 flapping (esp. of elephantsʼ ears)
 🞄clapping of hands
 (musical) measure
 dance
 🞄cymbal (?)
 n.
  palmyra nut
 a.
  made from the 🞄palmyra: -ka,  m.
  kind of poisonous insect.

Benfey

English

 ताल ताल, 
 I. m.
 
 1. The palmyra
tree,  or fan palm,  Borassus flabelli-
formis,  Rām.  1,  1,  64
 used as banner, 
MBh. 6,  1811.
 2. Slapping or clapping
the hands together,  Megh. 77
 often
compounded with a word denoting hand, 
MBh. 13,  1397.
 3. Slapping together
in general,  Ragh. 9,  71.
 4. Musical
measure,  Pañc. v. d. 43
 MBh. 13, 
995.
 5. A sort of cymbal,  Pañc. 20, 
8.
 II. n.
  The fruit of the palmyra
tree,  Hariv. 3711.
 III. f.
  लि,  The name
of a tree. Corypha taliera Roxb.,  Rām. 
4,  43,  6.
 -- Comp.
 
अपर-,  m.
  the name
of a country,  Rām.  2,  68,  12. एक-ताल, 
adj.
  endowed with one tree,  Ragh. 15, 
23.
कांस्य-,  m.
  a cymbal,  Rājat. 5, 
464.
तल-,  m.
  slapping the hands
together,  MBh. 3,  12379.
मनस्-,  m.
 
the lion of Durgā. सु-रत- (see रम्), 
f.
  ली,  1. a female messenger,  a go-
between.  2. a chaplet.

Apte Hindi

Hindi

तालः
पुं*
  - तल + अण्
ताड का वृक्ष

तालः
पुं*
  - -
ताड का बना हुआ झण्डा

तालः
पुं*
  - -
तालियाँ बजाना

तालः
पुं*
  - -
फटफटाना

तालः
पुं*
  - -
हाथी के कानों का फड़फड़ाना

तालः
पुं*
  - -
"टेक देना,  नियत मात्राओं पर ताली बजाना"

तालः
पुं*
  - -
कांसे का बना एक वाद्ययन्त्र

तालः
पुं*
  - -
हथेली

तालः
पुं*
  - -
"ताला,  कुण्डी"

तालः
पुं*
  - -
तलवार की मूठ

तालम्
नपुं*
   - -
ताड वृक्ष का फल

तालम्
नपुं*
   - -
हरताल

तालः
पुं*
  - तल्+अण्
ताड़ का वृक्ष

तालः
पुं*
  - तल्+अण्
तालियाँ बजाना

तालः
पुं*
  - तल्+अण्
फट-फट करना

तालः
पुं*
  - तल्+अण्
हाथ की हथेली

तालः
पुं*
  - तल्+अण्
तलवार की मूठ

तालः
पुं*
  - तल्+अण्
"ताला,  चटखनी"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

ताल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕರತಲ /ಹಸ್ತ /ಅಂಗೈ
निष्पत्तिः - > तड (आघाते) - कर्म० "घञ्" (३-३-१९) । डस्य लः
व्युत्पत्तिः - > ताड्यते
ताल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಾಲವೃಕ್ಷ /ಪನೆಮರ
प्रयोगाः - > "एकताल इवोत्पातपवनप्रेरितो गिरिः"
उल्लेखाः - > रघु० १५-२३
ताल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನೀಡಿದ ಅಂಗುಷ್ಠ ಮಧ್ಯಮ ಬೆರಳುಗಳಿಂದ ಮಾಡುವ ಒಂದುಅಳತೆ
ताल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಕಾಲವನ್ನು ಅಳೆಯುವುದು /ಸಂಗೀತದ ಕಾಲದ ಪ್ರಮಾಣ
निष्पत्तिः - > तल (प्रतिष्ठायाम्) - "घञ्" (३-३-१८)
ताल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಪ್ಪಾಳೆ /ಅಂಗೈಗಳನ್ನು ತಟ್ಟುವುದು
प्रयोगाः - > "करकिसलयतालैर्मुग्धया नर्त्यमानं सुतमिव मनसा त्वां वत्सलेन स्मरामि"
उल्लेखाः - > उ० रा० ३-१९
ताल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಂಚಿನಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಸಂಗೀತಗಾರರ ಒಂದು ವಾದ್ಯ
ताल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಖಡ್ಗದ ಮುಷ್ಟಿ /ಕತ್ತಿಯ ಹಿಡಿ
ताल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹರಿದಳ /ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ ಒಂದು ಖನಿಜ
ताल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಾಳಫಲ /ತಾಟಿನಂಗು
ताल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಧನಸ್ಸು /೪೮ ಅಂಗುಲ ಉದ್ದವುಳ್ಳ ಬಿಲ್ಲು
विस्तारः - > "द्विद्वाविंशत्यङ्गुलिः स्यान्निचोटे द्व्यङ्गुलोत्तरः । स्युश्चेटलिङ्गकस्तालः" - वैज० ।"तालः कालक्रियामाने करास्फाले द्रुमान्तरे । स्याद्विस्तृताभ्यामङ्गुष्ठमध्यमाभ्यां मितावपि । त्सरौ करतले चापि तालं च हरितालके"- नानार्थर० ।
ताल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮನೆಯ ಛಾವಣಿ
ताल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಂಪನ /ನಡುಕ
विस्तारः - > "तालं तु हरितालके । वाद्यभाण्डे च कांस्यस्य तालश्छदिषि कम्पने" - विश्व० ।
ताल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮದ್ಯ /ಪನೆಮರದ ಹೆಂಡ
निष्पत्तिः - > "अण्" (४-३-१२०)
व्युत्पत्तिः - > तालस्येदम्

L R Vaidya

English

 tAla {% m. %} 1. The palmyra tree,  R.xv.23
a banner formed of the palm
clapping the hands together
beating time (in music),  Megh.ii.16
a kind of musical instrument made of bell-metal,  R.ix.71
the palm of the hand
a lock,  a bolt
the hilt of a sword.

 tAla {% (II) n. %} 1. The nut of the palmyra tree
 2. yellow orpiment.

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

४०,  ताल,  पङ्क्ति

Bopp

Latin

 ताल m. (a तल s. अ)
1) palma manus.
2) plausus ma-
nuum,  quo numerus musicus notatur. H. 2. 15. Lass. 39.
10.
3) genus palmae,  borassus flabelliformis.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

ताल
पु
ताल,  कालक्रियामान,  वृक्षभेद,  करतलध्वनि
तालः कालक्रियामानं तालं पातालमिष्यते ।
वृक्षभेदः स्मृतस्तालस्तालः करतलध्वनिः ॥ ७० ॥
verse 1.1.1.70
page 0005

ताल
क्ली
ताल,  पाताल
तालः कालक्रियामानं तालं पातालमिष्यते ।
वृक्षभेदः स्मृतस्तालस्तालः करतलध्वनिः ॥ ७० ॥
verse 1.1.1.70
page 0005

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 tāla,  nt. (in Skt. only m.,  and so BHS usually),  palm-tree: (sarvasmāc ca tālād ratnasūtrād,  so read with Calc. for Lefm. °trā) dvitīye tālam avasaktam abhūt LV 〔273.22〕 (prose),  and from a jewel-thread (extending) from each palm-tree,  (each) palm-tree was attached to the next. As a measure of length or esp. height,  tāla,  palm-tree,  occurs also in Skt. (BR),  and much oftener in BHS,  where previous translators often erroneously render span,  esp. in the cpd. sapta-tāla
 but this (= Pali satta-tāla) means,  as in Pali,  seven palm-trees,  and so tāla regularly (confirmed by Tib.,  regularly śiṅ ta la,  tāla-tree). Acc. to Mv 〔ii.313.3 ff.〕 a tāla is one-eighth of a krośa,  and eight times a pauruṣeya 3,  q.v. In LV 〔14.11〕 the cakra-ratna of the cakravartin is saptatālam uccaiḥ
 in LV 〔154.5〕 a metal figure of a boar (ayasmayī varāhapratimā) measures 7 tālas (read saptatālā as one word)
 in LV 〔273.19〕 a vedikā is saptatālān uccaistvena
 in Av 〔ii.104.4,  14〕 a throne is saptatālodgataṃ
 in SP 〔428.10〕 kūṭāgāram abhiruhya vaihāyase saptatālamātreṇa,  having mounted a tower-house seven tālas high in the air. Most commonly used as a measure of height to which someone,  esp. Buddha,  magically rises in the air
 one tāla only,  tālamātraṃ (vaihāyasam …) Mv 〔i.239.18〕
 〔iii.107.12,  13〕
 〔108.5〕
 〔411.13,  15〕
 oftener sapta-tāla-mātraṃ vaihāyasam abhyudgamya,  or variations on this,  SP 〔459.11〕
 〔465.7〕
 LV 〔18.16〕 (here a Pratyekabuddha,  rising 7 tālas,  passes thru the ‘fire-element’,  tejodhātu,  and disappears)
 〔350.20—21〕
 Laṅk 〔16.6〕
 Divy 〔252.16〕.

Indian Epigraphical Glossary

English

 tāla (IE 8-5),  a palmyra palm
 cf. sa-tālaka as an epithet
of a gift village referring to the right of enjoying the trees by
privileged tenants in some areas.

 tāla (SII 2),  Tamil
 a dish.
(EI 21
 SITI),  Tamil
 the treasury

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 ताल m. *Zimbel,  S I,  247,  4 v.u. (Ko.). — °Blasinstrument aus Rohr I,  58,  4
 581,  4. — Kauṭ. 84,  1 "Zimbelmetall"? Vgl. J. J. Meyer,  S. 120,  Anm. 1.

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
कालस्य क्रियया मानं तालः साम्यं पुनर्लयः ।
-wordlist-
 
ताल (पुं),  लय (पुं)

--source--
 
प्रदेशिन्यादिभिः सार्धमङ्गुष्ठे वितते सति ।
प्रादेशतालगोकर्णवितस्तयो यथाक्रमम् ॥ ५९५ ॥
-wordlist-
 
प्रादेश (पुं),  ताल (पुं),  गोकर्ण (पुं),  वितस्ति (पुंस्त्री)

--source--
 
प्रसारिताङ्गुलौ पाणौ चपेटः प्रतलस्तलः ।
प्रहस्तस्तालिकस्तालः सिंहतलस्तु तौ युतौ ॥ ५९६ ॥
-wordlist-
 
चपेट (पुं),  प्रतल (पुं),  तल (पुं),  प्रहस्त (पुं),  तालिका (स्त्री),  ताल (पुं),  सिंहतल (पुं)

--source--
 
गन्धाश्मा शुल्वपामाकुष्ठारिर्गन्धिकगन्धकौ ॥ १०५७ ॥
सौगन्धिकः शुकपुच्छो हरितालं तु पिञ्जरम् ।
विडालकं विस्रगन्धि खर्जूरं वंशपत्त्रकम् ॥ १०५८ ॥
आलपीतनतालानि गोदन्तं नटमण्डनम् ।
वङ्गारिर्लोमहृच्चाथ मनोगुप्ता मनःशिला ॥ १०५९ ॥
करवीरा नागमाता रोचनी रसनेत्रिका ।
नैपाली कुनटी गोला मनोह्वा नागजिह्विका ॥ १०६० ॥
-wordlist-
 
गन्धाश्मन् (पुं),  शुल्वारि (पुं),  पामारि (पुं),  कुष्ठारि (पुं),  गन्धिक (पुं),  गन्धक (पुं),  सौगन्धिक (पुं),  शुकपुच्छ (पुं),  हरिताल (क्ली),  पिञ्जर (क्ली),  विडालक (क्ली),  विस्रगन्धि (क्ली),  खर्जूर (क्ली),  वंशपत्रक (क्ली),  आल (क्ली),  पीतन (क्ली),  ताल (क्ली),  गोदन्त (क्ली),  नटमण्डन (क्ली),  वङ्गारि (पुं),  लोमहृत् (क्ली),  मनोगुप्ता (स्त्री),  मनःशिला (स्त्री),  करवीरा (स्त्री),  नागमाता (स्त्री),  रोचनी (स्त्री),  रसनेत्रिका (स्त्री),  नेपाली (स्त्री),  कुनटी (स्त्री),  गोला (स्त्री),  मनोह्वा (स्त्री),  नागजिह्विका (स्त्री)

--source--
 
तृणराजस्तलस्तालो रम्भा मोचा कदल्यपि ॥ ११३६ ॥
-wordlist-
 
तृणराज (पुं),  तल (पुं),  ताल (पुं),  रम्भा (स्त्री),  मोचा (स्त्री),  कदली (स्त्री)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

ताल
ताल,  कालक्रियामान
तालः कालक्रियामानं लयः साम्यमुदाहृतम् ।
verse 1.1.1.94
page 0012

तृणराज
तृणराज,  तल,  ताल
रम्भा कदली मोचा तृणराजः कथ्यते तलस्तालः ।
verse 2.1.1.192
page 0024

ताल
ताल
प्रादेशः स्यात्प्रदेशिन्या तालो मध्यमया भवेत् ।
verse 2.1.1.538
page 0061

Mahabharata

English

tāla (“palmyra palm”): XI,  721 (tāladhvajarathasrajaḥ,  sc. the five Kaikayas)
 XVI,  †62 (the device of Balarāma). Cf. Tāladhvaja,  Tālaketu.

पुराणम्

English

ताल / TĀLA. A hell. There are many hells under water including tāla. (Chapter 6,  aṁśa 2,  viṣṇu purāṇa).

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  तालः
Root:  ताल
Gender:  पुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ lock
⇒ bolt
⇒ ziva
⇒ dance
⇒ melody
⇒ cymbal
⇒ rhythm
⇒ trochee
⇒ palm tree
⇒ goldsmith
⇒ palmyra tree
⇒ hilt of a sword
⇒ cadence [music]
⇒ made of palmyra wood
⇒ musical time or measure
⇒ palmyra tree or fan-palm
⇒ flapping of an elephant's ears
⇒ span measured by the thumb and middle finger
⇒ slapping the hands together or against one's arm
Shloka(s): 
1|7|9|2 ► तालः कालक्रियामानं लयः साम्यमथास्त्रियाम्॥ (नाट्यवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 1|7|9|2 ⇢ तालः (ताल) (पुं) ⇒ lock, bolt, ziva, dance, melody, cymbal, rhythm, trochee, palm tree, goldsmith, palmyra tree, hilt of a sword, cadence [music], made of palmyra wood, musical time or measure, palmyra tree or fan-palm, flapping of an elephant's ears, span measured by the thumb and middle finger, slapping the hands together or against one's arm
➠ 1|7|9|2 ⇢ कालक्रियामानम् (कालक्रियामान) (नपुं)
Related word(s): 
परा_अपरासंबन्धः ➡ तालभेदः
जातिः ➡ ध्वन्यात्मकः
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 तालं,  क्ली,
   (तलत्यनेनेति । तल प्रतिष्ठायाम् +“हलश्च ।” ३ । ३ । १२२ । इति घञ् ।) हरि-तालम् । (अस्य नामानि यथा,  --“हरितालं तालमालं मालं शैलूषभूषणम् ।पिञ्जकं रोमहरणं तालकं पातमित्यपि ॥
”इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे जारणमारणाधि-कारे ॥
)तालीशपत्रम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
 दुर्गा-सिंहासनम् । इति हेमचन्द्रः । ४ । २०२ ॥
(तालस्य विकारः । “तालादिभ्योऽण् ।” ४ ।३ । १५२ । इत्यस्य तालाद्धनुषि इति वार्त्ति-कोक्त्या अण् । धनुः । इति सिद्धान्तकौमुदी ॥
तालस्येदम् । अण् तस्य लुक् ।) तालफलम् ॥
(यथा,  महाभारते । ३ । १०१ । ५ ।“शिरोभिः प्रपतद्भिश्चाप्यन्तरीक्षात् महीतलम् ।तालैरिव महाराज ! वृन्ताद्भ्रष्टैरदृश्यत ॥
”)

 तालः,  पुं,
   (तलत्यत्र । तल + “हलञ्च ।” ३ । ३ । १२२ ।इति घञ् ।) वृक्षविशेषः । तत्पर्य्यायः । ताल-द्रुमः २ पत्री ३ दीर्घस्कन्धः ४ ध्वजद्रुमः ५ तृण-राजः ६ मधुरसः ७ मदाढ्यः ८ दीर्घपादपः ९चिरायुः १० तरुराजः ११ दीर्घपत्रः १२ गुच्छ-पत्रः १३ आसवद्रुः १४ । इति राजनिर्घण्टः ॥
लेख्यपत्रः १५ महोन्नतः १६ । इति भाव-प्रकाशः ॥
 अस्य गुणाः । मधुरत्वम् । शीत-त्वम् । पित्तदाहश्रमापहत्वञ्च ॥
 * ॥
 अस्यरसगुणः । कफपित्तदाहशोफनाशित्वम् । मद-कारित्वञ्च ॥
 * ॥
 तत्फलगुणाः । शीतलत्वम् ।बल्यत्वम् । स्निग्धत्वम् । स्वादुरसत्वम् । गुरु-त्वम् । विष्टम्भित्वम् । वातपित्तास्रक्षतदाहक्षय-नाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
 पित्तरक्त-श्लेष्मविवर्द्धनत्वम् । दुर्ज्जरत्वम् । बहुमूत्रत्वम् ।तन्द्राभिष्यन्दिशुक्रदातृत्वञ्च । इति भावप्रकाशः ॥
वातकृमिकुष्ठरक्तपित्तनाशित्वम् । बृंहणत्वम् ।वृष्यत्वम् । स्वादुत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
 * ॥
तद्वीजस्य अर्थात् तालशस्यस्य गुणाः । मूत्र-करत्वम् । मिष्टत्वम् । वातपित्तहरत्वम् । गुरु-त्वञ्च ॥
 * ॥
 तदस्थिमज्जगुणाः । मधुरत्वम् ।मूत्रलत्वम् । शीतलत्वम् । गुरुत्वञ्च ॥
 * ॥
तालाम्बुगुणाः । पित्तनाशित्वम् । शुक्रस्तन्य-वृद्धिकारित्वम् । गुरुत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
तालजतरुणतोयगुणः । अतिशयमदकारित्वम् ।तदेवाम्लीभूतं पित्तवातदोषकृत् । इति भाव-प्रकाशः ॥
 कफकृमिहरत्वम् । रुच्यत्वम् । वात-लत्वम् । दुर्ज्जरत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
 * ॥
तालप्रलम्बगुणः । रूक्षत्वम् । क्षतरोगनाशि-त्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
 * ॥
 तालतरुण-मज्जगुणाः । किञ्चिन्मदकरत्वम् । लघुत्वम् ।श्लेष्मकारित्वम् । वातपित्तनाशित्वम् । सस्नेह-त्वम् । मधुरत्वम् । सारकत्वञ्च । इति भाव-प्रकाशः ॥
 * ॥
 तालशिरोगुणाः । स्वादुत्वम् ।तिक्तत्वम् । कषायत्वम् । मूत्रातङ्करोगनाशि-त्वम् । बलप्राणशुक्रवृद्धिकारित्वञ्च । इति ।राजवल्लभः ॥
 * ॥
गीतकालक्रियामानम् । अयं स्वर इयत् कालंगेयः इयत् कालं विलम्बितं इयत् कालं द्रतंइयत् कालं मध्यमिति बोधयितुं ईदृशै-र्हस्तैरङ्गुल्याकुञ्चन प्रसारणादिक्रियाभिर्नर्त्तितव्यंगातव्यञ्चेति कालक्रिययोः प्रमाणं तालः ॥
 साञ्जेइदमियत् कालं गेयमिति कालेनाङ्गुल्याद्याकुञ्च-नादिक्रियामानं ताल इति ॥
 कालस्य एकद्वि-त्रिमात्राद्युच्चारणनियमितस्य क्रियायाः परि-स्पन्दात्मिकायाः परिच्छेदहेतुस्ताल इति मधुः ॥
कालेन नर्त्तनगलवादनक्रियाणां मानं तालः ।तारादेककालमेषां विरामस्ताल इत्यन्ये । इत्य-मरटीकायां भरतः ॥
 * ॥
 तस्योत्पत्तिर्यथा ।गौरीहरयोर्नृत्येन तालो ब्रभूव । तस्य कार-णम् । क्रियाकालश्च । हरनृत्यस्य ताण्डवं गौर्य्यनृत्यस्य लास्यं इति संज्ञा अर्थात् पुरुषनृत्यस्यताण्डवं नार्य्या नृत्यस्य लास्यमिति नाम ।ताण्डवस्याद्याक्षरेण लास्यस्याद्याक्षरेण चमिलित्वा ताल इति संज्ञा जाता । इतिसङ्गीतशास्त्रम् ॥
 * ॥
 तस्य भेदा यथा,  --“चच्चत्पुट १ श्चाचपुटः २ षट्पितापुत्त्रकस्तथा ३ ।उद्घट्टकः ४ सन्निपातः ५ कङ्कणः ६ कोकिलारवः ७ ॥
राजकोलाहलो ८ रङ्गविद्याधर ९ शचीप्रियौ १० ।पार्व्वतीलोचनो ११ राजचूडामणि १२ जय-श्रियौ १३ ॥
वादकाकुल १४ कन्दर्प १५ नलकूवर १६ दर्पणाः १७ ।रतिलीलो १८ मोक्षपतिः १९ श्रीरङ्गः २० सिंह-विक्रमः २१ ॥
दीपको २२ मल्लिकामोदो २३ गजलीलश्च २४चर्च्चरी २५ ।कुहक्को २६ विजयानन्दो २७ वीरविक्रम २८टेङ्किके २९ ॥
रङ्गाभरण ३० श्रीकीर्त्ति ३१ वनमालि ३२ चतु-र्म्मुखाः ३३ ।सिंहनन्दन ३४ नन्दीश ३५ चन्द्रविम्ब ३६ द्बिती-यकाः ३७ ॥
जयमङ्गल ३८ गन्धर्व्व ३९ मकरन्द ४० त्रिभ-ङ्गयः ४१ ।रतितालो ४२ वसन्तश्च ४३ जगझम्पो ४४ ऽथगारुणिः ४५ ॥
कविशेखर ४६ घोषौ च ४७ हरवल्लभ ४८भैरवौ ४९ ।गतप्रत्यागतो ५० मल्लतालो ५१ भैरवमस्तकः ५२ ॥
सरस्वतीकण्ठाभरणः ५३ क्रीडा ५४ निःसारु-रेव च ५५ ।मुक्तावली ५६ रङ्गराज ५७ भरतानन्दा ५८दितालकाः ५९ ॥
सम्पक्वेष्टाक ६० इत्यादि ताला भरतसंमताः ।संक्षेपतो निगदिता अथैषां लक्षणं यथा ॥
 * ॥
अर्द्धमात्रं द्रुतं ज्ञेयमेकमात्रं लघु स्मृतम् ।द्बिमात्रन्तु गुरु ज्ञेयं त्रिमात्रन्तु प्लुतं मतम् ॥
ताले चच्चत्पुटे ज्ञेयं गुरुद्बन्द्बं लघुः प्लुतः १ ।गुरुर्लघुः प्लुतश्चैव भवेच्चाचपुटाभिधे ॥
 २ ॥
गलगालगलाश्चैव षट्पितापुत्त्रके मताः ३ ।उद्घट्टके तु गमनाः ४ सन्निपाते गुरुर्म्मतः ॥
 ५ ॥
चतुर्व्विधः परिज्ञेयस्तालः कङ्कणनामकः ६ ।पूर्णः खण्डः समश्चैव विषमश्चैव कथ्यते ॥
लचतुष्क गलौ पूर्णे खण्डे बिन्दुद्वयं गुरुः ।यगणस्तु समे ज्ञेयस्तगणो विषमे भवेत् ॥
खचतुष्कं सयत्यन्तं गुरुर्बिन्दुचतुष्टयम् ।सयत्यन्तं लघुश्चैव तालोऽयं कोकिलारवः ॥
 ७ ॥
लचतुष्कं सयत्यन्तं खत्रयं खत्रयं लघुः ।लघुर्बिन्दुद्बयञ्चेति राजकोलाहलाभिधे ॥
 ८ ॥
खद्वयं द्वौ प्लुतौ यत्र रङ्गविद्याधरः स तु ९ ।लघूनि त्रीणि यत्र स्युर्गुरूणि त्रीणि यत्र वै ॥
प्लुतद्वयञ्च यत्रास्ति स तालः स्याच्छचीप्रियः ॥
 १० ॥
खद्वयं गुरुलौ बिन्दुर्गौ प्लुतौ गौ प्लुतौ पुनः ।यत्र तालः स विज्ञेयः पार्व्वतीलोचनाभिधः ॥
 ११ ॥
राजचूडामणौ बिन्दुर्लश्च बिन्दुर्लगौ मतौ ॥
 १२ ॥
रगणो नो गुरुश्चैव जयश्रीरिति कथ्यते ॥
 १३ ॥
प्लुतौ लघुचतुष्कञ्च मौ नौ द्रुतयुगं लघुः ।लचतुष्कंविना शब्दं तालः स्याद्वादकाकुलः ॥
 १४ ॥
द्रुतद्वयं यकारश्च कन्दर्पेपि प्रकीर्त्तितः ॥
 १५ ॥
चत्वारो गुरवो यत्र चत्वारः प्लुतका अपि ।लघ्वक्षराणि चत्वारि तालोऽयं नलकूवरः ॥
 १६ ॥
बिन्धुद्बयं गुरुश्चैव भवेद्यत्र स दर्पणः ॥
 १७ ॥
रतिलीले विधातव्यं लघुद्वन्द्वं गुरुद्वयम् ॥
 १८ ॥
आदौ षोडशगुरवो द्वात्रिंशल्लघवस्ततः ।चतुःषष्टिर्द्रुता यत्र सोऽयं मोक्षपतिर्मतः ॥
 १९ ॥
श्रीरङ्गसंज्ञके ताले मगणाल्लघुप्लुतौ मतौ ॥
 २० ॥
सिंहविक्रमताले तु मगणो नखगाः खगौ ॥
 २१ ॥
प्लुतो लघुः प्लुतश्चैव ताले दीपकनामनि ॥
 २२ ॥
ताले स्यान्मल्लिकामोदे लद्बयं खचतुष्टयम् ॥
 २३ ॥
लचतुष्कं विरामान्तं गजलीले प्रकीर्त्तितम् ॥
 २४ ॥
अष्टकृत्वस्तु चर्च्चर्य्यां विरामान्ते द्रुतौ लघुः ॥
 २५ ॥
द्रुतद्वन्द्वं भवेत्ताले कुहक्काख्ये लघुद्बयम् ॥
 २६ ॥
भवेयुर्विजयानन्दे लत्रयञ्च लघुत्रयम् ॥
 २७ ॥
वीरविक्रमताले तु द्रुतौ लगौ ततः प्लुतः ॥
 २८ ॥
टेङ्किका रगणेन स्यादेकेनैव कृतास्पदे ॥
 २९ ॥
भगणो गप्लुतौ स्यातां रङ्गाभरणनामके ॥
 ३० ॥
श्रीकीर्त्तिसंज्ञके ताले गुरुद्वन्द्वं लघुद्वयम् ॥
 ३१ ॥
चतुर्द्रुता लघू द्बौ तु द्रुतो गो वनमालिनि ॥
 ३२ ॥
चतुर्मुखाभिधे ताले यगणानन्तरं प्लुतः ॥
 ३३ ॥
भगणः प्लुतो लगौ बिन्दुद्बयं गौ नः प्लुतस्तथा ।लघुः प्लुतो द्रुतश्चैको लघुद्बयमथापि च ॥
निःशब्दं लचतुस्कञ्च ताले स्यात् सिंहनन्दने ॥
 ३४ ।गो लघुर्गौ लघुः प्लुतस्ताले नन्दीश्वरे मताः ॥
 ३५ ॥
गो द्रुतौ नौ प्लुतद्बन्द्बं चन्द्रविम्बे प्रकीर्त्तितम् ॥
 ३६ ॥
द्रुतद्बन्द्बं लघुश्चैकस्ताले स्यात्तु द्बितीयके ॥
 ३७ ॥
सकारश्च यकारश्च जयमङ्गलनामनि ॥
 ३८ ॥
चत्वारो गुरवो बिन्दूश्चत्वारश्च प्लुता अपि ।बिन्दवो दशषट् लाश्च ताले गन्धर्व्वसंज्ञके ॥
 ३९ ॥
मकरन्दे द्रुतद्वन्द्वं लघुद्वन्द्वमथो गुरुः ॥
 ४० ॥
गुरुर्लघुः प्लुतश्चैव त्रिभङ्गिः परिकीर्त्तितः ॥
 ४१ ॥
अत्र रतितालस्य लक्षणं पतितम् ॥
 ४२ ॥
वसन्तताले कर्त्तव्यो नगणो मगनस्तथा ॥
 ४३ ॥
जगझम्पे गुरुश्चैको विरामान्तञ्च खद्वयम् ॥
 ४४ ॥
गप्लुतौ लौ द्रुतौ लश्च प्लुतो गारुणि । ४५ ।शेखरे ॥
 ४६ ॥
प्लुतः शून्ये नगौ लश्च खद्बयञ्च ततो लघुः ॥
खचतुष्कं विना शब्दं यत्र घोषः स उच्यते । ४७ ।हरवल्लभताले च प्लुतो लो गौ च खद्वम् ॥
 ४८ ॥
भगणः प्लुतौ गनौ गयौ प्लुतो लघुश्च भैरवे । ४९ ।गतप्रत्यागते ताले लो मौ गौ नौ प्रकीर्त्तितौ ॥
 ५० ॥
चतुर्लघुर्मल्लताले विरामान्तं द्रुतद्वयम् ।लगौ गौ नो नगौ गश्च खद्बयं लद्बयं पुनः ॥
 ५१ ॥
नचतुष्कं विना शब्दं ताले भैरवमस्तके । ५२ ।सरस्वतीकण्ठाभरणे गौ लघुश्च द्रुतद्बयम् ॥
 ५३ ॥
एक एव प्लुतो यत्र क्रीडातालः स उच्यते ॥
 ५४ ॥
द्रुतद्वयं विरामान्तं ताले निःसारुके मतम् । ५५ ।खत्रयं सविरामान्तं नौ पुनः खत्रयन्तथा ॥
प्लुतौ गः खयुगं गश्च यत्र मुक्तावली तु सां । ५६ ।लगौ बिन्दुयुगं गौ लो रङ्गराजे प्रकीर्त्तितः ॥
 ५७ ॥
खद्वयं सविरामान्तं गुरुः प्लुतद्बयं लघुः ।यत्र ताले स विज्ञेयो भरतानन्दसंज्ञकः ॥
 ५८ ॥
आदिताले लगुश्चैक इत्याह भरतो मुनिः । ५९ ।मगणश्च प्लुताद्यन्तः संपक्वेष्टाकतालके ॥
 ६० ॥
एकाघिकशते ताले षष्टिर्मुख्यतमा इमे ॥
” * ॥
अथ प्रस्तारः ।“गुरुः प्लुताधोभागे तु गुर्व्वधोभागतो लघुः ।द्रुतं लघोरधोभागे तुल्ये तुल्या तु पङ्क्तिका ॥
उद्धृत्ता च कला पश्चादित्थं प्रस्तारणक्रमः ।सर्व्वप्लु तात् समारभ्य मात्रानिवहनिर्म्मितात् ॥
तावत् प्रस्तारयेदन्ते यावत् सर्व्वं द्रुतं भवेत् ॥
”अत्र तालप्रस्तारे पिङ्गलवन्नष्टोद्दिष्टमेरुपताका-दयः सन्ति बाहुल्यभयान्नोक्ताः ॥
 * ॥
अथ प्लुतादिमात्राभेदेन तालघातनम् ।“ताले निष्टातहस्तः प्लुतमनुघटयेद्घातमेकंसशब्दंतत्पश्चात् द्वौ च घातौ निनदविरहितौ दर्शयेदूर्द्धतोऽधः ।शून्यत्वात् फक्वतालाविति जगति पुनः सूत्रसिद्धौसनन्दा-वित्थं घातत्रयं तत् त्रिकलतनुवहिर्वर्द्धयेद्दुर्ल-कारम् ॥
एको घातः सशब्दो द्विकल इह गुरौ शब्दहीन-स्तथान्यःसोऽप्यूर्द्ध्वं याति लीलावलयवलयितोत्तान-हस्ताङ्गुलीभिः ।किञ्चोच्चैकैकमात्रा समुदयिनि लधौ घात एकोनिनादीघात्यो मात्रार्द्धभाजि द्रुतवपुषि लधोरर्द्धनादेनघातः ॥
इति तालघातनप्रकारः ॥
 * ॥
श्रीरङ्गो मणिबन्धकङ्कणवहो मुक्तावलीमण्डनःक्रीडाहेतुवसन्तरक्तहृदयो गन्धर्व्वलीलारतः ।साक्षान्मोक्षपतिश्चतुर्मुखनतो यो राजचूडामणिःसोऽयं तालमयस्तृणेढुतृणवत् संसारबन्धं हरिः ॥
अपि च ।नन्दीशोऽर्द्धतनुर्मुखेन वनतस्तच्चन्द्रविम्बोदयःकन्दर्पो नलकूवरश्च तुलितौ यस्यातिरूपे तुले ।कण्ठान्तः किल कोकिलारवभवो बाहौ जय-श्रीरहोतालात्मा मुरजिच्छिनत्तु सगुणः संसारपाशा-वलीम् ॥
ख्यातो यः कविचक्रवर्त्तिपदतो विद्याचनैरञ्चितःसौभद्रेयमिमं यमर्ज्जुनयशाः सोऽजीजनत्श्रीधरः ।तस्य श्रीलशुभङ्करस्य भणितौ भङ्गीतदामोदरेतालाद्यः स्तवकोच्युतस्तवकृतौ यातस्तृतीयःपटुः ॥
” * ॥
अन्यच्च ।“आदावष्टस्तथा रुद्रो ब्रह्म इन्द्रश्चतुर्द्दशः ।दशावतारबन्धादि नृत्यनाट्यं ततः परम् ॥
अथाष्टतालभेदाः । आडः १ दोजः २ ज्योतिः ३चन्द्रशेखरः ४ गञ्जनम् ५ पञ्चतालः ६ रूप-कम् ७ समतालः ८ ॥
 अथ रुद्रतालस्य भेदाः ।वीरविक्रमः १ विषमसमुद्रः २ धरणम् ३ वीर-दशकः ४ मण्डूकः ५ कन्दर्पः ६ डाँशपाहिडः ७ध्रुवचरणम् ८ दशकोषी ९ गजेन्द्रगुरुः १०छटका ११ । अथ ब्रह्मतालभेदाः । ब्रह्म १ विराम-ब्रह्म २ षट्कला ३ सप्तमात्रा ४ ॥
 अथेन्द्रताल-भेदाः । देवसारः १ देवचाली २ मदनदोला ३गुरुगन्धर्व्वः ४ पञ्चाली ५ इन्द्रभाषः ६ ॥
अथ चतुर्द्दशतालभेदाः । चिह्नतालः १ चन्द्र-मात्रा २ देवमात्रा ३ अर्द्धज्योतिका ४ स्वर्ग-सारः ५ क्षमाष्टः ६ धराधरा ७ वसन्तवाक् ८काककला ९ कीरशब्दा १० ताण्डवी ११ हर्ष-घारिका १२ भाषा १३ अर्द्धमात्रा १४ ॥
तेषां लक्षणानि यथा,  --एकतालस्ततः शून्यं युगलं तालिका परे ।सङ्गीतः प्रथमः सार आडतालः प्रकीर्त्तितः १ ॥
एकतालञ्च शून्यञ्च क्रमेणापि त्रिधा भवेत् ।शेषशून्यं कलाभेदे दोजाख्यश्च भवेत् पृथक् २ ॥
प्रथमं युगलं तालं एक एकस्तथापरे ।कलाभेदे गानभेदं ज्योतिश्च परिकीर्त्तितम् ३ ॥
चन्द्रश्चन्द्रस्तथा युग्मं तथा चन्द्रस्तथापरे ।षट् ताला निभवन्त्येवं चन्द्रशेखरभाषितः ४ ॥
एकतालो भवेच्छ्रेष्ठः क्रमेणापि चतुष्टयम् ।शेषशून्यं गञ्जनञ्च सर्व्वतो मुनिभाषितम् ५ ॥
प्रथमं युगलञ्चैव तत्परं तालमेककम् ।शेषे युग्मं तथा शून्यं पञ्चतालं प्रकीर्त्तितम् ६ ॥
युगलं प्रथमं तालं तत्परन्त्वेकशून्यकम् ।शेषे च युगलं तालं रूपकं परिकीर्त्तितम् ७ ॥
एकतालं तथा शून्यं क्रमेण द्विविधं भवेत् ।शेषे युगलतालञ्च समतालं भवेत् परम् ८ ॥
एकतालं तथा शून्यं क्रमेण त्रिविधं भवेत् ।तत्परं युगलं तालमित्येवं वीरविक्रमः १ ॥
युग्मतालं तथा शून्यं तत्परं द्वयतालकम् ।शेषे च युगलं तालं समुद्रविषमं स्मृतम् २ ॥
युग्मतालञ्च शून्यञ्च एकतालञ्च तत्परे ।शेषैकत्र त्रिशून्यञ्च विषमं धरणं भवेत् ३ ॥
एकतालं तथा शून्यं क्रमेणापि त्रिधा भवेत् ।युगलं युगलं पश्चात् स वीरदशकः स्मृतः ४ ॥
प्रथमं एकतालञ्च तत्परं शून्यमेककम् ।शेषैकत्र त्रितालञ्च मण्डूकस्य गतिर्यथा ५ ॥
समतालं यथा दृष्टं तथा कन्दर्पसंज्ञितम् ।समताले भवेत् शून्यं कन्दर्पे नास्ति तत् पुनः ६ ॥
पञ्चतालात् परं शून्यं डाँशपाहिडमुत्तमम् ।अत्यूर्द्ध्वञ्च भवेत् त्रस्तं संग्रामस्य यथा गतिः ७ ॥
एकतालं तथा शून्यं क्रमेणापि द्विधा भवेत् ।शेषैकत्र त्रितालञ्च ध्रुवचरणभाषितम् ८ ॥
एकतालमेकशून्यमित्येवञ्च भवेत् क्रमात् ।विरामं एकतालञ्च वाग्भेदे दशकोषिका ९ ॥
युगलं युगलं पश्चात् तदन्तेऽप्येकतालकम् ।शेषे च युग्मशून्यञ्च गजेन्द्रगुरुभाषितम् १० ॥
युग्मशून्यं विरामे च एकतालं भवेत् क्रमे ।छुटकाख्यानकं धीर सङ्गीतपरिनिष्ठितम् ११ ॥
युग्मञ्च त्रस्तं प्रथमैकतालंकिञ्चिद्बिरामे पुनरेकतालम् ।ब्रह्मस्य तालञ्च सङ्गीतमध्येयथा कपोती हि करोति शब्दम् १ ॥
युग्मतालं भवेत्रस्तं एकतालञ्च तत्परे ।शेषे द्वितीयशून्ये च विरामब्रह्मतालकम् २ ॥
प्रथमञ्चैकतालञ्च युग्मशून्यं तथा परे ।शेषैकत्र त्रितालेति षट्कला खलु कथ्यते ३ ॥
आदौ युग्मं तथा युग्मं त्रितालञ्च तथा परे ।सप्तमात्रा भवत्येषा ब्रह्मतालान्तरे शुभे ४ ॥
सविरामं त्रितालञ्च एकं शून्यन्तथापरे ।शेषे त्रस्तं त्रितालञ्च देवसार इतीर्य्यते १ ॥
द्वितयशून्यं विरामे भवति ततश्च त्रितालानि ।शेषेण द्विशून्यमित्येवं देवचाली २ ॥
प्रथममेव युग्मतालं तत्पश्चादेकशून्यं विरामे ।शेषे त्रितयतालं भवतीति मदनदोला ३ ॥
युग्मतालं समारभ्य पञ्चतालं भवेत्तथा ।अत्यूर्द्ध्वञ्च तथा त्रस्तं गुरुगन्धर्व्व ईरितः ४ ॥
श्रावणस्य यथा धारास्तथा तालो भवेद्घनः ।पञ्चतालान्तराणीति पञ्चालीति प्रकीर्त्तिता ५ ॥
सविरामं चतुस्तालं त्रितालं शून्यमन्ततः ।मेधारम्भे यथा केका रूयन्ते इन्द्रभाषितः ६ ॥
एकतालञ्च शून्यञ्च क्रमेण त्रितयं ततः ।शेषे चतुष्टयं त्रस्तं चिह्नताल इतीर्य्यते १ ॥
एकचन्द्रस्तथा युग्मं तालं प्रत्येकतस्त्रयम् ।शेषे त्रीणि च शून्यानि चन्द्रमात्रा भवेत् परा २ ॥
प्रथमं षट्कवालञ्च अत्यूर्द्ध्वन्तु भवेत् क्रमे ।शेषे युग्मं तथा शून्यं देवमात्रा च सोच्यते ३ ॥
चन्द्रशून्यं त्रितालञ्च विरामेण क्रमेण तु ।अत्यूर्द्ध्वन्तु भवत्येवं अर्द्धज्योतिरिति स्थितिः ४ ॥
एकैकतालान्तरयुग्मतालात्शून्यत्रयं तत्परमेकतालम् ।कलाभिदा शून्यभिदा समाख्यास स्वर्गसाराख्यनवीनतालः ५ ॥
युग्मशून्यं विरामेण देवतालमिति क्रमात् ।क्षमाष्टाख्योऽन्तरे शून्यं इति सर्व्वत्र भाषितम् ६ ॥
नवाम्बुदे दामिनि शीघ्रयानंतथा सुसम्बद्धसुतालभानम् ।युग्मं सत्रस्तं क्रमतश्च तालंशेषे त्रितालञ्च धराधराख्या ७ ॥
एकतालञ्च शून्यञ्च क्रमेणापि चतुष्टयम् ।क्रमात्तालत्रयञ्चैव वसन्तवागुदाहृतः ॥
 ८ ॥
सविरामं द्वयं तालं युग्मतालं तथा परे ।शेषैकत्र त्रितालञ्च भवेत् काककलेति सा ॥
 ९ ॥
त्रितालञ्च भवेत्त्रस्तं तत्परं त्वेकतालकम् ।शेषेऽपि च त्रितालञ्चेत् कीरशब्दा प्रचक्ष्यते १० ॥
युग्मं युग्मं तथा युग्मं तालन्त्वेकं भवेत् क्रमात् ।शेषशून्यं कलाभेदे ताण्डवीति भवेत् पृथक् ११ ॥
सविरामं द्वयं तालं युग्मशून्यञ्च तत्परम् ।शेषोर्द्ध्वन्तु त्रितालञ्च हर्षधारा प्रकीर्त्तिता १२ ॥
चन्द्रशून्यं विरामेण द्वयं तालं भवेत् क्रमात् ।अत्यूर्द्ध्वन्तु भवेत्रस्तं भाषाख्यं तालमुत्तमम् १३ ॥
अत्यूर्द्ध्वन्तु त्रितालञ्च द्वयं तालं विरामकम् ।इत्यर्द्धमात्रा विज्ञेवा सङ्गीतभुवि सर्व्वतः ॥
”इति सङ्गीतदामोदरः ॥
दशावतारप्रबन्धलक्षणं प्रबन्धशब्दे नित्यनाट्य-प्रबन्धवाद्यलक्षणं वाद्यशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
 * ॥
करतलम् । अङ्गुष्ठमध्यमाभ्यां सम्मितम् । करा-स्फालः । (यथा,  मेघदूते । ७९ ।“तालैः सिञ्चद्बलयसुभगैर्नर्त्तितः कान्तया मेयामध्यास्ते दिवसविगमे नीलकण्ठः सुहृद्वः ॥
”)कांस्यनिर्म्मितवाद्यभाण्डम् । त्सरुः । इतिमेदिनी । ले,  २४ ॥
 (महादेवः । यथा,  महा-भारते । १३ । १७ । १२८ ।“तलस्तालः करस्थाली ऊर्द्ध्वसंहननो महान् ॥
”)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 ताल पु०
  तल एव अण् । १ करतले शब्दार्थचि० । ताड्यतेतड--आघाते कर्मणि अच् डस्य लः । १ हरिताले२ तालीशपत्रे न०
  राजनि० ३ दुर्गासिंहासने न०
  हेमच०तालस्येदम् अण् तस्य लुक् । ४ तालफले न०
  । अङ्गुष्ठमध्य-म भ्यां मिते ५ परिमाणे ६ करास्फालने ७ कांस्यनि-र्मितवाद्यभेदे (करताल) ८ त्सरौ खडगमुष्टौ च पु०
 मेदि० ९ स्वनामख्याते वृक्षभेदे भावप्र० ।“पक्वं तालफलं पित्तरक्तश्लेष्मविवर्द्धनम् । दुर्जरं बहु-मूत्रञ्च तन्द्राऽभिष्यन्दशुक्रदम् । तालमज्जा तु तरुणःकिञ्चिन्मदकरो लघुः । श्लेष्मलो वातपित्तघ्नः सस्नेहो मधुरःसरः । तालमज्जा तालफलवीजमज्जा । तालजं तरुणंतोयमतीव मदकृन्मतम् । अम्लीभूतं तदा तत् स्यात्पित्तकृतद्वातदोषहृत्” भावप्र० । “तालो द्वादशभिर्जानु-परिणाहपरिभ्रमैरिति” उक्ते १० मानविशेषे । हस्तेनजानुमण्डलपरिभ्रमणं यावत्याकालमात्रया क्रियते ताव-तीभिर्द्वादशभिस्तालाख्यः कालांशो ज्ञेयः इत्यर्थः ।११ गीतकालक्रियामाने । अयं स्वर इयत्कालं गेयः इय-त्कालं विलम्बित इयत्कालं द्रुतम् इयत्कालं मध्य-मिति बोधयितुं ईदृशैर्हस्तैरङ्गुल्याकुञ्चनप्रसारणाक्रिया-भिर्नर्त्तितव्यं गातव्यञ्चेति कालक्रिययोः प्रमाणंतालः । इदमियत्कालं गेयमिति कालेनाङ्गुल्याद्याकु-ञ्चनादिक्रियामानं ताल इति यावत् । “कालस्य एकद्वि-त्रिमात्राद्युच्चारणनियमितस्य क्रियायाः परिस्पन्दात्मिकायाः परिच्छेदहेतुस्तालम्” इति मधुसू० । “कालेन नर्त्तनगलवादनक्रियाणां मानं तालः ताराद्येककालमेषांविरामस्ताल इत्यन्थे” इत्यमरटीकायां भरतः ।तन्निरुक्तिस्तु गौरीहरयोर्नृत्येन तालो बभूव ।तथा हि । हरनृत्यस्य ताण्डवं गौर्य्यानृत्यस्यलास्यम् इति संज्ञा पुरुषन्यृत्यस्य ताण्डवं नार्य्या-नृत्यस्य लास्यमिति नियमात् । ताण्डवस्याद्याक्ष-रेण लास्यस्याद्याक्षरेण च मितित्वा ताल इतिसंज्ञा जाता इति” संगीतशास्त्रे तस्य भेदा यथा “चर्च्चत्पुट १ श्चारु पुटः २ ३ घट्टितापुत्रकस्तथा । ४ उद्घट्टकः५ सन्निपातः ६ कङ्खणः ७ कोकिलारवः । ८ राजकोलाहलो९ रङ्गविद्याधर १० शचीप्रियौ । ११ पार्वतीलोचनो १२ राजचूडामणि १३ जयश्रियौ १४ वादकाकल १५ कन्दर्प १६ न-लकूवर १७ दर्पणाः । १८ रतिलीलो १९ मोक्षपतिः२० श्रीरङ्गः २१ सिंहविक्रमः । २२ दीपको २३ मल्लिकामोदो२४ गजलीलश्च २५ चर्च्चरी । २६ कुहक्को २७ विजयानन्दो२७ वीरविक्रम २८ टेङ्किके । २९ रङ्गाभरण ३० श्रीकीर्त्ति३१ वननालि ३२ चतुर्मुखाः । ३३ सिंहनन्दन ३४ नन्दीश३५ चन्द्रविम्ब ३६ द्वितीयकाः । ३७ जयमङ्गल ३८ गन्धर्व३९ मकरन्द ४० त्रिभङ्गयः । ४१ रतितालो ४२ वसन्तश्च४३ जगझम्प्रो ४४ऽथ मारुतिः । ४५ कविशेखर ४६ घोषौच ४७ हरवल्लभ ४८ भैरवौ ४९ । गतप्रत्यागतो ५० मल्लतालो५१ भैरवमस्तकः ५२ । सरस्वतीकण्ठाभरणः ५३ क्रीडा५४ निःसारुरेव च । ५५ मुक्तावली ५६ रङ्गराज ५७ भरता-नन्दा ५८ऽऽदितालकाः ५९ । सम्पक्वेष्टक ६० इत्यादि तालाभरत संमताः । संक्षेपतो निगदिता अथैषां ल णंतथा । अर्द्धमात्रं द्रुतं ज्ञेयमेकमात्र लघु स्मृतम् ।द्विमात्रन्तु गुरुज्ञेयं त्रिमात्रन्तु प्लुतं मतम् ताले चर्च्चत्पुटे ज्ञेयं गुरु द्वन्द्वं लघुः प्लुतः १ । गुरर्लघुः प्लुतश्चैवभवेच्चारुपुटाभिधे २ । गलागलगलाश्चैव षट्टितापुत्रके मताः ३ । उद्घट्टके तु गमनाः ४ सन्निपाते गुरुर्मतः ५ ।चतुर्विधः परिज्ञेयस्तालः कङ्कणनामकः ६ । पूर्णःखण्डः समश्चैव विषमश्चैव कथ्यते । लचतुष्कं गणौपूर्णे खण्डे विन्दुद्वयं गुरुः । यगणस्तु समे ज्ञेयस्तगणो विषमे भवेत् । खचतुष्कं सयत्यन्तं गुरुर्विन्दुचतुष्टयम् । सयत्यन्तं लघुश्चैव तालोऽयं कोकिलारवः ७लचतुष्कं सयत्यन्तं खत्रयं खत्रयं लघुः । लघुर्विन्दु-द्वयञ्चेति राजकोलाहलाभिधे ८ । खद्वयं द्वौ प्लुतौयत्र रङ्गविद्याधरः स तु ९ । लघूनि त्रीणि यत्र स्युर्गु-रूणि त्रीणि यत्र वै । प्लुतद्वयञ्च यत्रास्ति स तालःस्याच्छचीप्रियः १० । खद्वयं गुरुलौ विन्दुर्गौ प्लुतौगौ प्लुतौ पुनः । यत्र तालः स विज्ञेयः पार्वतीलोचना-भिधः ११ । राजचूडामणौ विन्दुर्लश्च विन्दुर्लगौ मतौ १२ ।रगणोनो गुरुश्चैव जयश्रीरिति कथ्यते १३ । प्लुतौलघुचतुष्कञ्च मौ नौ द्रुतयुगं लघुः । लचतुष्कं विना-शब्दं तालः स्याद्वादकाकलः १४ । द्रुतद्वयं यकारश्चकन्दर्पेऽपि प्रकीर्त्तितः १५ । चत्वारो गुरवो यत्र चत्वारप्लुतका अपि । लष्वक्षराणि चत्वारि तालीऽयं नलकूवरः १६ । विन्दुद्वयं गुरुश्चैव भवेद्यत्र स दर्पणः १७ ।रतिलोले विधातव्यं लघुद्वन्द्वं गुरुद्वयम् १८ । आदौषोडश गुरुवो द्वात्रिंशल्लघवस्ततः । चतुःषष्टिर्द्रुता यत्रसोऽयं मोक्षपतिर्मतः १९ । श्रीरङ्गसंज्ञके ताले मगणाल्लःप्लुतौ मतौ २० । सिंहविक्रमताले तु मगणो नखगाःखगौ २१ । प्लुतो नश्च प्लुतश्चैव ताले दीपकनामनि २२ताले स्यान्मल्लिकामोदे लद्वयं खचतुष्टयम् २३ । लचतुष्कंविरामान्तं गजलीले प्रकीर्त्तितम् २४ । अष्टकृत्वस्तु चर्च्चर्य्यांविरामान्ते द्रुतौ लघुः २५ । द्रुतद्वन्द्वं भवेत्ताले कुह-क्काख्ये लघुद्वयम् २६ । भवेच्च विजयानन्दे लत्रयञ्च लघुत्र-यम् २७ । वीरविक्रमताले तु द्रुतौ लगौ ततः प्लुतः २८ ।टेङ्किका रगणेन स्यादेकेनैव कृतास्पदे २९ । भगणो गप्लुतौ स्यातां रङ्गाभरणनामके ३० । श्रीकीर्त्तिसंज्ञके तालेगुरुद्वन्द्वं लघुद्वयम् ३१ । चतुर्द्रुता लघू द्वौ तु द्रुतो गोवनमालिनि ३२ । चतुर्मुखाभिधे ताले यगणानन्तरं प्लुतः ।३३ । भश्च प्लुतो लगौ विन्दुद्वयं गौ नः प्लुतस्तथा ।लघुः प्लुतो द्रुतश्चैको लघुद्वयमथापि च । निःशब्दं लचतुष्कञ्च ताले स्यात् सिंहनन्दने ३४ । गो लघुर्गौ लघुःप्लतस्ताले नन्दीश्वरे मतः ३५ । गो द्रुतौ नौ प्लतद्वन्द्वंचन्द्रविम्बे प्रकीर्त्तितम् ३६ । द्र तद्वन्द्वं लघुश्चैकस्तालेस्यात्तु द्वितीयके ३७ । सकारश्च यकारश्च जयमङ्गल-नामनि ३८ । चत्वारो गुरवो विन्दुश्चत्वारश्च प्लुता अपि ।विन्दवो दश षट् लाश्च ताले गान्धर्वसंज्ञके ३९ । मकरन्देद्रुतद्वन्द्वं लघुद्वन्द्वमथो गुरुः ४० । गुरुर्लघुः प्लुतश्चैवत्रिभङ्गिः परिकीर्त्तिता ४१ । गुरुद्वयं लघुद्वन्द्वं रतितालेप्रकीर्त्तितम् ४२ । वसन्तताले कर्त्तव्यो नगणो मगणस्तथा ४३ । जगझम्पे गुरुश्चैको विरामान्तञ्च खद्वयम् ४४ ।गप्लुतौ लौ द्रुतौ लश्च प्लुतो मारुतिनामनि ४५ । कविशै-खरे प्लुतः शून्यं नगौ लश्च ततो लघुः ४६ । खचतुष्कंविना शब्दं यत्र घोषः स उच्यते ४७ । हरवल्लभताले चप्लुतो लो गौं च खद्वयम् ४८ । भगणः प्लुतौ गणौ गयौप्लुतौ लघुश्च भैरवे ४९ । गतप्रत्यागते ताले लो मौ गौ नौप्रकीर्त्तितौ ५० । चतुर्लघु मल्लताले विरामान्तं द्रुतद्वयम् ५१ ।लगौ गौ मो नगौ गश्च खद्वयं लद्वयं पुनः । नचतुष्कंविना शब्दं ताले भैरवमस्तके ५२ । सरस्वतीकण्ठाभरणे गौलघुश्च द्रुतद्वयम् ५३ । एक एव प्लुतो यत्र क्रीडातालःस उच्यते ५४ । द्रुतद्वयं विरामान्तं ताले निःसारकेमतम् ५५ । खत्रयं सविरामान्तं नौ पुनः खत्रय-न्तथा । प्लुतौ गः खयुगं गश्च यत्र मुक्तावली तु सा ५६ ।लगौ विन्दुयुगं गौ लौ रङ्गराजे प्रकीर्त्तितः ५७ ।खद्वयं सविरामान्तं गुरुः प्लुतद्वयं लघुः । यत्र ताले सविज्ञेयो भरतानन्दसंज्ञकः ५८ । आदिताले लघुश्चैकइत्याह भरतो मुनिः ५९ । भगणश्च प्लुताद्यन्तःसंपक्वे-ष्टकतालके ६० । एकाधिकशते ताले षष्टिर्मुख्यतमा इमे” ।अथ प्लुतादिमात्राभेदेन तालघातनम् । “ताले निष्णात-हस्तः प्लुतमनुघटयेद्घातमेकं सशब्दं तत्पश्चात् द्वौ च घातौनिनदविरहितौ दर्शयेदूर्द्ध्वतोऽधः । शुन्यत्वात् पक्कता-लाविति जगति पुनः सूत्रसिद्धौ सनन्दा विल्वं घातत्रयंतत् त्रिफलतनुवहिर्बर्द्धयेद्दुर्लकारम । एको घातः स-शब्दो द्विकल इह गुरौ शब्दहीनस्तथान्यः सोऽप्यूर्द्ध्वंयाति लीलावलयवलयितोत्तानहस्ताङ्गुलीभिः । किञ्चो-च्चैकैकमात्रा समुदयिनि लघौ घात एको निनादी घात्योमात्रार्द्धभाजि द्रुतवपुषि लघोरर्द्धनादेन घातः” ।संगी० दा० ३ स्तवकः ।“आदावष्टस्तथा रुद्रो ब्रह्म इन्द्रश्चतुर्दशः । दशावतारवन्धा-दिनृत्यनाट्यं ततः परम् ।”अथष्टतालभेदाः । “आडः १ दोजः २ ज्योतिः ३ चन्द्रशेखर ४गञ्जनं ५ पञ्चतालः ६ रूपकं ७ समतालः ८ ।”तत्र रुद्रतालस्य भेदाः । बीरविक्रमः १ । विषमसमुद्रः २धरणं ३ वीरदशकः ४ मण्डूकः ५ कन्दर्पः ६ डाँशपाहिडः ७ध्रुवचरणं ८ दशकोषी ९ गजेन्द्रगुरुः १० छुटका ११ ।”अथ ब्रह्मतालभेदाः “ब्रह्म १ विरामब्रह्म २ षट्कला ३ सप्तमात्रा ४”अथेन्द्रतालभेदाः । “देवसारः १ देवचाली २ मदनदोला ३ गुरु-गन्धर्वः ४ पञ्चाली ५ इन्द्रभाषः ६ ।”अथ चतुर्द्दशतालभेदाः । “चिह्नतालः १ चन्द्रमात्रा २ देवमात्रा ३अर्द्धज्योतिः ४ स्वर्गसारः ५ क्षमाष्टः ६ धराधारा ७ वस-न्तवाक् ८ काककला ९ कीरशब्दा १० ताण्डवी ११हर्षधारिका १२ भाषा १३ अर्द्धमात्रा १४ ।”क्रमेणैषां लक्षणादि तत्रापि अष्ट तालभेदस्य लक्षणानि यथा“एकतालस्ततः शून्यं यगलं तालिका परे । सङ्गीतेप्रथमः सार आडतालः प्रकीर्त्तितः १ । एकतालञ्चशून्यञ्च क्रमेणापि त्रिधा भवेत् । शेषशून्यं कलाभेदेदोजाख्यश्च भवेत् पृथक् ३ । प्रथमं युगलं तालंएक एकस्तथा परे । कलाभेदे गानमेवं ज्योतिश्चपरिकीर्त्तितम् ३ । चन्द्रश्चन्द्रस्तथा युग्मं तथा चन्द्र-स्तथा परे । षट् तालानि भवन्त्येवं चन्द्रशेखर-भाषितः ४ । एकतालो भवेत् श्रेष्ठः क्रमेणापि चतुष्ट-यम् । शेषशून्यं गञ्चनञ्च सर्वतो मुनिभाषितम् ५ । प्रथमंयुगलञ्चैव तत्परं तालमेककम् । शेषे युग्मं तथा शून्यंपञ्चतालं प्रकीर्त्तितम् ६ । युगलं प्रथमं तालं तत्परन्त्वेक-शून्यकम् । शेषे च युगलं त लं रूपकं परिकीर्त्तितम् ७ ।एकतालं तथा शून्यं क्रमेण द्विविधं भवेत् । शेषे युग-लतालञ्च समतालं भवेत् परम् ८ ।”रुद्रतालभेदलक्षणादि “एकतालं तथा शून्यं क्रमेणत्रिविधं भवेत् । तत्परं युगलं ताल इत्येव वीरविक्रमः १ ।युग्मतालं तथा शून्यं तत्परं द्वयतालकम् । शेषे च युगलंतालं समुद्रविषमं स्मृतम् २ । युग्मतालञ्च शून्यञ्च एक-तालञ्च तत्परे । शेषैकत्र त्रिशून्यञ्च विषमं धरणंभवेत् ३ । एकतालं तथा शून्यं क्रमेणापि त्रिघाभवेत् । युगलं युगलं पश्चात् स वीरदशकः स्मृतः ४ ।प्रथममेकतालञ्च तत्परं शून्यमेककम् । शेषैकत्र त्रिता-लञ्च मण्डूकस्य गतिर्यथा ५ । समतालं यथा दृष्टं तथाकन्दर्पसंज्ञितम् । समताले भवेत् शून्यं कन्दर्पे नास्ति, तत्पुनः ६ । पञ्चतालात् परं शून्यं डाँशपाहिडमुत्त-मम् । अत्यूर्द्ध्वञ्च भवेत् त्रस्तं संग्रामस्य यथा गतिः ७ ।एकतालं तथा शून्यं क्रमेणापि द्विधा भवेत् । शेषैकत्रत्रितालञ्च घ्रुवचरणभाषितम् ८ । एकतालं एकशून्य-मित्येवञ्च भवेत् क्रमात् । विरामे एकतालञ्च वाग्भेदेदशकोषिका ९ । युगलं युगलं पश्चात् तदन्तेप्येकताल-कम् । शेषे च युग्मं शून्यञ्च गजेन्द्रगुरुभाषितम् १०युग्मशून्यं विरामे च एकतालं भवेत् क्रमे । छुटका-ख्यानकं धीरं सङ्गीतपरिनिष्ठितम् ११ ।”ब्रह्मतालभेदलक्षणानि । “युगञ्च त्रस्तं प्रथमैकतालंकिञ्चिद्विरामे पुनरेकतालम् । ब्रह्माख्यतालञ्च सुगीत-मध्ये यथा कपोती हि करोति शब्दम् १ । युम्म-तालं भवेद्त्रस्तं एकतालञ्च तत्परे । शेषे द्वितीयशून्येच विरामब्रह्मतालकम् २ । प्रथमञ्चैकतालञ्च युग्मशून्यंतथा परे । शेषैकत्र त्रितालेति षट्कला खलु कथ्यते ३ ।आदौ युग्मं तथा युग्मं त्रितालञ्च तथा परे । सप्त-मात्रा भवत्येषा व्रह्मतालान्तरे शुभे ४ ।”इन्द्रतालभेदलक्षणानि “सविरामं त्रितालञ्च एकशून्यन्तथा-परे । शेषे त्रस्तं त्रितालञ्च देवसार इतीर्य्यते १ । द्वितीय-शून्यं विरामे भवति ततश्च त्रितालानि । शेषेण द्विशून्य-मित्येवं देवचाली २ । प्रथममेव युग्मतालं तत्पश्चादेकशून्यविरामे । शेषे त्रितयतालं भवतीति मदनदोलेति । युग्मतालं समारभ्य पञ्चतालं भवेत्तथा ।अत्यूर्द्ध्वञ्च तथा त्रस्तं गुरु गन्धर्व ईरितः ४ । श्रावणस्ययथा धारा तथा तालो भवेद्घनः । पञ्चतालान्तराणीतिपञ्चालीति प्रकीर्त्तिता ५ सविरामं चतुस्तालं त्रितालंशून्यमन्ततः । मेघारम्भे यथा केका रूयन्ते इन्द्रभा-सितः ६ ।”चतुर्दशतालभेदलक्षणानि “एकतालञ्च शून्यञ्च क्रमेणत्रितयं ततः । शेषे चतुष्टयं त्रस्तं चिह्नताल इतीर्य्यते १ ।एकचन्द्रस्तथा युग्मं तालं प्रत्येकतस्त्रयम् । शेषे त्रीणिच शून्यानि चन्द्रमात्रा भवेत्परा २ । प्रथमं षट्कतालञ्चअत्यूर्द्ध्वन्तु भवेत् क्रमात् । शेषे युग्मं तथा शून्यं देवमात्राच सोव्यते ३ । चन्द्रशून्यं त्रितालञ्च विरामेण क्रमेण तु ।अत्युर्द्ध्वन्तु भवत्येवमर्द्धज्योतिरिति स्थितिः ४ । एकैक-तालान्तंरयुग्मतालात् शून्यत्रयं तत्परमेकतालम् ।कलाभिदा शून्यभिदा समाख्या स स्वर्गसाराख्यनवीन-तालः ५ । युग्मशुन्यं विरामेण देवतालमिति क्रमात् ।क्षमाष्टाख्योऽन्तरे शून्यमिति सर्वत्र भाषितम् ६ । नवाम्बुदेरासिनि शीघ्रयानं तथा सुखंवद्धसुतानभानम् ।युम्मं सत्रस्तं क्रमतश्च तालं शेषे त्रितालञ्च घराध-राख्या ७ । एकतालञ्च शून्यञ्च क्रमेणापि चतुष्टयम् ।क्रमात्तालत्रयञ्चैव वसन्तवागुदाहृता ८ । सविरामं द्वयंतालं युग्मतालं तथा परे । शेषैकत्र त्रितालञ्च भवेत् का-ककलेति सा ९ । त्रितालञ्च भवेद् त्रस्तं तत्परं त्वेकता-लकम् । शेषेऽपि च त्रितालञ्चेत् कीरशब्दा प्रचक्ष्यते १० ।युग्मं युग्मं तथा युग्मं तालन्त्वेकं भवेत् क्रमात् ।शेषे शून्यं कलाभेदे ताण्डवीति भवेत् पृथक् ११ । सवि-रामं द्वयं तालं युग्मशून्यञ्च तत्परम् । शेषोर्द्ध्वन्तु त्रिता-लञ्च हर्षधारा प्रकीर्त्तिता १२ । चन्द्रशून्यं विरामेण द्वयंतालं भवेत् क्रमात् । अत्यूर्द्ध्वन्तु भवेद् त्रस्तं भाषाख्यंतालमुत्तमम् १३ । अत्यूर्द्ध्वन्तु त्रितालञ्च द्वयं तालं विरा-मकम् । इत्यर्द्धमात्रा विज्ञेया सङ्गीता भुवि सर्वतः” १४सङ्गीतदामोदरे ४ स्तवकम्” ।तालस्येदम् उत्सा० अञ् । “पानसं द्राक्षमाघुकं खार्जुरंतालमैक्षवम्” प्रा० वि० पुलस्त्योक्ते ११ मद्यभेदे न०
 

Capeller

German

 ताल m.
  Weinpalme (n.  deren Nuss)
 das
Klatschen,  Händegeklatsch
 Takt, 
Tanz
 Pl. Volksname. f.
  ई ein best.
Baum. 

Burnouf

French

 ताल ताल a. (तल) fait de bois de palmier. -- S. m.
 
la main ouverte avec les doigts allongés
		 empan [formé par le pouce
et le majeur]
		 battement de mains
 action de battre la mesure
 la
mesure que l'on bat
		 par ext. esp. de cymbales.
		 Poignée d'un
glaive.
		 Le palmier-éventail ou borassus flabelliformis. -- S. f.
 
ताली corypha taliera,  esp. de palmier
 flacourtia cataphracta
et curculigo orchioïdes,  bot.
		 Vin de palme.
		 Sorte de terre
odorante.
		 Sorte de clef ou de clavette. -- S. n.
  ताल orpiment
jaune.
		 Le trône de Durgā.
तालक n.
  loquet,  verrou.
		 Sorte de terre odorante.
Orpiment jaune.
तालकाभ a. (आ
 भा) vert. -- S. m.
  couleur verte.
तालती f.
  vin de palme.
तालपत्र n.
  petit cylindre d'or porté comme pendant
d'oreilles. -- F. esp. de plante.
तालपर्नी f.
  anethum pammorium,  esp. d'anis.
		 F. n.
  sorte
de parfum. 
तालपुष्पक n.
  sorte de collyre pour les yeux.
तालभृत् m.
  (भृ) surn.  de Balarāma.
तालमय a. (sfx. मय) de palmier.
तालमूलि f.
  curculigo orchioïdes,  bot.
ताललक्ष्मन् m.
  surn.  de Balarāma.
तालवृन्त m.
  et तालवृन्तक n.
  éventail.
तालवेचनक m.
  (ताल mesure musicale
 विच्)
danseur,  acteur.
तालाख्या f.
  parfum,  cf.  मुरा।
तालाङ्क a. (अङ्क) marqué d'un signe favorable [en
parlant d'un homme]. -- S. m.
  (ताल palmier) feuillet de livre, 
livre.
		 Scie.
		 Surn.  de Śiva et de Balarāma.
		 Esp. de végétal.
तालावचर a. (अव
 चर्) qui va en mesure. -- S. m.
 
danseur,  acteur.

Stchoupak

French

 १ ताल-
 m.
  palmier à vin,  borasse éventail 
 nt. son fruit 
 a. (f. 
-ई-) en bois de palmier 
 f.
  n.
  d'un arbre.
°केतु- (qui a un palmier pour étendard) m.
  n.
  de Bhīṣma 
 d'un
adversaire de Kṛṣṇa.
°जङ्घ- a. qui a des jambes longues comme un palmier 
 appartenant à
une tribu de ce nom 
 m.
  n.
  d'un Rākṣasa 
 d'un chef des Bhūta 
 d'un fils de
Jayadhvaja 
 pl.
  n.
  d'une tribu.
°ध्वज- m.
  = °केतु-।
°पत्त्र- nt. feuille de palmier 
 sorte d'ornement auriculaire.
°फल- nt. fruit de palmier.
°भट- m.
  n.
  d'un guerrier.
°मात्र- a. de la dimension d'un palmier,  aussi haut qu'un palmier 
-अम् id.
°वन- nt. bosquet,  bois de palmiers 
 m.
  pl.
  n.
  d'un peuple.
°वृन्त- nt. feuille de palmier servant d'éventail 
 éventail.
ताली-पट्ट- °पुट- ? sorte d'ornement auriculaire.

 २ ताल-
 m.
  fait de battre des mains,  de frapper du plat de la main 
 de
battre les oreilles (éléphant) 
 mesure musicale,  fait de battre
la mesure (sur la paume de la main) 
 cymbale 
 n.
  de Śiva 
 -अं दा- v.
दा।
°वाद्य- nt. fait de battre des mains,  bruit qui en résulte.
तालापचर- तालावचर- -ण- m.
  qui observe la mesure,  danseur.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.