| YouTube Channel

ताम्रं (tAmraM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ताम्रं,
क्ली,
 (तम्यते आकाङ्क्ष्यते इति । तमुकाङ्क्षायाम् + “अमितम्योर्दीर्घश्च ।” उणां । २ ।१६ । इति रक् उपधाया दीर्घश्च ।) तैजस-घातुविशेषः । तामा इति ताँवा इति च भाषा ॥
तत्पर्य्यायः । ताम्रकम् २ शुल्वम् ३ म्लेच्छ-मुखम् ४ द्ब्यष्टम् ५ वरिष्ठम् ६ उडुम्बरम् ७ ।इत्यमरः । २ । ९ । ९७ ॥
द्विष्ठम् ८ उदम्बरम् ९औदुम्बरम् १० उदुम्बरम् ११ औडुम्बरम् १२ ।इति तट्टीका ॥
तपनेष्टम् १३ अम्बकम् १४अरविन्दम् १५ रविलोहम् १६ रविप्रियम् १७रक्तम् १८ नैपालिकम् १९ रक्तधातु २० मुनि-पित्तलम् २१ अर्कम् २२ सूर्य्याङ्गम् २३ लोहि-तायसम् २४ । इति शब्दरत्नावली ॥
सुपक्वस्यतस्य गुणाः । मधुरत्वम् । कषायत्वम् । तिक्त-त्वम् । विपाके कटुत्वम् । शीतलत्वम् । कफपित्त-विबन्धशूलपाण्डूदरगुल्मनाशित्वञ्च । इति राज-निर्घण्टः ॥
अम्लत्वम् । सारकत्वम् । रोपण-त्वम् । लघुत्वम् । लेखनत्वम् । अर्शोज्वरकुष्ठ-कासश्वासक्षयपीनसाम्लपित्तशोथकृमिनाशि-त्वम् । अल्पबृंहणत्वञ्च । इति भावप्रकाशः ॥
परिणामशूलप्लीहवाय्वामशूलबहुरोगनाशित्वम् ।शुद्धिकारित्वम् । बलायुस्तेजःपुष्टितुष्टिकारित्वंनित्यसेवने वलीपलितनाशित्वञ्च ॥
* ॥
मृद्-वेष्टितशूरणकन्दगर्भनिहितगोमयाग्निभस्मीकृत-पञ्चामृतद्बारा पञ्चपुटदत्तताम्रस्य गुणाः ।वान्तिभ्रान्तिशूलाग्निमान्द्याम्लपित्तनाशित्वम् ।बलकारित्वञ्च ॥
* ॥
अशोधितताम्रदोषाः ।आयुःशुक्रबलनाशित्वम् । रोगवृद्धिच्छर्द्दिमूर्च्छा-भ्रमक्लेदनानारोगकुष्ठशूलविदाहस्वेदारुचिचित्त-सन्तापकारित्वम् । विषतुल्यत्वञ्च । इति सुख-बोधः ॥
* ॥
तस्योत्पत्तिर्यथा, --“शुक्रं यत् कार्त्तिकेयस्य पतितं धंरणीतल ।तस्मात् ताम्रं समुत्पन्नमिदमाहुः पुराविदः ॥
”तस्य लक्षणं यथा, --“जपाकुसुमसङ्काशं स्निग्धं मृदुं घनं क्षमम् ।लोहनागोज्झितं ताम्रं मारणाय प्रशस्यते ॥
कृष्णरूक्षमतिस्तब्धं श्वेतञ्चापि घनासहम् ।लोहनागयुतञ्चेति शुल्वं दुष्टं प्रकीर्त्तितम् ॥
”तस्य शोघनविधिर्यथा, --“पत्तलीकृतपत्राणि ताम्रस्याग्नौ प्रतापयेत् ।निषिञ्चेत् तप्ततप्तानि तैले तक्रे च काञ्जिके ॥
गोमूत्रे च कुलत्थानां कषाये च त्रिधा त्रिधा ।एवं ताम्रस्य पत्राणां विशुद्धिः संप्रजायते ॥
”अथ तस्य मारणविधिर्यथा, --“सूक्ष्माणि ताम्रपत्राणि कृत्वा संस्वेदयेद्बुधः ।वासरत्रयमम्लेन ततः खल्ले विनिःक्षिपेत् ॥
पादांशं सूतकं दत्त्वा याममम्लेन मर्द्दयेत् ।तत उद्धृत्य पत्राणि लेपरेद्द्विगुणेन च ।गन्धकेनाम्लघृष्टन तस्य कुर्य्याच्च गोलकम् ॥
ततः पिष्ट्वा च मीनाक्षीं चाङ्गेरीं सपुनर्नवाम् ।तत्कल्केन बहिर्गोलं लेपयेद्द्व्यङ्गुलोन्मितम् ॥
धृत्वा तद्गोलकं भाण्डे शरावेण च रोघयेत् ।बालुकाभिः प्रपूर्य्याथ विभूतिलवणाम्बुभिः ॥
दत्त्वा भाण्डमुखे मुद्रां ततञ्चुल्यां विपाचयेत् ।क्रमवृद्ध्याग्निना सम्यक् यावद्यामचतुष्टयम् ॥
स्वाङ्गशीतं ससुद्धृत्य मर्द्दयेच्छूरणद्रवैः ।यामैकं गोलकं तच्च निःक्षिपेच्छूरणोदरे ॥
मृदा लेपस्तु कर्त्तव्यः सर्व्वतोऽङ्गुष्ठमात्रकः ।पाच्यं गजपुटे क्षिप्तं मृतं भवति निश्चितम् ॥
वमनञ्च विरेकञ्च भ्रमं क्लममथारुचिम् ।विदाहं स्वेदमुत्क्लेदं न करोति कदाचन ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
शुल्वनिभः । अरुणवर्णः । इति हेमचन्द्रःशब्दरत्नावली च ॥
तद्बति, त्रि ॥
(“न विषं विषमित्याहुस्ताम्रञ्च विषमुच्यते ।एकदीषो विषे त्वष्टौ दोषास्ताम्रे प्रकीर्त्तिताः ॥
भ्रमो मूर्च्छा विदाहश्च उत्क्लेदशोषवान्तयः ।अरुचिश्चित्तसन्ताप एते दोषा विषोपमाः ॥
तस्माद्बिशुद्धं ताम्रं हि ग्राह्यं रोगोपशान्तये ।पटुना रविदुग्धेन ताम्रपत्राणि लेपयेत् ॥
अग्नौ सन्ताप्य निर्गुण्डीरसे सिञ्चेत् पुनः पुनः ॥
मतान्तरम् ।गोमूत्रेण पचेद्यामं ताम्रपत्रं दृढाग्निना ।शुध्यते नात्र सन्देहो मारणञ्चात्र कथ्यते ॥
इति ताम्रशोधनम् ॥
* ॥
अथ ताम्रमारणम् ।सूतमेकं द्विधा गन्धं यामं मर्द्द्यन्तु कन्यया ।द्वयोस्तुल्यं ताम्रपत्रं लिप्त्वा स्थाल्यां निधापयेत् ।सम्यक् शूरणजैः सार्द्धं पार्श्वे भस्म निधापयेत् ।चतुर्यामं पचेच्चुल्ल्यां पात्रपृष्ठे सगोमये ॥
जलं पुनः पुनर्द्देयं स्वाङ्गशीतं विमर्द्दयेत् ।म्रियते नात्र सन्देहः सर्व्वरोगेषु योजयेत् ॥
मतान्तरम् ।जम्ब्वाम्भसा सैन्धवसंयुतेनसगन्धकं स्थापय शुल्वपत्रम् ।पक्वायमानं पुटयेत् सुयुक्त्यावातादिकं यावदुपैति शान्तिम् ॥
अन्यतरमतम् ।शुद्धं ताम्रदलं विमर्द्द्या पटुना क्षारेण जम्बीरजैनींरैर्घस्रमिदं स्नुह्यर्कपयसा लिप्तं धमेत् सप्तधा ।निर्गुण्ड्यम्बुहिमं रसेन्द्रकलितं दुग्धाज्यगन्धेन तत्तुल्येनाथ मृतंभवेत् सुपठितं पञ्चामृतेन त्रिधा ॥
गुणा यथा, --वान्तिभ्रान्तिविवर्ज्जितं क्षयरुजाकुष्ठानिपाण्ड्वामयंशूलं मेहगुदाङ्कुरानिलगदानुक्तानुपानैर्जयेत् ।गुञ्जामात्रमिदन्ततो द्बिगुणितं तच्छुद्धकायेन चेत्भुक्तः स्थौल्यजरापमृत्युशमनं पथ्याशिना वत्स-रात् ॥
ताम्रमुष्णं गरहरं यकृत्प्लीहोदरापहम् ।क्रिमिशूलामवातघ्नं ग्रहण्यर्शोऽम्लपित्तजित् ॥
”इति ताम्रमारणम् ॥
* ॥
इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे जारणमारणाधि-कारे ॥
)