ताम्बूलं (tAmbUlaM)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritताम्बूलं, (तम + “खर्जिपिञ्जादिभ्य ऊरो-लचौ ।” उणां । ४ । ९० । इति ऊलच् बुगा-गमो दीर्घश्च ।) पर्णम् । पान इति भाषा ।अस्य गुणाः । कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । उष्ण-त्वम् । मधुरत्वम् । क्षारत्वम् । कषायत्वम् ।वातकृमिकफदुःखदोषनाशित्वम् । कामाग्नि-सन्दीपनत्वम् । स्त्रीसम्भाषणभूषणत्वम् । धृति-वक्त्रपाटवोत्साहकान्तिकारित्वम् । सुप्तोत्थितेभुक्ते च शस्तत्वम् । दन्तास्यदृग्गदे त्याज्यत्वम् ।स्वर्गेऽपि दुर्लभत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
अपि च । तीक्ष्णत्वम् । पीनसकासनाशित्वम् ।रुच्यत्वम् । दाहकारित्वञ्च ॥
* ॥
कृष्णपर्णस्यगुणाः । तिक्तत्वम् । उष्णत्वम् । कषायत्वम् ।दाहवक्त्रजाड्यमलधारित्वञ्च ॥
* ॥
शुभ्रपर्णस्यगुणाः । श्लेष्मवातामयनाशित्वम् । पथ्यत्वम् ।रुच्यत्वम् । दीपनत्वम् । पाचनत्वञ्च ॥
* ॥
सद्यस्त्रोटितताम्बूलभक्षणगुणाः । मुखरोगजाड्य-दोषवातारोचकरक्तमलविष्टम्भकान्तिकारित्वम् ॥
त्रिरात्रत्रोटितभूयोजलयोजितताम्बूलगुणाः ।उत्तमत्वम् । रुचिबलकारित्वम् । त्रिदोषार्त्ति-नाशित्वञ्च ॥
* ॥
“शिरापर्णन्तु शैथिल्यं कुर्य्यात्तस्यास्रहृद्रसः ।शीर्णं त्वग्दोषदन्तस्य भक्षिते तु सितासिते ॥
अनिधाय मुखे पर्णं पूगं स्वादयते नरः ।मतिभ्रंशो दरिद्रः स्यादन्ते न स्मरते हरिम् ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
“पर्णमूले वसेद्ब्याधिः पर्णाग्रे पापसञ्चयः ।चूर्णपर्णं हरेदायुः शिरा बुद्धिविनाशिनी ॥
नायुरग्रे विषं मूले मध्येऽलक्ष्मीर्व्यवस्थिता ।तस्मादग्रञ्च मूलञ्च मध्यं पर्णस्य वर्ज्जयेत् ॥
चूर्णाधिकं हरति गन्धमथाधिपूगंरागं तथाधिकदलञ्च सुगन्धिकारि ।ताम्बूलमुत्तममिदं रसनाग्रभिन्न-पर्णं निशास्वधिकखण्डितपर्णमह्नि ॥
ताम्बूलं न हितं प्रोक्तं शरीरे रूक्षदुर्ब्बले ।ज्वरास्यशोषपित्तास्रमदमूर्च्छाक्षिरोगिषु ॥
ताम्बूलात्युपयोगात् स्याच्छोषः पित्तानिलास्रता ।देहदृक्केशदन्ताग्निश्रोत्रवर्णबलक्षयः ॥
”इति राजवल्लभः ॥
* ॥
“विना पणं मुखे दत्त्वा गुवाकं भक्षयेद्यदि ।तावद्भवति चण्डालो यावद्गङ्गां न गच्छति ॥
”इति कर्म्मलोचनम् ॥
* ॥
“ताम्बूलं विधवास्त्रीणां यतिनां ब्रह्मचारिणाम् ।तपस्विनाञ्च विप्रेन्द्र ! गोमांससदृशं ध्रुवम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते ब्रह्मखण्डम् ॥
* ॥
अस्य नामानि गुणाश्च । यथा, भावप्रकाशे ।“ताम्बूलवल्ली ताम्बूली नागिनी नागवल्लरी ।ताम्बूलं विशदं रुच्यं तीक्ष्णोष्णं तुवरं सरम् ॥
वश्यं तिक्तकटुक्षारं रक्तपित्तकरं लघु ।बल्यं श्लेष्मास्यदौर्गन्धमलवातश्रमापहम् ॥
”क्रमुकम् । इति मेदिनी । ले, ९७ ॥
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.