धातुः: तर्
मूलधातुः: तॄ
धात्वर्थः: प्लवन-तरणयोः
गणः: भ्वादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: तरति
अनुबन्धादिविशेषः: ॠकारान्तः


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

तॄ (अर्थः)  प्लवन,तरणयोः
उदात्तः परस्मैभाषा ( तरति ततार तेरतुः तेरुः तेरिथ तेरथुः तेर ततार ततर तेरिव) "ऋच्छत्यॄताम्'' इति गुणः, वृद्ध्या तु स्वविषये पूर्वविप्रतिषेधेनायं बाध्यते "तॄफलभजत्रपश्च''इति किति लिटि थलि च सेटि एत्वाभ्यासलोपौ ( तरिता तरीता तरिष्यति तरीष्यति )  ( सूत्रम्) वॄतो वा (इति सूत्रम्) इति इटो वा दीर्घः वृङ्वृञभ्यामॄदन्ताच्च परस्येटो वा दीर्घ इति सूत्रार्थः अत्र अलिटीत्यनुवृत्तेर्न लिटि दीर्घः ( अतरत् तरेत् ) आशिषि ( तीर्यात् ) "ॠत इद्धातोः'' इति इत्वरपरत्वयोः "हलि च'' इतिदीर्घः "इत्वोत्वाभ्यां गुणवृद्धी भवतो विप्रतिषेधेन'इत्युक्तत्वान् न तयोर्विषये इत्वम् (अतारीत् अतारिष्ठाम् अतारीः अतारिष्टम् अतारिष्ट ) "वृतः'' इतीटो दीर्घः "सिचि च परस्मैपदेषु'' इति बाध्यते ( तितीर्षति तितरिषति तितरीषति ) "वॄतो वा'' इत्यधिकृत्य "इट् सनि वा'' इति इटो विकल्पनात् "सनिग्रहगुहोश्च'' इति निषेधोऽत्र न भवति इडभावे "इको झल्'' इति सनः कित्त्वादगुणत्वे "ऋत'' इति इत्वरपरत्वयोः "हलि च'' इति दीर्घः इट्पक्षे "वॄतः'' इति दीर्घविकल्पनात् ( तातर्त्ति ) अभ्यासस्योरदत्वे हलादिशेषे "दीर्घोऽकितः'' इति दीर्घः "रुग्रिकौ च'' इति रुग्रिग्रीको न भवन्ति, "ऋतश्च'' इति तपरकरणेन ऋकारान्तस्याङ्गस्याभ्यासे तद्विधानात् (तातीर्त्तः तातिरति तातर्षि तातीर्थः) अगुणाविषये इत्वे रपरत्वं, हल्परत्वे तु दीर्घश्च लोटि (तातर्तु तातीर्त्तत् तातीर्ताम् तातिरतु तातीर्हि ) तातराणि तातङो ङित्त्वादगुणः, इत्वादि, लिङि तिप्सिपोर्हलङ्यादिलोपे ( अतातः अतातीर्त्ताम् अतातरुः ) अत्र "जुसि च'' इति गुणेन परत्वादित्वं बाध्यते ( तातीर्यात् तातीर्याताम् ) आशिषि सलोपाभावो विशेषः ( तातीर्यास्ताम् ) इत्यादि ( तारयतिअतीतरत् व्यतितरतेव्यतितेरेव्यतितरीता व्यतितरिष्यतेव्यतितरीष्यते व्यतितरताम् व्यत्यतरत व्यतितरेत व्यतितरिषीष्ट व्यतितीर्षीष्ट ) "लिङ्सिवोरात्मनेपदेषु'' इति ऋत इटो विकल्पनात् पक्षे इट् तस्य च दीर्घत्वं "न लिङि'' इति निषेधान्न भवति इडभावे "उश्च'' इति लिङ्सिचोः कित्त्वादगुण इत्यादि लुङ्यपि पूर्ववत् सिच इडभावे कित्त्वेत्वयोर्व्यत्यतीर्ष्टेति, इटपक्षे दीर्घविकल्पे (व्यत्यतरिष्ट, व्यत्यतरीष्ट)  इत्यादि अयं च दीर्घाविकल्पः प्रकृतस्येट इति चिण्वदिटो न भवति, तेन (तारिता, तरिता, तरीता, तारिष्यते, तरिष्यते, तरीष्यते, ( इति त्रीणि रूपाणि भवन्ति लिङि शुद्धोऽपीट् पाक्षिकस्तस्य च न दीर्घ इति ( तारिषीष्ट, तरिषीष्ट तरीषीष्ट )इति त्रीणि रूपाणि लुङि त्वेकवचने (अतारि) अन्यत्र चिण्वदिट् (अतारिषाताम्) शुद्धो पुनरिटि दीर्घविकल्पनात् (अतरिषाताम्, अतरीषाताम् ) अयं चेट् "लिङ्सिचोरात्मनेपदेषु''इति पक्षे न भवति तदा "उश्च'' इति कित्त्वेत्वादौ अतीर्षातामित्यपीति चातूरूप्यं भवति ध्वमि चिण्वदिटि शुद्धेटश्च दीर्घादीर्घयोः "विभाषेटः'' इति मूर्द्धन्यविकल्पनात् ( आतारिध्वम्, अतारिढ्वम्, अतरिध्वम् अतरिढ्वम्, अतरीध्वम्, अतरीढ्वम्, ) इति षङ् रूपाणि इडभावे नित्ये मूर्द्धन्ये अतीर्ढ्वमिति आहत्य सप्त रूपाणि (रथन्तरम्) साम "सज्ञायां भृतॄवृजि''इति खच् (अवतारः) पक्षे, "अवे तॄस्त्रोर्घञ्'' इति करणाधिकरणयोर्घञ् (तीर्त्वा तीर्णः तीर्णवान् ) "श्र्युकः कीति'' इतीणिनषेधः निष्ठायामित्वरपरत्वदीर्घत्वेषु "रदाभ्याम्'' इति नत्वं तीर्णिः ॠत इकारः ॠल्वादिभ्यःक्तिन् निष्ठावत् भवति'इति नत्वम् ( तरुणः ) "ॠवृतॄजृदाभ्यि उनन्'' इति उनन् प्रत्ययः कवयः तरुणिमा इतीमनिचं प्रयुञ्जते नास्य लक्षणमस्ति तरुणी "वयसिप्रथमे'' इति ङीप् तलुनी सुरा कपिलकादीनां सज्ञाछन्दसोर्वा लत्वमापद्यतइति लत्वं, [ नञ्स्नञीकक्तरुणतलुनानामुपसंख्यानम् ] इति ङीप् नञ्स्नञीककः प्रत्यया इतरे प्रातिपदिकानि तरुः "भृमृतॄशि''इत्यादिनो प्रत्ययः तालु''तरतेर्लश्च''इति उण्प्रत्यये रेफस्य च लत्वम् तीर्थम् "पातॄतुदि'' इत्यादिना थे ॠत इत्वादि तर्ष उत्साहः तूर्योऽभिलाषः "वृतॄवदि'' इत्यादिना सः तरणिः "अर्त्तिवृतॄ'' इत्यादिना  अनिप्रत्ययः 950

तॄ  प्लवन,तरणयोः 
- तरति । ततार । तेरतुः । तेरुः । तरिता । तरीता । अतारीत् । तितरिषति । तितरीषति । तितीर्षति । तीर्णः । तीर्णवान् । तीर्त्वा । तरः । आतरः । आतरिकः ।। 977 ।।

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“तॄ प्लवनतरणयोः”@} <a href="#foot_krm02">2</a> प्लवनम् = मज्जनम्, तरणम् = लङ्घनम्। </li> <li>‘अभिभवे च’ इति कविकल्पद्रुमे। </li> <li><a href="#foot_krm03">3</a> तारकः-रिका, <a href="#foot_krm04">4</a> तारका, तारकः-रिका, <a href="#foot_krm05">5</a> तितरिषकः-तितरीषकः-तितीर्षकः-र्षिका, <a href="#foot_krm06">6</a> तेतिरकः-रिका;</li> <li> तरिता-तरीता-त्री, तारयिता-त्री, तितरिषिता-तितरीषिता-तितीर्षिता-त्री, तेतिरिता-त्री;</li> <li> <a href="#foot_krm07">7</a> तरन्- <a href="#foot_krm08">8</a> समुत्तरन्-न्ती, तारयन्-न्ती, तितरिषन्- <a href="#foot_krm09">9</a> तितरीषन्-तितीर्षन्-न्ती;</li> <li> तरिष्यन्-तरीष्यन्-न्ती-ती, तारयिष्यन्-न्ती-ती, तितरिषिष्यन्-तितरीषिष्यन्-तितीर्षिष्यन्-न्ती-ती;</li> <li> -- <a href="#foot_krm10">10</a> व्यतितरमाणः, तारयमाणः, तारयिष्यमाणः, -- तेतीर्यमाणः, तेतिरिष्यमाणः;</li> <li> <a href="#foot_krm11">11</a> तीः-तिरौ-तिरः;</li> <li> -- -- -- <a href="#foot_krm12">12</a> <a href="#foot_krm13">13</a> उत्तीर्णम्-तीर्णः-तीर्णवान्, तारितः, तितरिषितः-तितरीषितः-तितीर्षितः-तवान्, तेतिरितः-तवान्;</li> <li> तरः, <a href="#foot_krm14">14</a> तेरिवान्, <a href="#foot_krm15">15</a> सुतर्मा, <a href="#foot_krm16">16</a> रथन्तरं <a href="#foot_krm17">17</a>, तारः-तितरिषुः-तितरीषुः- <a href="#foot_krm18">18</a> तितीर्षुः-तेतिरः;</li> <li> तरितव्यम्-तरीतव्यम्, तारयितव्यम्, तितरिषितव्यम्-तितरीषितव्यम्-तितीर्षितव्यम्, तेतिरितव्यम्;</li> <li> तरणीयम्, तारणीयम्, तितरिषणीयम्-तितरीषणीयम्-तितीर्षणीयम्, तेतिरणीयम्;</li> <li> <a href="#foot_krm19">19</a> तार्यम्, तार्यम्, तितरिष्यम्-तितरीष्यम्-तितीर्ष्यम्, तेतीर्यम्;</li> <li> ईषत्तरः-दुस्तरः-सुतरः;</li> <li> -- -- तीर्यमाणः, तार्यमाणः, तितरिष्यमाणः-तितरीष्यमाणः-तितीर्ष्यमाणः, तेतीर्यमाणः;</li> <li> <a href="#foot_krm20">20</a> <a href="#foot_krm21">21</a> तरः, <a href="#foot_krm22">22</a> अवतारः, तारः, तितरिषः-तितरीषः-तितीर्षः, तेतिरः;</li> <li> तरितुम्- <a href="#foot_krm23">23</a> अवतरीतुम्, तारयितुम्, तितरिषितुम्-तितरीषितुम्-तितीर्षितुम्, तेतिरितुम्;</li> <li> <a href="#foot_krm24">24</a> तीर्णिः, <a href="#foot_krm25">25</a> तारा, तारणा, तितरिषा-तितरीषा-तितीर्षा, तेतिरा;</li> <li> तरणम्, तारणम्, तितरिषणम्-तितरीषणम्-तितीर्षणम्, तेतिरणम्;</li> <li> <a href="#foot_krm26">26</a> तीर्त्वा, तारयित्वा, तितरिषित्वा-तितरीषित्वा-तितीर्षित्वा, तेतिरित्वा;</li> <li> वितीर्य, वितार्य, वितितरिष्य-वितितरीष्य-वितितीर्ष्य, वितेतीर्य;</li> <li> तारम् २, तीर्त्वा २, तारम् २, तारयित्वा २, तितरिषम् २-तितरीषम् २-तितीर्षम् २, तितरिषित्वा २-तितरीषित्वा २-तितीर्षित्वा २, तेतिरम् २;</li> <li> तेतिरित्वा २;</li> <li> <a href="#foot_krm27">27</a> इत्यनिप्रत्यये गुणः। </li> <li>तरणिः = सूर्यः।]] तरणिः, <a href="#foot_krm28">28</a> इत्युप्रत्ययः। </li> <li>छायापुष्पफलार्थिनोऽमुं तरन्तीति तरुः = वृक्षः।]] तरुः, <a href="#foot_krm29">29</a> इति ईप्रत्ययः। </li> <li>तरीः = प्लवो वायुश्च।]] तरीः, <a href="#foot_krm30">30</a> इत्युनन्प्रत्ययः। </li> <li>तरुणः = वायुर्युवा च।]] तरुणः।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (७७८)</li> <li id="foot_krm02">02 => (१-भ्वादिः-९६९। सक। सेट्। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => [[१। ण्वुलि, ‘इत्त्वोत्त्वाभ्यां गुणवृद्धी विप्रतिषेधेन’ (वा। ७-१-१०२) इति वृद्धिः। ‘उरण् रपरः’ (१-१-५१) इति रपरः सन् वृद्धिर्भवति। एवं घञादिष्वपि बोध्यम्।]]</li> <li id="foot_krm04">04 => [[२। ‘तारका ज्योतिषि’ (वा। ७-३-४५) इति वचनात् ज्योतिषि वाच्ये, ‘प्रत्ययस्थात्--’ (७-३-४४) इति इत्वं न भवति। अन्यत्र इत्वे तारिका = दासी।]]</li> <li id="foot_krm05">05 => [[३। धातोः ॠदन्तत्वेन ‘इट् सनि वा’ (७-२-४१) इतीड्विकल्पः। इट्पक्षे, ‘वॄतो वा’ (७-२-३८) इतीटो दीर्घविकल्पः। इडभावपक्षे, ‘हलन्ताच्च’ (१-२-१०) इति सनः कित्त्वे, ‘ॠत इद्धातोः’ (७-१-१००) इति इत्वे, ‘हलि च’ (८-२-७७) इति दीर्घे च तितीर्षकः इति रूपम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र रूपत्रयं बोध्यम्।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => [[४। ‘ॠत इद् धातोः’ (७-१-१००) इति इत्वम्। रपरत्वम्। द्वित्वम्। अभ्यासे, ‘गुणो यङ्लुकोः’ (७-४-८२) इति गुणः। ‘यस्य हलः’ (६-४-४९) इति यकारलोपः। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्। धातुरूपप्रकाशिकायां तु ‘न धातु- लोप--’ (१-१-४) इति सूत्रस्थोद्योतकारपक्षमवलम्ब्य तेतीरकः-रिका इत्यादीनि यङन्ते दीर्घघटितानि रूपाणि प्रदर्शितानि।]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[५। शतरि, ‘कर्तरि शपू’ (३-१-६८) इति शपि, शतुः सार्वधातुकत्वेन ङिद्वद्भावात् धातो- रित्वे प्राप्ते, ‘इत्वोत्वाभ्यां गुणवृद्धी विप्रतिषेधेन’ (वा। ७-१-१०२) इति गुणे रूपम्।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[आ। ‘समुत्तरन्तावव्यथ्यौ नदान् भिद्योद्ध्यसन्निभान्। सिध्यतारामिव ख्यातां शबरीमापतुर्वने।।’ भ। का। ६। ६०।]]</li> <li id="foot_krm09">09 => [[B। ‘अध्यास्त यं नक्रकुलं स्थवीयो द्विपोऽप्यमङ्क्त्वा न यमुत्ततार। नभःस्पृगूर्मिस्तितरीषतोऽस्य हरेर्दधस्यैकपदीमदात् सः।।’ वा। वि। ३। ३८।]]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[६। ‘कर्तरि कर्मव्यतीहारे’ (१-३-१४) इति शानचि, णत्वम्।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => [[७। क्विपि, इत्वे रपरत्वे, ‘र्वोरुपधाया दीर्घ इकः’ (८-२-७६) इति दीर्घे विसर्गः।]]</li> <li id="foot_krm12">12 => [पृष्ठम्०६९८+ २४]</li> <li id="foot_krm13">13 => [[१। सनि विकल्पितेट्कत्वात् निष्ठायाम्, ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इतीण्णिषेधे, इत्वे रपरत्वे, दीर्घे, ‘रदाभ्यां निष्ठातो नः--’ (८-२-४२) इति निष्ठानत्वे, ‘रषाभ्यां नो णः--’ (८-४-१) इति णत्वे च रूपम्।]]</li> <li id="foot_krm14">14 => [[२। ‘विभाषा पूर्वाह्णापराह्णाभ्याम्’ (४-३-२४) इत्यत्र भाष्ये ‘पपुष आगतं पपिवद्रूप्यम्।’ इति प्रयोगात् क्वसुर्लोकेऽपि क्वचिद्भवति। अस्य क्वसौ, ‘तॄफलभजत्रपश्च’ (६-४-१२२) इत्येत्वाभ्यासलोपयोः, ‘वस्वेकाजाद्घसाम्’ (७-२-६७) इतीडागमे च रूपम्। ‘छन्दस्युभयथा’ (३-४-११७) इत्यनेनास्य- सार्वधातुकसंज्ञायां तु ‘ऋच्छत्यॄताम्’ (७-४-११) इति गुणम्, एत्वाभ्या- सलोपम्, इडागमं च बाधित्वा, तितीर्वान् इत्येव रूपमिति स्फुटं बृहच्छब्दे- न्दुशेखरे।]]</li> <li id="foot_krm15">15 => [[३। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते’ (३-२-७५) इति मनिन्प्रत्ययः। ‘नेड् वशि कृति’ (७-२-८) इतीण्णिषेधः, गुणः।]]</li> <li id="foot_krm16">16 => [[४। ‘संज्ञायां भॄतॄ--’ (३-२-४६) इत्यादिना संज्ञायां खच्प्रत्ययः। रथन्तरं = साम। ‘इह रथेन तरतीति व्युत्पत्तिमात्रं, न त्ववयवार्थानुगमः।’ इति सि। कौमुदी। ‘अरुर्द्विषदजन्तस्य--’ (६-३-६७) इति पूर्वपदस्य मुमागमः। ‘विश्वम्भरा, साम रथन्तराख्यं पतिंवरा चापि धनञ्जयश्च। शत्रुंसहः कोऽपि वसुन्धरा च शत्रुंतपोऽरिन्दम एवमूह्यम्।।’ इति प्र। सर्वस्वे।]]</li> <li id="foot_krm17">17 => (साम)</li> <li id="foot_krm18">18 => [[आ। ‘तितीर्षुर्दुस्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम्।।’ रघुवंशे १। २।]]</li> <li id="foot_krm19">19 => [[५। ‘ऋहलोर्ण्यत्’ (३-१-१२४) इति ण्यत्।]]</li> <li id="foot_krm20">20 => [पृष्ठम्०६९९+ २३]</li> <li id="foot_krm21">21 => [[१। ‘ॠदोरप्’ (३-३-५७) इति भावेऽप् प्रत्ययः। घञपवादः।]]</li> <li id="foot_krm22">22 => [[२। ‘अवे तॄस्त्रोर्घञ्, (३-३-१२०) इति करणाधिकरणयोर्घञ्।]]</li> <li id="foot_krm23">23 => [[आ। ‘अवलोक एव नृपतेः स्म दूरतो रभसाद् रथादवतरीतुमिच्छतः। अवतीर्णवान् प्रथममात्मना हरिर्विनयं विशेषयति सम्भ्रमेण सः।।’ शि। व। १३। ७।]]</li> <li id="foot_krm24">24 => [[३। क्तिनि, इत्वरपरत्वयोः, ‘ॠल्वादिभ्यः क्तिन् निष्ठावद् वाच्यः’ (वा। ८-२-४४) इति क्तिनस्तकारस्य नकारः। णत्वम्।]]</li> <li id="foot_krm25">25 => [[४। भिदादिषु (३-३-१०४) तारा इति पाठात् ज्योतिषि वाच्ये वृद्धिर्भवति। न तु इत्वमिति ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm26">26 => [[५। ‘श्रयुकः क्किति’ (७-२-११) इतीण्णिषेधे, इत्वरपरत्वदीर्घेषु रूपम्।]]</li> <li id="foot_krm27">27 => [[६। ‘अशावतॄभ्योऽनिः’ [द। उ। १। १]</li> <li id="foot_krm28">28 => [[७। ‘भृमृशीतॄ--’ [द। उ। १-९२]</li> <li id="foot_krm29">29 => [[८। ‘अवितॄ--’ [द। उ। १-८२]</li> <li id="foot_krm30">30 => [[९। ‘कॄवृतॄदारिभ्य उनन्’ [द। उ। ५-५२]</li></ul>

तॄ (तॄ꣡ प्लवनतरणयोः - भ्वादिः - सेट्)
ल्युट् = तरणम्
अनीयर् = तरणीयः - तरणीया
ण्वुल् = तारकः - तारिका
तुमुँन् = तरितुम् / तरीतुम्
तव्य = तरितव्यः / तरीतव्यः - तरितव्या / तरीतव्या
तृच् = तरिता / तरीता - तरित्री / तरीत्री
क्त्वा = तीर्त्वा
ल्यप् = प्रतीर्य
क्तवतुँ = तीर्णवान् - तीर्णवती
क्त = तीर्णः - तीर्णा
शतृँ = तरन् - तरन्ती

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Only about Dhatus

तॄ प्लवन,तरणयोः
- (अर्थविवरणम्) प्लवनं मज्जनम्
, (अर्थविवरणम्) तरणं लङ्घनम् 
तरति  तारकः  वृतो वा (7238) इतीटोऽलिटि वा दीर्घः तरिता, तरीता, तेरिथ  न लिङि (72 39) तरिषीष्ट त्वया  सिचि परस्मैपदेषु (द्र0 7240) न दीर्घः अतारिष्टाम्  इट् सनि वा (7241) तितीर्षति, तितरिषति, तितरीषति, तॄफलभज (64122) इत्येत्वाभ्यासलोपौ तेरुः  संज्ञायांभृतॄ (3246) इति खच् रथन्तरं साम  अवे तॄस्त्रोर्घञ् (33120)अवतार  भिदादौ (गण0 33104) तारा  ण्यन्तादचि (द्र0 31134) तारो गुणः  रदाभ्यां निष्ठातो नः (8442) तीर्ण  ऋकारल्वादिभ्यः क्तिन्निष्ठावत् (3394) काशिका) तीर्णिः  पातॄतुदिवचि (उ027) इति थक् तीर्थम्  अर्तिसृधृ (उ02102) इति तरणिः वॄकॄतॄ (तु0उ0 353) इत्युनन्-तरुणः  त्रोरश्चलः (उ015) तालु  वॄतॄवदि (तु0 उ0 362) इति सः- तर्ष  कॄतॄकृपिभ्यः कीटन् (उ0 4185) तिरीटं शिरोऽलङ्कारः  अरितॄस्तृ (तु0 उ0 3158) इतीः तरीः  असुन् (दश0 उ0 949) तरस्  भृमृशीतॄ (तु0 उ0 17) इत्युः-तरुः  अण्डन् (उ01129)  इति प्राक्प्रत्ययात् तरण्डः प्लवविशेषः  त्रादिभ्यश्च (दश0 उ0 360) इत्यङ्गच्-तरङ्गी वीचिः  पार तीर (10293) इत्यस्मात् तीरम्  940

तातर्मि तातर्मि aug. de तॄ।


तातर्मि (tAtarmi)

Burnouf