| YouTube Channel

तर्कः (tarkaH)

 
Apte
English
तर्कः [tarkḥ], (तर्क्-भावे अच्)
Supposition, conjecture, guess
प्रसन्नस्ते तर्कः
V.*
 2.
Reasoning, speculation, discussion, abstract reasoning
कुतः पुनरस्मिन्नवधारिते आगमार्थे तर्कनिमित्तस्याक्षेपस्यावकाशः
इदानीं तर्कनिमित्त आक्षेपः परिह्रियते Ś. B.
तर्को$प्रतिष्ठः स्मृतयो विभिन्नाः
Mb.
Ms.*
 12.16.
Doubt.
Logic, the science of logic
यत्काव्यं मधुवर्षि धर्षितपरास्तर्केषु यस्योक्तयः
N.*
 22.155
तर्कशास्त्रम्, तर्कदीपिका
(In logic) Reduction to absurdity, a conclusion opposed to the premises, a reductio ad absurdum.
A system of doctrine founded on pure reasoning or free thinking, a philosophical system (particularly one of the six principal Darṣanas q. v. ).
A name for the number 'six'.
Supplying an ellipsis.
Cause, motive.
Wish, desire. -र्का Speculation, reasoning.
Comp.
 -अटः a beggar.-आभासः fallacious reasoning, fallacy in drawing conclusions. -कौमुदी
N.
 of a Vaiśeṣika-work. -मुद्रा a particular position of the hand
कृत्वोरौ दक्षिणे सव्यं पादपद्मं च जानुनि । बाहुप्रकोष्ठे$क्षमालामासीनं तर्कमुद्रया ॥
Bhāg.*
 4. 6.38. -विद्या logic
philosophical treatise.
शास्त्रम् logic.
a philosophical work.
Apte 1890
English
तर्कः (तर्क्-भावे अच्) 1 Supposition, conjecture, guess
प्रसन्नस्ते तर्कः V. 2.
2 Reasoning, speculation, discussion, abstract reasoning
कुतः पुनरस्मिन्नवधारिते आगमार्थे तर्कनिमित्तस्याक्षेपस्यावकाशः
इदानीं तर्कनिमित्त आक्षेपः परिह्रियते Ś. B.
तर्कोऽप्रतिष्ठः स्मृतयो विभिन्नाः Mb.
Ms. 12. 106.
3 Doubt.
4 Logic, the science of logic
यत्काव्यं मधुवर्षि धर्षितपरास्तर्केषु यस्योक्तयः N. 22. 155
तर्कशास्त्रं, तर्कदीपिका
5 (In logic) Reduction to absurdity, a conclusion opposed to the premises, a reductio ad absurdum.
6 A system of doctrine founded on pure reasoning or free thinking, a philosophical system (particularly one of the six principal darśanas q. v.).
7 A name for the number ‘six’.
8 Supplying an ellipsis.
9 Cause, motive.
10 Wish, desire.
र्का Speculation, reasoning.
Comp.
आभासः fallacious reasoning, fallacy in drawing conclusions.
विद्या logic.
शास्त्रं {1} logic. {2} a philosophical work.
Apte Hindi
Hindi
तर्कः
पुं*
 - तर्क+अच्
"कल्पना, अन्दाज, अटकल"
तर्कः
पुं*
 - -
"तर्कना, अटकलबाज़ी, चर्चा, दुरूह तर्कणा"
तर्कः
पुं*
 - -
सन्देह
तर्कः
पुं*
 - -
"न्याय, तर्कशास्त्र, तर्कशास्त्रम्, तर्कदीपिका"
तर्कः
पुं*
 - -
"उपहासास्पद होना, वह परिणाम जो पूर्व कथित तथ्यों (पक्षों) के विपरीत हो"
तर्कः
पुं*
 - -
"कामना, इच्छा"
तर्कः
पुं*
 - -
"कारण, प्रयोजन"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 तर्कः, युक्तिः
noun
कस्यापि विषयस्य याथार्थ्यं प्रणेतुं प्रस्तुतानि प्रमाणानि।
"स्वस्य कथनसिद्ध्यर्थे सः नैकानि कारणानि दत्तवान्।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: तर्कः
Root: तर्क
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ wish
⇒ cause
⇒ doubt
⇒ logic
⇒ desire
⇒ motive
⇒ inquiry
⇒ number 6
⇒ reasoning
⇒ conjecture
⇒ dialectics
⇒ confutation
⇒ supposition
⇒ speculation
⇒ philosophical system
⇒ supplying an ellipsis
⇒ system or doctrine founded on speculation or reasoning
Shloka(s):
1|5|3|1 ► अध्याहारस्तर्क ऊहो विचिकित्सा तु संशयः। (धीवर्गः)
3|3|251|2 ► इवेत्थमर्थयोरेवं नूनं तर्केऽर्थनिश्चये॥ (नानार्थवर्गः)
3|4|18|2 ► हुं तर्के स्यादुषा रात्रेरवसाने नमो नतौ॥ (अव्ययवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|5|3|1 ⇢ अध्याहारः (अध्याहार) (पुं)
➠ 1|5|3|1 ⇢ तर्कः (तर्क) (पुं) ⇒ wish, cause, doubt, logic, desire, motive, inquiry, number 6, reasoning, conjecture, dialectics, confutation, supposition, speculation, philosophical system, supplying an ellipsis, system or doctrine founded on speculation or reasoning
➠ 1|5|3|1 ⇢ ऊहः (ऊह) (पुं) ⇒ change, adding, removing, addition, inference, conceiving, conclusion, derangement, supposition, examination, deliberation, modification, consideration, transposition, act of comprehending
➠ 3|3|251|2 ⇢ नूनन् (नूनम्) (अव्य)
➠ 3|4|18|2 ⇢ हुन् (हुम्) (अव्य)
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ बुद्धिः
जातिः ➡ बुद्धिः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
तर्कः,
पुं,
 (तर्क + भावे घञ् ।) आकाङ्क्षा । वितर्कः ।व्यभिचारशङ्कानिवर्त्तकः । इति भाषापरिच्छेदः ॥
(यथा, महाभारते । ३ । १९९ । १०८ ।“शुष्कतर्कं परित्यज्य आश्रयस्व श्रुतिं स्मृतिम् ॥
”)स च पञ्चविधः । यथा । आत्माश्रयः १ अन्यो-न्याश्रयः २ चक्रकः ३ अनवस्था ४ प्रमाण-वाधितार्थकः ५ । इति जगदीशः ॥
एषां लक्ष-णानि तत्तच्छब्दे द्रष्टव्यानि ॥
ऊहः । हेतु-शास्त्रम् । तत्तु मीमांसादि । इति मेदिनी ।के, २५ । (यथा, मनुः । १२ । १०६ ।“आर्षं धर्म्मोपदेशञ्च वेदशास्त्राविरोधिना ।यस्तर्केणानुसन्धत्ते स धर्म्मं वेद नेतरः ॥
”न्यायशास्त्रम् । यथा, नैषये ।“यत्काव्यं मधुवर्षिधर्षितपरास्तर्केषु यस्यो-क्तयः ॥
”ज्ञानम् । यथा, महाभारते । १ । १६८ । १८ ।“तं वै फलार्थिनं मन्ये भ्रातरं तर्कचक्षुषा ॥
”अर्थवाद इति कर्कोपाध्यायः । यथा, अक्ताःशर्करा उपदधातीति विधिः श्रूयते । तत्राञ्जन-साधनं घृतं तैलं वा तन्मध्ये केनाक्ता इतिसंशये तेजो वै घृतमित्यर्थवादात् घृतेनाक्ताइति निर्णीयते । अतस्तर्कोऽर्थवादः ॥
”)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“तर्क भाषार्थः”@} 2 आस्वदीयः।
‘ऊहेऽप्ययमिति मैत्रेयः’ इति मा।
धा।
वृत्तौ।
तर्ककः-र्किका, तितर्कयिषकः-षिका
तर्कयिता-त्री, तितर्कयिषिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाणि रूपाणि ग्रसधातुवत् 3 बोध्यानि।
क्विपि-तर्क्-तर्क्-तर्कौ- तर्कः
इति रूपाणि।
णिलोपे ककारस्य संयोगान्तलोपो न।
‘रात् सस्य’ 4 इति नियमात्।
न च णिलोपस्य स्थानिवद्भावः शङ्क्यः।
पूर्वत्रासिद्धे तन्निषेधात्।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (७०८)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१७८१। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
 (४३९)
04
=>
 (८-२-२४)