तर्क (tarka)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 तर्क r. 10th cl. (तर्कयति-ते)
	 1. To shine.
	 2. To speak.
	 3. To reason,  to
discuss.
	 4. To doubt or apprehend. दीप्तौ अक० आकाङ्क्षायां वितर्के च सक०
चुरा० उभ० सेट् ।

 तर्क m.
  (-र्कः)
	 1. Doubt or disputation,  discussion,  reasoning.
	 2. Wish.
desire.
	 3. Supplying an ellipsis.
	 4. Cause,  motive.
	 5. The science
of reasoning,  logic.
	 6. (In logic, ) Reduction to absurdity,  a con-
clusion opposed to or disproving the premises.
 E.
  तर्क to infer,  to
reason,  &c. affix भावे अच्.

Capeller Eng

English

 तर्क m.
  supposition,  conjecture,  opinion
 meditation, 
discussion,  philosophical doctrine or system,  refutation. 

Yates

English

 तर्क (क) तर्कयति 10.
a. To shine
 to
speak,  to reason
 to infer
 to
discuss
 to doubt.

 तर्क (र्कः) 1.
m.
  Reasoning
 doubt
 dis-
putation
 desire
 motive
 sup-
plying an ellipsis
 logic
 reduc-
tion to absurdity.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

तर्क 	-	 tarka 	-	 m.
  	-	 reasoning
कारण 	-	 kAraNa 	-	 n.
  	-	 reasoning
सम्मितीयविश्लेषण 	-	 sammitIyavizleSaNa 	-	 n.
  	-	 analogicalreasoning  [ computer ]
युक्ति 	-	  yukti 	-	 f.
  	-	 reasoning
तर्का 	-	  tarkA 	-	 f.
  	-	 reasoning
अनुमानोक्ति 	-	  anumAnokti 	-	 f.
  	-	 reasoning
सङ्ख्या 	-	  saGkhyA 	-	 f.
  	-	 reasoning
अपोह 	-	  apoha 	-	 m.
  	-	 reasoning
सादृश्य-तर्क 	-	  sAdRzya-tarka 	-	 m.
  	-	  analogism  [ reasoning by analogy ]
अभ्यूह 	-	  abhyUha 	-	 m.
  	-	 reasoning
वितर्क 	-	  vitarka 	-	 m.
  	-	 reasoning
व्यूह 	-	  vyUha 	-	 m.
  	-	 reasoning
हृल्लेख 	-	  hRllekha 	-	 m.
  	-	 reasoning
वितर्कण 	-	  vitarkaNa 	-	 n.
  	-	 reasoning
ऊहन 	-	  Uhana 	-	 n.
  	-	 reasoning
तर्कण 	-	  tarkaNa 	-	 n.
  	-	 reasoning
प्रतर्कण 	-	  pratarkaNa 	-	 n.
  	-	 reasoning
हेत्ववधारण 	-	  hetvavadhAraNa 	-	 n.
  	-	 reasoning
एवन्तर्किन् 	-	  evantarkin 	-	 adj.
  	-	 reasoning thus
सद्युक्ति 	-	  sadyukti 	-	 f.
  	-	  good reasoning

 
   तर्क   tarka   m.
   reasoning   
   तर्क  tarka  m.
   number 6   
   तर्क  tarka  m.
   inquiry  
   तर्क  tarka  m.
   conjecture   
   तर्क  tarka  m.
   supposition  
   तर्क  tarka  m.
   philosophical system   
   तर्क  tarka  m.
   logic  
   तर्क  tarka  m.
   desire   
   तर्क  tarka  m.
   supplying an ellipsis  
   तर्क  tarka  m.
   confutation   
   तर्क  tarka  m.
   doubt  
   तर्क  tarka  m.
   dialectics   
   तर्क  tarka  m.
   system or doctrine founded on speculation or reasoning  
   तर्क  tarka  m.
   motive   
   तर्क  tarka  m.
   speculation  
   तर्क  tarka  m.
   wish   
   तर्क  tarka  m.
   cause  
   सादृश्य-तर्क  sAdRzya-tarka  m.
   analogism  [ reasoning by analogy ]   
   तर्क - बीजगणित  tarka - bIjagaNita n.
   Boolean algebra     
            

 
   तर्क  tarka m.
   confutation   
   परिहार  parihAra m.
   confutation    
   तर्काभास  tarkAbhAsa m.
   or confutation      
            

Wilson

English

 तर्क r. 10th cl. (तर्कयति)
To shine.
To speak.
To reason,  to discuss.
To doubt or apprehend.

 तर्क
m.
  (-र्कः)
1 Doubt or disputation,  discussion,  reasoning.
2 Wish,  desire.
3 Supplying an ellipsis.
4 Cause,  motive.
5 The science of reasoning,  logic.
6 (In Logic, ) Reduction to absurdity,  a conclusion opposed to or disproving
the premises.
E.
  तर्क to infer,  to reason,  &c. affix घञ्.

Apte

English

तर्कः [tarkḥ],  (तर्क्-भावे अच्)

Supposition,  conjecture,  guess
 प्रसन्नस्ते तर्कः V.*
  2.

Reasoning,  speculation,  discussion,  abstract reasoning
 कुतः पुनरस्मिन्नवधारिते आगमार्थे तर्कनिमित्तस्याक्षेपस्यावकाशः
 इदानीं तर्कनिमित्त आक्षेपः परिह्रियते Ś. B.
 तर्को$प्रतिष्ठः स्मृतयो विभिन्नाः Mb.
 
 Ms.*
  12.16.

Doubt.

Logic,  the science of logic
 यत्काव्यं मधुवर्षि धर्षितपरास्तर्केषु यस्योक्तयः N.*
  22.155
 तर्कशास्त्रम्,  तर्कदीपिका

(In logic) Reduction to absurdity,  a conclusion opposed to the premises,  a reductio ad absurdum. 

A system of doctrine founded on pure reasoning or free thinking,  a philosophical system (particularly one of the six principal Darṣanas q. v. ).

A name for the number 'six'.

Supplying an ellipsis.

Cause,  motive.

Wish,  desire. -र्का Speculation,  reasoning. Comp.
   -अटः a beggar.-आभासः fallacious reasoning,  fallacy in drawing conclusions. -कौमुदी N.
  of a Vaiśeṣika-work. -मुद्रा a particular position of the hand
 कृत्वोरौ दक्षिणे सव्यं पादपद्मं च जानुनि । बाहुप्रकोष्ठे$क्षमालामासीनं तर्कमुद्रया ॥ Bhāg.*
  4. 6.38. -विद्या logic
 philosophical treatise.

शास्त्रम् logic.

a philosophical work.

Apte 1890

English

 तर्कः (तर्क्-भावे अच्) 1 Supposition,  conjecture,  guess
 प्रसन्नस्ते तर्कः V. 2. 
2 Reasoning,  speculation,  discussion,  abstract reasoning
 कुतः पुनरस्मिन्नवधारिते आगमार्थे तर्कनिमित्तस्याक्षेपस्यावकाशः
 इदानीं तर्कनिमित्त आक्षेपः परिह्रियते Ś. B.
 तर्कोऽप्रतिष्ठः स्मृतयो विभिन्नाः Mb.
 Ms. 12. 106. 
3 Doubt. 
4 Logic,  the science of logic
 यत्काव्यं मधुवर्षि धर्षितपरास्तर्केषु यस्योक्तयः N. 22. 155
 तर्कशास्त्रं,  तर्कदीपिका 
5 (In logic) Reduction to absurdity,  a conclusion opposed to the premises,  a reductio ad absurdum. 
6 A system of doctrine founded on pure reasoning or free thinking,  a philosophical system (particularly one of the six principal darśanas q. v.). 
7 A name for the number ‘six’. 
8 Supplying an ellipsis. 
9 Cause,  motive. 
10 Wish,  desire. 
र्का Speculation,  reasoning. 
Comp. 
आभासः fallacious reasoning,  fallacy in drawing conclusions. 
विद्या logic. 
शास्त्रं {1} logic. {2} a philosophical work. 

Monier Williams Cologne

English

 तर्क m.
  conjecture,  MBh.
   &c.
  

 reasoning,  speculation,  inquiry,  KaṭhUp.
    ii,  9
 PārGṛ.
  ii,  6,  5
 Gaut.
 
 Mn.
   xii,  106
 MBh.
   &c.
  

 doubt,  W.
 

 system or doctrine founded on speculation or reasoning,  philosophical system (esp.   the Nyāya system,  but applicable also to any of the six Darśana q.v.),  BhP.
   ii,  vii f.
 
 Prab.
 
 Vop.
  
 Caraṇ.
 
 Madhus.

 the number 6 Sūryas.
  xii,  87

 logic,  confutation (esp.   that kind of argument which consists in reduction to absurdity),  Tarkas.
 
 Sarvad.
 
 Madhus.

 wish,  desire,  L.
 

 supplying an ellipsis,  L.
 

 cause,  motive,  L.
 

 तर्क n.
  a philosophical system,  Hcat.
  i,  7

 तर्क cf.
   अ-,  कु-,  दुस्-,  रूप-.

Monier Williams 1872

English

 तर्क,  अस्,  m. supposition,  conjecture
 reasoning, 
speculation,  inquiry,  meditation,  discussion
 doubt
the science of logic,  logic
 a system of doctrine
founded on speculation or free thinking,  a philoso-
phical system (especially one of the six,  viz. Pūrva-
mīmāṃsā,  Uttara-mīmāṃsā,  Nyāya,  Vaiśeṣika,  Sāṅ-
khya,  and Yoga)
 a name of the number six
 (in
logic) confutation,  reduction to absurdity,  a conclusion
opposed to or disproving the premises
 wish,  desire
supplying an ellipsis
 cause,  motive
 (आ),  f. specu-
lation,  reasoning.
—तर्क-कारिका,  f.,  N. of a work
setting forth the principles of the Vaiśeṣika phil.
by Jīva-rāja Dīkṣita.
—तर्क-कौमुदी,  f.,  N. of
an elementary work on the Vaiśeṣika system.
—तर्क-ग्रन्थ,  अस्,  m. a treatise on reasoning, 
manual of logic.
—तर्क-चन्द्रिका,  f.,  N. of an ele-
mentary exposition of the Nyāya philosophy.
—तर्क-
ज्वाला,  f. ‘the flame of speculation, ’ N. of a Buddhist
work.
—तर्क-दीपिका,  f.,  N. of a commentary
on the Tarka-saṅgraha.
—तर्क-प्रकाश,  अस्,  m.
= तर्क-भाषा-प्रकाश.
—तर्क-प्रदीप,  अस्, 
m.,  N. of a manual of Vaiśeṣika principles by
Koṇḍa-bhaṭṭa.
—तर्क-भाषा or तर्कानुभाषा
(°क-अन्°) or तर्क-परिभाषा,  f.,  N. of a manual-
of the Nyāya phil.
—तर्कभाषा-प्रकाश,  अस्,  m.
or तर्कभाषा-प्रकासिका,  f. or तर्कभाषा-
भाव,  अस्,  m. or तर्कभाषा-सार-मञ्जरी,  f., 
N. of certain commentaries on this work.
—तर्क-
मञ्जरी,  f.,  N. of a commentary on the Tarka-
kārikā by the author of the original work.
—तर्क-
मुद्रा,  f. a particular position of the hand.
—तर्क-
युक्त,  अस्,  आ,  अम्,  conjectured,  suspected.
—तर्क-
रत्न,  अम्,  n.,  N. of a Vaiśeṣika disquisition
by Koṇḍa-bhaṭṭa.
—तर्क-वाग्-ईश,  अस्,  m.,  N. of
several writers on the Nyāya phil.
—तर्क-विद्या, 
f. the science of reasoning or logic,  a logical treatise.
—तर्क-शास्त्र,  अम्,  n. the science of reasoning, 
logic
 a philosophical work.
—तर्क-सङ्ग्रह,  अस्, 
m.,  N. of a manual of the Vaiśeṣika branch of the
Nyāya phil. by Annam-bhaṭṭa.
—तर्कसङ्ग्रह-
दीपिका,  f.,  N. of a commentary on the preceding
by the same author.
—तर्काभास (°क-आभ्°),  अस्, 
m. apparent reasoning,  fallacy in drawing conclusions, 
incompatibility of conclusion and premises.
—तर्का-
मृत (°क-अम्°),  अम्,  n.,  N. of an elementary
work on the Vaiśeṣika doctrine by Jagad-īśa Tar-
kālaṅkāra Bhaṭṭācārya.
—तर्कामृत-चषक,  N.
of a commentary on the preceding work by Gaṅ-
gārāma Jaḍī.
—तर्कामृत-तरङ्गिणी,  f.,  N. of
a commentary on the Tarkāmṛta by Mukunda
Bhaṭṭa Gāḍegila.

Macdonell

English

 तर्क tark-a,  m.
  supposition,  conjecture
 reflexion,  🞄speculation
 speculative doctrine,  🞄philosophical system (of which there are six,  🞄the Pūrva- and Uttara-Mīmāṃśā,  Nyāya,  🞄Vaiśeṣika,  Sāṅkhya,  and Yoga)
 refutation,  🞄reductio ad absurdum (in logic)
 -jñāna,  n.
  🞄knowledge derived from speculation
 -vid,  m.
  🞄philosopher,  dialectician
 -vidyā,  -śāstra,  n.
  🞄science of thought
 -saṃgraha,  m.
  T. of a 🞄manual on the Nyāya system. 

Benfey

English

 तर्क तर्क् + अ, 
 I. m.
 
 1. Supposition, 
Rām.  5,  71,  12.
 2. Consideration,  Pañc.
iii. d. 258.
 3. Logical reasoning,  logic, 
Man.  12,  106
 MBh. 2,  453.
 4. A
philosophical system,  Prab. 86,  14.
 II.
f.
  का,  Logical reasoning,  MBh. 4,  892.
 --
 Comp.
 
कु-,  and दुस्-,  m.
  wrong reason-
ing,  Bhāg. P. 5,  13,  22
 6,  9,  35.

Apte Hindi

Hindi

तर्क
"चुरा*उभ*,  ,  " - -
"कल्पना करना,  अटकल करना,  शंका करना,  विश्वास करना,  अन्दाज लगाना,  अनुमान करना"

तर्क
"चुरा*उभ*,  ,  " - -
"तर्क करना,  विचारना,  विमर्श करना,  "

तर्क
"चुरा*उभ*,  ,  " - -
"खयाल करना,  माल लेना,  "

तर्क
"चुरा*उभ*,  ,  " - -
"सोचना,  इरादा कराना,  अभिप्राय रखना,  विचार में रहना"

तर्क
"चुरा*उभ*,  ,  " - -
निश्चय करना

तर्क
"चुरा*उभ*,  ,  " - -
चमकना

तर्क
"चुरा*उभ*,  ,  " - -
बोलना

तर्कः
पुं*
  - तर्क+अच्
"कल्पना,  अन्दाज,  अटकल"

तर्कः
पुं*
  - -
"तर्कना,  अटकलबाज़ी,  चर्चा,  दुरूह तर्कणा"

तर्कः
पुं*
  - -
सन्देह

तर्कः
पुं*
  - -
"न्याय,  तर्कशास्त्र,  तर्कशास्त्रम्,  तर्कदीपिका"

तर्कः
पुं*
  - -
"उपहासास्पद होना,  वह परिणाम जो पूर्व कथित तथ्यों (पक्षों) के विपरीत हो"

तर्कः
पुं*
  - -
"कामना,  इच्छा"

तर्कः
पुं*
  - -
"कारण,  प्रयोजन"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

तर्क
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆಕಾಂಕ್ಷೆ
निष्पत्तिः - > तर्क (भाषायाम्) - "घञ्"(३-३-१९)
व्युत्पत्तिः - > तर्क्यते आकाङ्क्ष्यते
तर्क
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಲ್ಪನೆ /ಊಹೆ
निष्पत्तिः - > तर्क - भावे "घञ्" (३-३-१८)
प्रयोगाः - > "अविज्ञाततत्त्वार्थे कारणोपपत्तिनः तत्त्वज्ञानार्थमूहस्तर्कः" । "नास्त्यगतिर्मनोरथानाम्,  सखे प्रसन्नस्ते तर्कः" ।
उल्लेखाः - > गौतमसू० १-१-४०,  विक्र० २
तर्क
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತರ್ಕಶಾಸ್ತ್ರ /ಹೇತುಪೂರ್ವಕ ವಿಚಾರಮಾಡುವ ನ್ಯಾಯಶಾಸ್ತ್ರ
व्युत्पत्तिः - > तर्क्यन्ते प्रतिपाद्यन्ते पदार्थाः
प्रयोगाः - > "प्रायस्तर्कमधीते तनुते कुतुकान्निबन्धमप्यत्र" । "गदाधरविनिर्मिताविषमदुर्गतर्काटवी" । "तर्के वा भृशकर्कशे मम समं लीलायते भारती" । "यत्काव्यं मधुवर्षि घर्षितपरास्तर्केषु यस्योक्तयः" ।
उल्लेखाः - > दीधि०,  गदा०,  प्र० रा०,  नैष० २२-१५३
तर्क
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಣಾದ ಮುನಿಪ್ರಣೀತವಾದ ವೈಶೇಷಿಕದರ್ಶನ
तर्क
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅನುಮಾನ
प्रयोगाः - > "तर्काप्रतिष्ठानादिति, अन्यथानुमेयमिति चेदेवमप्यनिर्मोखप्रसङ्गः"
उल्लेखाः - > ब्र० सू० २-१-११,  १२
तर्क
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆಗಮಕ್ಕೆ ವಿರೋಧವಲ್ಲದ ಮೀಮಾಂಸಾದಿ ನ್ಯಾಯ
प्रयोगाः - > "नैषा तर्क्रेण मतिरपनीया" । "आर्षं धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिता । यस्तर्केणानुसन्धत्ते स धर्म वेद नेतरः ॥" "धर्मे प्रमीयमाणे हि वेदेन करणात्मना । इतिकर्तव्यताभागं मीमांसा पूरयिष्यति ॥"
उल्लेखाः - > कठ०,  मनु० १२-१०६
तर्क
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೀಮಾಂಸೆ

L R Vaidya

English

 tarka {% m. %} 1. Supposition,  conjecture,  e.g. प्रसन्नस्ते तर्कः
reasoning,  speculation,  discussion,  तर्कांप्रतिष्ठानादन्यथानुमेयमिति चेदेवमप्यविमोक्षप्रसंगः S.Bh.,  तर्कोऽप्रतिष्ठः स्मृतयो विभिन्नाः Bh.
doubt
the science of logic,  यत्काव्यं मधुवर्षि धर्षितपरास्तर्केषु यस्योक्तयः Na.xxii.155
reduction to absurdity,  a conclusion against the premises,  a reductio ad absurdum (in logic)
wish,  desire
cause,  motive.

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

६,  अङ्ग,  अब्द,  अराति अरि,  ऋतु,  काय,  कारक,  कार्तिक,  काल,  कुमार,  कुमारवदन,  कृत्तिका,  कोष,  क्ष्माखण्ड,  खर,  गुहक,  गुहवक्त्र,  गुहास्य,  चक्रार्ध,  चमू,  चरक,  जीव,  तर्क,  दर्शन,  द्रव्य,  भार्ध,  मासार्ध,  रस,  राग,  रासभ,  रिपु,  लेख्य,  लेश्या,  वर्ण,  शक्ति,  शास्त्र,  शिलीमुखपद,  शिशु,  षट्,  षण्मुख,  समास,  सेना,  स्कन्द,  स्वाद

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 tarka,  m. (in Skt. reasoning,  philosophizing),  as with Pali takka,  in BHS seems normally to have pejorative connotation,  sophistry,  vain speculation
 typical are Sūtrāl. 〔i.12〕 with comm.,  see Léviʼs Transl. (dialectique),  and Laṅk 〔24.2〕 kathaṃ hi śudhyate tarkaḥ kasmāt tarkaḥ pravartate,  kathaṃ hi dṛśyate bhrāntiḥ …,  how is tarka purified (got rid of)? From what does it arise?

Indian Epigraphical Glossary

English

 tarka (IE 7-1-2
 EI 25),  ‘six’.
(CII 4),  logic.

धातुपाठः (Krishnacharya)

Sanskrit

धातुः:
  तर्क्
मूलधातुः:
   तर्क
धात्वर्थः:
  भाषायाम्, वितर्कणे च
गणः:
  चुरादिः
कर्मकत्वं:
  सकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  उभयपदी
रूपम्:
  तर्कयति-ते

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
वितर्कः स्यादुन्नयनं परामर्शो विमर्शनम् ॥ ३२२ ॥
अध्याहारस्तर्क ऊहोऽसूयान्यगुणदूषणम् ।
-wordlist-
 
वितर्क (पुं),  उन्नयन (क्ली),  परामर्श (पुं),  विमर्शन (क्ली),  अध्याहार (पुं),  तर्क (पुं),  ऊह (पुं),  असूया (स्त्री)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

ऊह
ऊह,  तर्क,  अनुमानोक्ति
ऊहस्तर्कोऽनुमानोक्तिर्मीमांसा स्याद्विचारणा ।
verse 1.1.1.10
page 0002

नूनम्
नूनम्,  तर्क,  निश्चय
तर्कनिश्चययोर्नूनं कच्चित्स्यात्प्रश्नकामयोः ॥ ८७९ ॥
verse 5.1.1.879
page 0100

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  तर्कः
Root:  तर्क
Gender:  पुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ wish
⇒ cause
⇒ doubt
⇒ logic
⇒ desire
⇒ motive
⇒ inquiry
⇒ number 6
⇒ reasoning
⇒ conjecture
⇒ dialectics
⇒ confutation
⇒ supposition
⇒ speculation
⇒ philosophical system
⇒ supplying an ellipsis
⇒ system or doctrine founded on speculation or reasoning
Shloka(s): 
1|5|3|1 ► अध्याहारस्तर्क ऊहो विचिकित्सा तु संशयः। (धीवर्गः)
3|3|251|2 ► इवेत्थमर्थयोरेवं नूनं तर्केऽर्थनिश्चये॥ (नानार्थवर्गः)
3|4|18|2 ► हुं तर्के स्यादुषा रात्रेरवसाने नमो नतौ॥ (अव्ययवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 1|5|3|1 ⇢ अध्याहारः (अध्याहार) (पुं)
➠ 1|5|3|1 ⇢ तर्कः (तर्क) (पुं) ⇒ wish, cause, doubt, logic, desire, motive, inquiry, number 6, reasoning, conjecture, dialectics, confutation, supposition, speculation, philosophical system, supplying an ellipsis, system or doctrine founded on speculation or reasoning
➠ 1|5|3|1 ⇢ ऊहः (ऊह) (पुं) ⇒ change, adding, removing, addition, inference, conceiving, conclusion, derangement, supposition, examination, deliberation, modification, consideration, transposition, act of comprehending
➠ 3|3|251|2 ⇢ नूनन् (नूनम्) (अव्य)
➠ 3|4|18|2 ⇢ हुन् (हुम्) (अव्य)
Related word(s): 
परा_अपरासंबन्धः ➡ बुद्धिः
जातिः ➡ बुद्धिः
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 तर्क,  क दीप्तौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 (चुरां-परं-अकं-सेट् ।) क,  तर्कयति । वितर्कणेऽप्ययम् ।(अत्र सकं ।) तर्कयत्यन्यगुणं सुधीः । इतिदुर्गादासः ॥

 तर्कः,  पुं,
   (तर्क + भावे घञ् ।) आकाङ्क्षा । वितर्कः ।व्यभिचारशङ्कानिवर्त्तकः । इति भाषापरिच्छेदः ॥
(यथा,  महाभारते । ३ । १९९ । १०८ ।“शुष्कतर्कं परित्यज्य आश्रयस्व श्रुतिं स्मृतिम् ॥
”)स च पञ्चविधः । यथा । आत्माश्रयः १ अन्यो-न्याश्रयः २ चक्रकः ३ अनवस्था ४ प्रमाण-वाधितार्थकः ५ । इति जगदीशः ॥
 एषां लक्ष-णानि तत्तच्छब्दे द्रष्टव्यानि ॥
 ऊहः । हेतु-शास्त्रम् । तत्तु मीमांसादि । इति मेदिनी ।के,  २५ । (यथा,  मनुः । १२ । १०६ ।“आर्षं धर्म्मोपदेशञ्च वेदशास्त्राविरोधिना ।यस्तर्केणानुसन्धत्ते स धर्म्मं वेद नेतरः ॥
”न्यायशास्त्रम् । यथा,  नैषये ।“यत्काव्यं मधुवर्षिधर्षितपरास्तर्केषु यस्यो-क्तयः ॥
”ज्ञानम् । यथा,  महाभारते । १ । १६८ । १८ ।“तं वै फलार्थिनं मन्ये भ्रातरं तर्कचक्षुषा ॥
”अर्थवाद इति कर्कोपाध्यायः । यथा,  अक्ताःशर्करा उपदधातीति विधिः श्रूयते । तत्राञ्जन-साधनं घृतं तैलं वा तन्मध्ये केनाक्ता इतिसंशये तेजो वै घृतमित्यर्थवादात् घृतेनाक्ताइति निर्णीयते । अतस्तर्कोऽर्थवादः ॥
”)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 तर्क दीप्तौ अक० आकाङ्क्षायाञ्च वितर्के सक०
  चुरा० उभ०
  सेट् ।तर्कयति ते अतितर्कत् त “एतत्तर्कय चक्रवाकहृदयाश्वा-साय” प्रसन्नरा० । “तथा तर्कयामि यथानेनाचिरप्रव्रजि-तेन भवितव्यम्” मृच्छ० । “दक्षिणेनाथ वामेन कतरेणस्विदस्यति । इति मां सङ्गताः सर्वे तर्कयिष्यन्तिशत्रवः” भा० वि० ६१ अ० ।वि + उत्प्रेक्षायां “तन्नूनं मृत्युमाप्स्यतीति वितर्कयामि”पञ्चत० ।

 तर्क पु०
  तर्क--भावे अच् । १ आकाङ्क्षायां २ व्यभिचारशङ्कानिव-र्त्तके ऊहभेदे अविज्ञातेऽर्थे कारणोपपत्तितस्तत्त्वज्ञानार्थेऊहे ३ व्याप्यारोपात् व्यापकप्रसञ्जने । ४ आगमा-विरोधिन्याये ५ आगमार्थपरीक्षणे ६ मीमांसारूपविचारे ।७ मानसज्ञानभेदे । ८ स्वबुद्ध्योहमात्रे “अचिन्त्याः खलु येभावाः न तांस्तर्केण योजयेत् । नाऽप्रतिष्ठिततर्केण गम्भी-रार्थस्य निश्चयः” वेदान्तप्र० । “आर्षं धर्मोपदेशञ्च धर्मशा-स्त्राविरोधिना । यस्तर्केणानानुसन्धत्ते स धर्मं वेद ने-तरः” मनुः “तर्काप्रतिष्ठानात्” शा० सू० । करणे घञ् ।८ न्यायशास्त्रे “प्रायस्तर्कमधीते तनुते कुतर्कान्निबन्धम-प्यत्र” दीधितिः “सुहृदस्तर्काः समस्ताः स्थमे” कुल्लू० ।“यत्काव्यं मधु वर्षिधर्षितपरास्तर्केषु यस्योक्तयः” नैष० ।“तर्के वा मृशकर्कशे मम समं लीलायते भारती” प्रसन्नरा० ।“गदाधरविनिर्म्मिता विषमदुर्गतर्काटवी” गदा० ९ मीमां-साशास्त्रे १० अर्थवादे कर्कः । “अक्ताः शर्करा उपदधातीतिविधिः श्रूयते । तत्राञ्जनसाधनं घृतं तैलं वा तन्मध्ये के-नाक्ता इति संशये तेजो वै घृतमित्यर्थवादात् घृतेनाक्ताइति निर्णीयते । अतस्तर्कोऽर्थवादः । तर्को मीमांसेतिकल्पतरुकारः तर्कलक्षणं गौ० सू० भाष्ये उक्तंयथा “अविज्ञाततत्त्वेऽर्थे कारणोपपत्तितस्तत्त्वज्ञा-नार्थमूहस्तर्कः” गौ० सू० ।“अविज्ञायमानतत्त्वेऽर्थे जिज्ञासा तावज्जायते जानीये-ममर्थमिति,  अथ जिज्ञासितस्य वस्तुनो व्याहतौ धर्भौविभागेन विमृशति किं स्विदित्यमाहो स्विन्नेत्थमितिविमृश्यमानयोर्धर्मयोरेकं कारणोपपत्त्याऽनुजानाति सम्भ-वत्यस्मिन् कारणं प्रमाणं हेतुरिति,  कारणोपपत्त्यास्यादेवमेतन्नेतरदिति तत्र निदर्शनम् योऽयं ज्ञात्वाज्ञातव्यमर्थं जानीते तञ्च भो जानीयेति जिज्ञासा, स किमुत्पत्तिधर्मकोऽनुत्पत्तिधर्मक इति विमर्शः,  विमृश्य-मानेऽविज्ञाततत्त्वेऽर्थे यस्य धर्मस्याभ्यनुज्ञाकारणमुप-पद्यते तमनुजानाति,  यद्ययमनुत्पत्तिधर्मकस्ततः स्वकृ-तस्य कर्मणः फलमनुभवति ज्ञाता,  दुःखजन्यप्रवृत्ति-दोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरमुत्तरं पूर्वस्य पूर्वस्य कारणमुत्तरो-त्तरापाये तदनन्तराभावादपवर्ग इति स्यातां संसाराप-वर्गौ,  उत्पत्तिधर्मके ज्ञातरि पुनर्न स्याताम्,  उत्पन्नः खलुज्ञाता देहेन्द्रियबुद्धिवेदनाभिः सम्बध्यत इति नास्येदंस्वकृतस्य कर्मणः फलम् उत्पन्नश्च भूत्वा न भवतीति तस्या-विद्यमानस्य निरुद्धस्य वा स्वकृतकर्मणः फलोपभोगोनास्ति,  तदेवमेकस्यानेकशरीरयोगः शरीरादिवियोग-श्चात्यन्तं न स्यादिति । यत्र कारणमनुपपद्यमानं पश्यतितत्रानुजानाति,  सोऽयमेवंलक्षण ऊहस्तर्क इत्युच्यते ।कथं पुनरयं तत्त्वज्ञानार्थो न तत्त्वज्ञानमेवेति अनव-धारणात् अनुजानात्ययमेकतरं धर्मं कारणोपपत्त्यान त्ववधारयति न व्यवस्यति न निश्चिनोति एवमेवेद-मिति । कथं तत्त्वज्ञानार्थ इति,  तत्त्वज्ञानविषयाभ्यनुज्ञा-लक्षणानुग्रहोद्भावितात् प्रसन्नादनन्तरप्रमाणसामर्य्यात्तत्त्वज्ञानमुत्पद्यत इत्येव तत्त्वज्ञानार्थ इति । सोऽयंतर्कः प्रमाणानि प्रतिसन्दधानः प्रमाणाभ्यनुज्ञानात्प्रमाणसहितो वादे उपदिष्ट इत्यविज्ञाततत्त्वमनुजाना-तीति यथा सोऽर्थो भवति तस्य यथाभावस्तत्त्वमविपर्य्यययथातथ्यम्” वात्स्यायनभाष्यम् ।विश्वनाथवृत्तौ चान्यथा सूत्रमिदं व्याख्यातं यथा“तर्क इति लक्ष्यनिर्देशः कारणोपपत्तित ऊह इतिलक्षणम् अविज्ञाततत्त्वेऽर्थे तत्त्वज्ञानार्थमिति प्रयोजन-कथनम् कारणं व्याप्यं तस्योपपत्तिरारोपस्तस्मात् ऊहआरोपः अर्थाद्व्यापकस्य,  तथाच व्यापकाभाववत्त्वेननिर्णीते व्याप्यस्याहार्य्यारोपाद्योव्यापकस्याहार्य्यारोपः सतर्कः । यथा निर्वह्नित्वारोपान्निर्धूमत्वारोपः निर्वह्निःस्यान्निर्धूमः स्यादित्यादिः । ह्रदो निर्वह्निः स्यान्निर्धूमःस्यादित्यादिवारणाय व्यापकाभाववत्त्वेन निर्णीत इति ।निर्वह्निः स्यात् अद्रव्यं स्यादित्यादिवारणाय व्यापस्येतितद्व्याप्यारोपाधीनस्तदारोप इत्यर्थलाभाय व्यापकेति ।न चानुमानादितोऽर्थसिद्धेस्तर्कोव्यर्थ इति वाच्यम् अप्रयो-जकत्वादिशङ्काकलङ्कितेन हेतुनार्थस्य साधयितुमशक्य-त्वात्तदेतदुक्तमविज्ञाततत्त्वेऽर्थे तत्त्वज्ञानार्थमिति तत्त्व-निर्णयार्थमित्यर्थः । यत्र नाप्रयोजकत्वाद्याशङ्का तत्रनापेक्ष्य एवेति भावः । परे तु ऊह इत्येव लक्षणं ऊह-त्वञ्च मानसत्वव्याप्योजातिविशेषस्तर्कयामीत्यनुभवसिद्धः ।तर्कः किं स्वत एव निर्णायकः परम्परया वेत्यत आहकारणेति कारणस्य व्याप्तिज्ञानादेरुपपादनद्वारेणेत्यर्थःतथा च धूमो यदि वह्निव्यभिचारी स्यात् वह्निजन्यो नस्यादित्यनेन व्यभिचारशङ्कानिरासे निरङ्कुशेन व्याप्ति-ज्ञानेनानुमितिरिति परस्परयैवास्योपयोग इत्याहुः । सचायं पञ्चविधः आत्माश्रयान्योन्याश्रयचक्रकानवस्थात-दन्यवाधितार्थप्रसङ्गभेदात् । स्वस्य स्वापेक्षित्वेऽनिष्टप्रसङ्गआत्माश्रयः स च उत्पत्तिस्थितिज्ञप्तिद्वारा त्रेधा यथायद्ययं घट एतद्घटजन्यः स्यात्तदैतद्घटानधिकरणक्षणोत्तर-वर्त्ती न स्यात्,  यद्ययं घट एतद्घटवृत्तिः स्यात् एतद्-घटव्यापो न स्यात् यद्ययं घट एतद्घटज्ञानाभिन्नःस्यात् ज्ञानमामग्रीजन्यः स्यात् एतद्घटभिन्नः स्यादितिवा सर्वत्रापाद्यम् तदपेक्षापेक्षित्वनिबन्धनोऽनिष्टप्रसङ्गो-ऽन्योन्याश्रयः सोऽपि पूर्ववत्त्रेधा । तदपेक्ष्यापेक्ष्यापेक्षि-त्वनिबन्धनोऽनिष्टप्रसङ्गःचक्रकं चतुःकक्षादावपि स्वस्यस्वापेक्ष्यापक्ष्यापेक्षित्वसत्त्वान्नाधिक्यम् । अस्यापि पूर्वव-त्त्रैविध्यम् । अव्यवस्थितपरम्परारोपाधीनानिष्टप्रसङ्गो-ऽनवस्था यथा यदि घटत्वं घटजन्यत्वव्याप्यं स्यात् कपा-लसमवेतत्वव्याप्यं न स्यात् । तदन्यबाधितार्थप्रसङ्गस्तु धूमोयदि बह्निव्यभिचारी स्याद्वह्निजन्यो न स्यादित्यादिः ।प्रथमोपस्थितत्वोत्सर्गविनिगमनाविरहलाघवगौरवादिकन्तुप्रसङ्गानात्मकत्वात् न तर्कः किन्तु प्रमाणसहकारि-त्वरूपसाधर्म्यात्तथा व्यवहार इति संक्षेपः” ।तर्कगन्थे जगदीशोक्तं तर्कविभागलक्षणादिकं यथा ।“स चायं तर्कः पञ्चविधः आत्माश्रयान्योऽन्याश्रयचक्र-कानवस्थाप्रमाणबाधितार्थकप्रसङ्गभेदादित्याचार्य्याः । तत्रस्वापेक्षापादकः प्रसङ्ग आत्माश्रयः । अपेक्षा चज्ञप्तावुत्पत्तौ स्थितौ च ग्राह्या तत्राद्या,  यथा एतद्घट-ज्ञानं यद्येतद्घटज्ञानजन्यं स्यादेतद्घटज्ञानभिन्नं स्यादिति ।द्वितीया घटोऽयं यद्येतद्घटजनकः स्यात् एतद्घट-भिन्नः स्यादिति तृतीया चायं घटो यद्येतद्घटवृत्ति-स्यत्तथात्वेनोपलभ्येतेति स्वापेक्षापेक्षितत्वनिबन्धनःप्रसङ्गोऽन्यान्याश्रयः यथा चायं घटो यद्येतद्घटजन्यःस्यादेतद्घटभिन्नः स्वात् इति उपत्तौ स्थितौ च स्वयमुदा-हार्य्यम् । स्वापेक्षणीयापेक्षितसापेक्षत्वनिबन्धनःप्रसङ्गश्चक्रकः पूर्वोक्त एवापादके जन्यपदान्तरमन्तर्भाव्योदा-हरणम् । अपेक्षा त्वत्र साक्षात्परम्परासाधारणी ग्राह्या ।अनवस्था पुनरप्रामाणिकी न तु प्रवाहमूलकप्रसङ्गः ।यथा घटत्वं यदि यावद्घटहेतुवृत्ति स्यात् घटजन्य-वृत्ति न स्यादित्यर्थः । उक्तचतुष्कान्यः प्रसङ्गः प्रमाण-बाधितार्थकप्रसङ्गः सोऽपि द्विविधो व्याप्तिग्राहकोविषयपरिशोधकश्च तत्राद्यो यथा घूमो यदि वह्निव्यभिचारी स्यात्तदा वह्निजन्यो न स्यादिति द्वितीयस्तुपर्वतो यदि निर्वह्निः स्यान्निर्धूमःस्यादित्यादिः ।”धूमादेर्व्यभिचारशङ्कानिवृत्तिद्वारा विषयस्य वह्न्यादेःनिश्चायकत्वेन परिशोधकत्वमित्यवधेयम् ।सोऽयं तर्क एकादशविध इति प्राचीननैयायिकाः स्वीचक्रुःतदनुसारेण सर्व० स० उक्तम् “स चैकादशविधः व्याघातात्मा-श्रयेतरेतराश्रयचक्रकानवस्थाप्रतिवन्दिकल्पनालाघवकल्पनागौरवोत्सर्गापवादवैजात्यभेदात्” इति व्याघातादीना-मप्रसञ्जनरूपत्वात् न तर्करूपत्वमिति किन्तु पञ्चविध-त्वमिति नव्याः । एतन्मतानुसारेणैव वृत्तौ इतरेषां मुख्य-तर्कत्वनिरासेन भाक्तर्कत्वमुक्तम् द्रष्टव्यम् ।तर्कस्य च व्यभिचारशङ्कानिवर्त्तकतयानुमानाङ्गत्वं तच्चखण्डनखण्डखाद्ये निराकृतं यथा“नापि विपक्षे वाधकस्तर्को वाच्यः तर्कस्य व्याप्तिमूलत्वा-भ्युपगमे अनवस्थाप्रसङ्गात् । तदनभ्युपगमे मूल-शैथिल्येन तर्काभासत्वापातात् । अथ ब्रूषे न शक्यमिदंवक्तुं तथा ह्यग्निधूमव्यभिचारशङ्कायां बाधकस्तर्कोऽय-मभिधीयते यदि धूमोऽग्निं व्यभिचरेदकारणकः सन्नित्यःस्यात् न स्यादेव वा स चायमनुत्तरस्तर्कः तत्र शङ्कायांव्याघातापत्तेः । तदेव ह्याशङ्क्यते यस्मिन्नाशङ्क्यमाने स्व-क्रियाव्याघातादयोदोषा नावतरन्तीति लोकमर्य्यादाएवं सर्वत्रानुत्तरस्तर्को बाघकोऽभिधेय इति चेत् मैवम्किमित्येवं शङ्कितव्यं तद्धेतुफलभाव एव न भविष्यति ।एवं तु शङ्कितव्यम् अग्निं विहायान्यस्मादपि हेतोरय-मुदेष्यतीति । न च वाच्यमेवं हि सति धूमस्यैक-जातित्वं न स्यादिति क्वचिदिन्द्रियजन्यत्वे क्वचिदनु-मानादिजन्यत्वेऽपि ज्ञानैकजात्यवत्तदुपपत्तेः । तत्रे-न्द्रियादोनामवान्तरसामान्ये साक्षात्कारित्वादौ प्रयो-जकत्वं न ज्ञानतायामिति चेन्न ज्ञानत्वस्याकस्मिकत्वपरि-हारार्थं तत्कारणस्यानुगतस्य भवतावश्यं वक्तव्यत्वात् ।धूमेऽपि वह्नेर्विशेष एव प्रयोजकत्वस्य तद्वच्छङ्कितुं शक्य-त्वात् । न दृश्यते तावदग्निप्रयोज्यो धूमे विशेषइति च न वाच्यम् एवं हि सति तददर्शनस्यापाततोहेत्वन्तरप्रयोज्यावान्तरजात्यदर्शनेनायोग्यतया विकल्प्यत्वादुपपत्तेः । यदा तु हेत्वन्तरप्रयोज्यो धूमस्य विशेषोद्रक्ष्यते तदासौ विकल्पिष्यत इति सम्भावनायादुर्निवा-रत्वात् । अस्त्यात्ममनोयोगोऽनुगतं कारणं ज्ञानोत्-पत्ताविति चेन्न यद्यात्ममनोयोगादुत्पद्यमानं ज्ञानंस्यादिच्छादयोऽपि ज्ञानं प्रसज्येरन् । यदि त्वदृष्टवि-शेषो वा शक्तिभेदो वा ज्ञानत्वजातिर्वा ज्ञानप्रागभावो वातत्रानुगतं कारणमुच्यते तदा तदितरत्रापि वह्नि-व्यभिचारे धूमस्यैकजात्यप्रयोजकतया शक्यत एव शङ्कि-तुम् दृष्टे व्यभिचारे युक्तमदृष्टादेरैकजात्यपरिकल्पनमितिचेत् अस्तु दृष्टे तन्निश्चयः अत्रापि व्यभिचारो न द्रक्ष्यतइत्यत्र नियामकाभावात् शङ्किष्यते एवं शङ्कमानस्यभवतो न क्वचिदनुमानं स्यादिति प्रतिवाद्यात्माद्यनुमाना-दिव्यतिरेकेण कथायामेव प्रवृत्त्यनुपपत्त्या स्वयं स्वीकर्त-व्येष्वनुमानेष्वेतादृशशङ्काक्रमणात् सएव व्याघात इतिचेन्न धूमवद्वह्नेरपि वह्निकारणविशेषानुमानस्यैव सतिसदनुमानत्वप्रसङ्गात् सामग्रीसाम्येन प्रमाऽप्रमावैचि-त्र्य्यानुपपत्तेः । साधारणधर्मदर्शनविशेषादर्शनानांसत्यपि शङ्कायाश्चानुदये सामग्र्यां सत्यामपि कार्य्यानु-दयात्परप्रतिपत्त्युत्पादानार्थं वचनादिरूपां प्रतिपत्ति-सामग्रीमुत्पादयितुं यतमानस्य भवतोऽपि स्वक्रियाव्याघातस्तुल्यः । व्याघातस्यैव विशेषत्वात् तद्दर्शनेन शङ्कासाम-ग्र्येव नास्ति प्रत्यक्षे कुतो व्याघातसाम्यमिति चेन्न तद्धिन तावत् आहार्य्यादिकारणाज्जायमानमेष्टव्यं कूट-विषयस्य तस्यातिप्रसञ्जकत्वात् । कूटभिन्नः प्रसञ्जकःप्रमितस्यैव स्यादिति चेन्न तस्य तर्कावसरे निरस्यत्वात् ।तस्माद्यदैतद्व्याघातरूपस्य विशेषस्य दर्शनं शङ्काप्रतिपक्ष-भूतमुच्यते तत् किं? प्रमाणात् कुतश्चिदुपजायमानं वक्त-व्यम् तर्काद्वा । यदि प्रथमः शङ्कास्तित्वमपि तेनैव प्रमाणे-नोपेयं शङ्कायां सत्यां व्याघातात् यदि च शङ्कां विनापिव्याघातः तदा शङ्क्यमानाशङ्क्यमानयोर्व्याघातस्य साम्यंसिद्धमेव । भवतु शङ्कायामपि तत्प्रमाणं किमेतावताप्रथमोपजातशङ्कामवलम्ब्यावस्थितस्य व्याघातरूपस्य विशे-षस्य दर्शनात्तु शङ्कान्तरं नोत्पद्यत इति चेन्न व्याघात-सत्त्वकाले तदवलम्बिकया शङ्कयैव शङ्क्यमानव्यभिचारतातस्याः शङ्कायाव्युपरमे च तदवलम्बिनो व्याघातरूपस्यनिशेषस्याभावात् कः शङ्कान्तरोत्पत्तेर्वारयितेति वक्तव्यममा नामास्तु तदा व्याघातात्मा विशेषस्तदवगमस्तदाहितोवा संस्कारस्तावदस्ति । विशेषावगमतत्संस्कारौ चशङ्काविरोधिनौ । ननु स्वरूपेण क्वचिदपि विशेषस्याव-स्थानं तथेति चेन्न अयावदाश्रयभाविनो विशेषस्य पूर्व-स्थितस्य यद्दर्शनं तदाहितो वा संस्कारः तस्य कालान्तरेतत्प्रतिधर्मसंशयविरोधित्वे अवयविपाकपक्षे कुम्भस्यपरमाणुपाकपक्षे परम्परया तदारम्भकस्य परमाणोःपूर्वं श्यामतया ज्ञातस्य कालान्तरे सम्भवितया कस्यपाकजन्यरूपविशेषवत्तायां संशयो न स्यात् । यदि चशङ्कायां व्याघातस्तदा शङ्काश्रयस्य विशेषरूपस्य व्याघातस्यदर्शनाच्छङ्कायां शङ्कान्तरं मा भूत् । यदि तु व्यभिचारा-श्रयस्तदा व्यभिचारः स्यादेव व्याघाताश्रयस्य व्यभिचार-स्यापि प्रमित्यापत्तेः । अनादिसिद्धव्याप्तिकास्ते तर्काइति चेन्न तद्बुद्धेः प्रमितित्वासिद्धेः शरीरे स्वात्म-प्रत्ययस्य तादृशस्यात्मप्रमात्वोपगमात् अनादित्वासिद्धे-श्चोभयत्राविशेषात् । नापि यद्यत्र व्यभिचारः शङ्क्येततदा व्याघातः स्यादित्येवं रूपात्तर्काद्व्याधातावगमःव्याघातप्रतिपादकस्य तर्कस्य मूलशथिल्ये तर्काभासत्वा-पातात् तादृशस्यापि व्याघातोपनायकत्वे व्याघातापत्तेश्चसाम्यं शक्यत एव तर्काभासाद्भवतोऽपि व्याघात उपनेतुम् ।अथ तर्कस्य व्याप्तिर्मूलभूताभ्युपगम्यते तत्रापि व्यभिचार-शङ्कायां पुनरनवस्थैव तत्रापि व्याघातापादने पुनरित्य-नवस्थैव । “तस्मादस्माभिरप्यस्मिन्नर्थे न खलु दुष्पठा ।त्वद्गाथैवान्यथाकारमक्षराणि कियन्त्यपि । व्याघातोयदि शङ्कास्ति न चेच्छङ्का ततस्तराम् । व्याघाता-वधिराशङ्का तर्कः शङ्कावधिः कुतः ।” अव्यभिचार-श्चैकपरित्यागव्यवच्छेदेनापरान्वयः समकालदृष्टे नष्टे-ऽदृष्टः शङ्क्यत इत्याहुः” ।तर्कस्य यथा व्याप्तिनिश्चयोपयोगिता तथा अनु० चि०पूर्वपक्षीकृत्य न्यरूपि यथा“अत्रोच्यते व्यभिचारज्ञानविरहसहकृतं सहचार-दर्शनं व्याप्तिग्राहकम् ज्ञानं च निश्चयः शङ्का च सा चक्वचिदुपाधिसन्देहात् क्वचिद्विशेषादर्शनसहितसाधा-रणधर्मदर्शनात् तद्विरहश्च क्वचिद्विपक्षबाधकतर्कात्क्वचित् स्वतः सिद्धएव । तर्कस्य व्याप्तिग्रहमूलकत्वेनानव-स्थेति चेत् न यावदाशङ्कं तर्कानुसरणात् यत्र चव्याघातेन शङ्कैव नावतरति तत्र तर्कं विनैव व्याप्तिग्रहःतथाहि घूभो यदि वह्न्यसमवहिताजन्यत्वे सतिवह्निसमवहिताजन्यः स्यान्नोत्पन्नः स्वादित्यत्र किं घूमोऽ-वह्नेरेव भविष्यति क्वचिद्वह्निं विनापि भविष्यति अहेतु-कएव वोत्पत्स्यत इति शङ्का स्यात् सर्वत्र स्वक्रियाव्या-धातः स्यात् यदि हि गृहीतान्वयव्यतिरेकं हेतुं विनाकार्य्योत्पत्तिं शङ्केत तदा स्वयमेव घूमार्थं वह्नेः,  तृप्त्यर्थंभोजनस्य,  परप्ररिपत्त्यर्थं शब्दस्य चोपादानं नियमतःकथं कुर्य्यात् तेन विनापि तत्सम्भवात् तस्मात्तत्तदुपादान-मेव तादृशशङ्काप्रतिबन्धकं,  शङ्कायां न नियतोपादानं, नियतोपादाने च न शङ्का तदिदमुक्तं “तदेव ह्याशङ्क्यतेयस्मिन्नाशङ्क्यमाने स्वक्रियाव्याघातो न भवतीति” नहिसम्भवति स्वयं वह्न्यादिकं धूमादिकार्य्यार्थं नियमतउपादत्ते तत् कारणं तन्नेत्याशङ्क्यते चेति एतेनव्याधातो विरोधः सच सहानवस्थाननियत इति तत्राप्य-नवस्थेति निरस्तं स्वक्रियायाएव शङ्काप्रतिबन्धकत्वात्अतएव “व्याघातो यदि शङ्कास्ति न चेच्छङ्का ततस्तराम् ।व्याधातावधिराशङ्का तर्कः शङ्कावधिः कुतः” इति खण्डन-कारमतमप्यपास्तम् । नहि व्याघातः शङ्काश्रितः किन्तुस्वक्रियैव शङ्काप्रतिबन्धिकेति न वा विशेषदर्शनात् क्कचित्शङ्कानिवृत्तिरेव स्यात् न चैतादृशतर्कावतारो भूयोदर्शनंविनेति भूयोदर्शनादरः नतु स स्वतएव प्रयोजकः अत-एव न तदाहितसंस्कारो न मानान्तरं तर्कस्याप्रमात्वात्तच्च न प्रत्यक्षं व्याप्तिज्ञाने हेतुः तदभावेऽपि शब्दानुमा-नाभ्यां तद्ग्रहात् । ननु सहचारदर्शनव्यभिचारादर्शनव-द्व्यभिचारशङ्काविरहानुकूलतर्कयोर्ज्ञानं व्यभिचारिसाधा-रणमिति न ततोऽपि व्याप्तिनिश्चयः इति चेन्न स्वरूपस-तोरेव तयोर्व्याप्तिग्राहकत्वात् सत्तर्काद्व्याप्तिप्रमा तदाभा-सात्तदप्रमा विशेषदर्शनसत्यत्वासत्यत्वाभ्यां पुरुषज्ञानमिव ।अपरे तु यत्र तर्के व्याप्त्यनुभवोमूलं तत्र नर्कान्तरा-पेक्षा यत्र तु व्याप्तिस्मरणं हेतुः तत्र न तर्कान्तरापेक्षेतिनानवस्था अस्ति च जातमात्राणामिष्टानिष्टसाधनतानु-मितिहेतुव्याप्तिस्मरणं तदानीं व्याप्त्यनुभावकाभावात्तन्मूलानुभवमूला चाग्रेऽपि व्याप्तिस्मरणपरम्परेति ।यत्त्वनादिसिद्धकार्य्यकारणभावविरोधादिमूलाः केचित्तर्काइति तन्न तत्र प्रमाणानुपयोगेऽनुमान एव पर्य्यवसानात् ।नच व्याप्तिग्रहान्यथानुपपत्त्यैव तर्कस्यानादिसिद्धव्याप्ति-कत्वज्ञानमिति वाच्यम् अनुपपत्तेरप्यनुमानत्वात् । अन्येतु विपक्षवाधकतर्कादनौपाधिकत्वग्रह एव तदधीनोव्याप्तिग्रह इति तदपि न तर्कंस्याप्रमाणत्वात् । व्यभि-चारादिशङ्कानिरासद्वारा प्रत्यक्षादिसहकारी स इतिचेन्न अनवस्थाभयेन तर्कं विना व्याघातात् यत्र शङ्का-विरहस्तत्र व्याप्तिग्रहे तर्कस्य व्यभिचारात् । यत्तुयोग्यानामुपाधीनां योग्यानुपलब्ध्याभावग्रहः अयो-ग्यानान्तु साध्याव्याप्यत्वसाधनव्यापकत्वसाधनादभावग्रहइत्यनौपाधिकत्वं सुग्रहमिति तत्तुच्छम् अनुमानेनतत्साधनेऽनवस्थानात् प्रमाणान्तरस्याभावात् । ये चानु-कूलतर्कं विनैव सहचारादिदर्शनमात्रेण व्याप्तिग्रहंवदन्ति तेषां पक्षेतरत्वस्य साध्यव्यापकत्वग्रहेऽनुमान-मात्रमुच्छिद्येत अनुमानमात्रोच्छेदकत्वादेव पक्षेतरोनो-पाधिरिति चेत भ्रान्तोऽसि नहि वयमुपाधित्वेन तस्यदोषत्वमाचक्ष्महे साध्यव्यापकत्वेन तद्व्यतिरेकात् पक्षेसाध्यव्यावर्तकतया व्यापकव्यतिरेके व्याप्यव्यतिरेकस्यवज्रलेपाच्च । अपि च करवह्निसंयोगः शक्त्यतिरिक्ताती-न्द्रियधर्मसमवायी जनकत्वादित्यत्राप्रयोजकत्वान्न साधकंतत्र व्याप्तस्य पक्षवर्मत्वे किमप्रयोजकं नाम? तस्माद्विपक्ष-बाधकतर्काभावान्न तत्र व्याप्तिग्रह इत्यप्रयोजकत्वमिति” ।तर्कं वेत्त्यषीते वा ठञ् । तार्किक तर्कवेत्तरि तर्कशास्त्रा-ध्येतरि च । “तार्किकशिरोमणिस्तनुते” दीधितिः ।

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“तर्क भाषार्थः”@} 2 आस्वदीयः। 
 ‘ऊहेऽप्ययमिति मैत्रेयः’ इति मा। 
 धा। 
 वृत्तौ। 
 तर्ककः-र्किका,  तितर्कयिषकः-षिका
   तर्कयिता-त्री,  तितर्कयिषिता-त्री
   इत्यादीनि सर्वाणि रूपाणि ग्रसधातुवत् 3 बोध्यानि। 
 क्विपि-तर्क्-तर्क्-तर्कौ- तर्कः
   इति रूपाणि। 
 णिलोपे ककारस्य संयोगान्तलोपो न। 
 ‘रात् सस्य’ 4 इति नियमात्। 
 न च णिलोपस्य स्थानिवद्भावः शङ्क्यः। 
 पूर्वत्रासिद्धे तन्निषेधात्।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (७०८)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१७८१। सक। सेट्। उभ।)
 03 =>
  (४३९)
 04 =>
  (८-२-२४)

Capeller

German

 तर्क m.
  Vermutung,  Meinung,  Erwägung
Spekulation,  System (ph.).

Burnouf

French

 तर्क तर्क m.
  examen,  appréciation
		 délibération
doute.
		 Raison,  cause,  motif
		 désir.
		 La logique ou science du
raisonnement.
तर्कक m.
  homme exposant ses motifs,  demandeur adressant une
requète,  etc.
तर्कविद्या f.
  la logique.
तर्कारी f.
  (अरि) esp. de plante.
तर्किन् m.
  un logicien. 

Stchoupak

French

 तर्क-
 m.
  conjecture,  supposition 
 spéculation,  raisonnement, 
réflexion,  examen,  recherche,  enquête 
 système philosophique fondé sur le
raisonnement pur 
 logique, 
 dialectique 
 -आ- f.
  raisonnement, 
enquête 
 -क- m.
  qui enquête,  qui quête,  mendiant.
°मुद्रा- f.
  position particulière des mains.
°युक्त- a. v. qui implique une conjecture,  supposé,  soupçonné 
 qui va
de pair avec le système philosophique.
°विद्या- f.
  logique,  manuel de logique,  traité de philosophie.
°संग्रह- m.
  titre d'un manuel de logique.
तर्कोत्तर- a. qui possède le discernement suprême.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.