| YouTube Channel

तमः (tamaH)

 
Monier Williams Cologne
English
तमः in comp. for °मस्.
Hindi
Hindi
अंधेरे (पु) अज्ञान,
Apte Hindi
Hindi
तमः
पुं*
 - -
राहु का विशेषण
तमः
पुं*
 - -
तमाल वृक्ष
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 तमोगुणः, तमः
noun
प्रकृतेः त्रिषु गुणेषु तृतीयः गुणः यः निकृष्टः अस्ति इति मन्यते।
"तमोगुणात् रक्षतु।"
Synonyms:
 राहुः, तमः, स्वर्भानुः, सैंहिकेयः, विधुन्तुदः, अस्रपिशाचः, ग्रहकल्लोलः, सैंहिकः, उपप्लवः, शीर्षकः, उपरागः, सिंहिकासूनुः, कृष्णवर्णः, कबन्धः, अगुः, असुरः
noun
शास्त्रेषु वर्णितः नवग्रहेषु एकः ग्रहः।
"भवतः पुत्रस्य जन्मपत्रिकायां सप्तमे स्थाने राहुः अस्ति।"
Synonyms:
 अज्ञानम्, अविद्या, अहम्मतिः, तमः, मोहः, महामोहः, तामिस्रम्, अन्धतामिस्रम्
noun
सदसद्भ्यामनिर्वचनीयं त्रिगुणात्मकं भावरूपं ज्ञानविरोधि यत्किञ्चित्।
"गुरुः अज्ञानं हरति जीवनं विद्यया प्रकाशयति च।/ अज्ञानात् वारुणीं पीत्वा संस्कारेणैव शुद्धति।"
Synonyms:
 अन्धःकारः, तमः, तिमिरम्, तिमिस्रम्, तमसम्, ध्वान्तम्, निरालोकता, सान्धःकारत्वम्, निष्प्रभता, अन्धम्, शार्वरम्, रात्रिवासः, निशाचरम्, भूच्छाया, खलुक्
noun
प्रकाशस्य अभावः।
"सूर्यास्ताद् अनन्तरम् अन्धःकारः भवति।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
mun khrod
तमः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
तमः,
पुं,
 (ताम्यत्यनेनेति । तम + संज्ञायां घः ।)तमोगुणः । इत्यमरटीकायां रायमुकुटः ॥
तमालवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥
(राहुः ।इत्यमरः । १ । ३ । २६ । यथा, ज्योतिषे होरायाम् ।“भृगुतमबुधजीवैरिति । कितवस्तमस्येतिवराहः ॥
” इति उणादिवृत्तिटीकायां उज्-ज्वलदत्तः । ४ । १८८ ॥
)
तमः, [स्]
क्ली,
 (ताम्यत्यनेनेति । तम + “सर्व्व-धातुभ्योऽसुन् ।” उणां । ४ । १८८ । इतिअसुन् ।) प्रकृतेर्गुणविशेषः । यथा, --“सत्त्वं रजस्तम इति दृश्यन्ते पुरुषे गुणाः ।कालसञ्चोदितास्तेऽपि परिवर्त्तन्त आत्मनि ॥
प्रभूतञ्च यदा सत्त्वं मनोबुद्धीन्द्रियाणि च ।तदा कृतयुगं विद्याद्दाने तपसि यद्रतिः ॥
यदा कर्म्मसु कार्य्येषु शक्तिर्यशसि देहिनाम् ।तदा त्रेता रजोवृत्तिरिति जानीहि शौनक ! ॥
यदा लोभस्त्वसन्तोषो मानो दम्भोऽथ मत्सरः ।कर्म्मणाञ्चापि काम्यानां द्बापरस्तद्रजस्तमः ॥
यदा सदानृतं तन्द्री निद्राहिंसादिसाघनम् ।शोकमोहभयं दैन्यं स कलिस्तु तदा स्मृतः ॥
”इति गारुडे २२७ अध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।“तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्व्वदेहिनाम् ।प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ! ॥
सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्म्मणि भारत ! ।ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत ॥
रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ! ।रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥
”“अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।तमस्यतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ! ॥
यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।तदोत्तमविदां लोकानमलान् प्रतिपद्यते ॥
रजसि प्रलयं गत्वा कर्म्मसङ्गिषु जायते ।तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ॥
कर्म्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्म्मलं फलम् ।रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥
सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥
ऊर्द्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।जघन्यगुणवृत्तस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥
”इति श्रीभगवद्गीतायाम् । १४ । ८१८ ॥
तत्तु आवरकं मोहहेतुः । इत्यमरभरतौ ॥
अस्य कार्य्यं संहारः । इति श्रीधरस्वामी ॥
तस्य धर्म्मो यथा । प्रमादः १ मोहः २ भयम् ३क्लान्तिः ४ विषादः ५ शोकः ६ अरतिः ७अनार्य्यता ८ । इति मोक्षधर्म्मः ॥
श्रमः ९तन्द्रा १० । इत्याश्वमेधिकपर्व्व ॥
अन्धकारः ।(यथा, महाभारते । १ । १०५ । १० ।“तमसा लोकमावृत्य नौगतामेव भारत ! ॥
”)तत्पर्य्यायः । तमसम् २ निशाचर्म्म ३ नीलपङ्कम् ४रजोबलम् ५ दिवान्तकः ६ वियद्भूतिः ७ खलुक् ८वृत्रः ९ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
रजोरसम् १०दिनान्तरम् ११ अन्धकम् १२ । इति शब्दरत्नावली ॥
अमरोक्तपर्य्यायोऽन्धकारशब्दे द्रष्टव्यः ॥
शोकः ।इति मेदिनी । से, २४ ॥
पापम् । इति हेमचन्द्रः ॥
(राहुः । इति मेदिनी । से, २४ ॥
यथा, रषुः ।८ । ३७ ।“निमिमील नरोत्तमप्रियाहृतचन्द्रा तमसेव कौमुदी ॥
”)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“तमु काङ्क्षायाम्”@} 2 शमादिः।
घटादिः।
3 ‘ग्लानावेव 4 प्रयोगः।
मुरारिस्तु ‘द्रष्टुं बहूत्ताम्यति।’ इति काङ्क्षाया- मेवाह।’ इति धातुकाव्यव्याख्याने 5।]] 6 तमकः-मिका, 7 तमकः-मिका, तितमिषकः-षिका, 8 तन्तमकः-तंतमकः-मिका
तमिता-त्री, तमयिता-त्री, तितमिषिता-त्री, तन्तमिता-त्री
9 ताम्यन्-न्ती, तमयन्-न्ती, तितमिषन्-न्ती
-- 10 तमिष्यन्-न्ती-ती, तमयिष्यन्-न्ती-ती, तितमिषिष्यन्-न्ती-ती
-- तमयमानः, तमयिष्यमाणः, तन्तम्यमानः, तन्तमिष्यमाणः
11 प्रतान्-प्रतामौ-प्रतामः
-- -- -- 12 तान्तः, तमितः, तितमिषितः, तन्तमितः-तवान्
-- तमः, 13 तमी 14, तमः, तितमिषुः, तन्तमः
तमितव्यम्, तमयितव्यम्, तितमिषितव्यम्, तन्तमितव्यम्
तमनीयम्, तमनीयम्, तितमिषणीयम्, तन्तमनीयम्
15 तम्यम्, तम्यम्, तितमिष्यम्, तन्तम्यम्
ईषत्तमः-दुस्तमः-सुतमः
-- -- -- तम्यमानः, तम्यमानः, तितमिष्यमाणः, तन्तम्यमानः, तमः, तमः, तितमिषः, तन्तमः
तमितुम्, तमयितुम्, तितमिषितुम्, तन्तमितुम्
16 तान्तिः, तमना, तितमिषा, तन्तमा
तमनम्, तमनम्, तितमिषणम्, तन्तमनम्
17 तमित्वा-तान्त्वा, तमयित्वा, तितमिषित्वा, तन्तमित्वा
प्रतम्य, 18 प्रतमय्य, प्रतितमिष्य, प्रतन्तम्य
19 तमम् २, तमित्वा२, तान्त्वा २, 20 तमम् २ -तामम् २, तमित्वा २ -तान्त्वा २, तितमिषम् २, तितमिषित्वा २, तन्तमम् २
तन्तमित्वा २
21 इत्यसुन् प्रत्ययः।]] तमः, 22 असच्प्रत्यये रूपम्।]] तमसा 23, 24 इति रक्प्रत्ययः, दीर्घश्च।
तम्यते जनैरिति ताम्रम् = लोहविशेषः।]] ताम्रम् 25।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (७०६)
02
=>
 (४-दिवादिः-१२०२। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 [अस्य]
05
=>
 [२-६५]
06
=>
 [[१। ‘नोदात्तोपदेशस्य मान्तस्यानाचमेः’ (७-३-३४) इति वृद्धिनिषेधः। एवं घञि, णमुलि च ज्ञेयम्।]]
07
=>
 [[२। ‘जनीजॄष्क्रसुरञ्जोऽमन्ताश्च’ (ग। सू। भ्वादौ) इति मित्संज्ञायाम्, ‘मितां ह्रस्वः’ (६-४-९२) इति णौ उपधाया ह्रस्वः। एवं ण्यन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
08
=>
 [[३। यङन्ते, ‘नुगतोऽनुनासिकान्तस्य’ (७-४-८४) इत्यभ्यासस्य नुगागमः। तस्य ‘पदान्तवद्वाच्यः’ (वा। ७-४-८४) इति वचनात् पदान्तवद्भावे, ‘वा पदान्तस्य’ (८-४-५९) इति परसवर्णविकल्पः। एवं यङन्ते सर्वत्र रूपद्वयं ज्ञेयम्।]]
09
=>
 [[४। ‘शमामष्टानां दीर्घः श्यनि’ (७-३-७४) इति दीर्घः।]]
10
=>
 [पृष्ठम्०६५२+ २५]
11
=>
 [[१। क्विपि, ‘अनुनासिकस्य क्विझलोः क्ङिति’ (६-४-१५) इति दीर्घे, ‘मो नो धातोः’ (८-२-६४) इति नकारः पदान्ते। तस्य नकारस्य त्रैपादिकत्वात् ‘न लोपः प्राति- पदिकान्तस्य’ (८-२-७) इति लोपो न।]]
12
=>
 [[२। उदित्त्वेन क्त्वायामिड्विकल्पनात्, निष्ठायाम्, ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इतीण्णिषेधः। ‘अनुनासिकस्य क्वि--’ (६-४-१५) इति दीर्घः। ‘मोऽनुस्वारः’ (८-३-२३) इत्यनुस्वारः। ‘अनुस्वारस्यययि--’ (८-४-५८) इति परसवर्णः।]]
13
=>
 [[आ। ‘अशाम्यदात्माऽपि तमी नमामि दमिप्रियं श्रान्तिहरं भवन्तम्।’ धा। का। २। ६५।]]
14
=>
 [[३। ‘शमित्यष्टाभ्यो घिनुण् (३-२-१४१) इति तच्छीलादिषु कर्तषु घिनुण्। ‘नोदात्तो- पदेशस्य--’ (७-३-३४) इति वृद्धिनिषेधः।]]
15
=>
 [[४। ‘पोरदुपधात्’ (३-१-९३) इति यत्।]]
16
=>
 [[५। ‘तितुत्र--’ (७-२-९) इतीण्णिषेधः। अनुस्वारपरसवर्णौ।]]
17
=>
 [[६। ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इति क्त्वायामिड्विकल्पः। इडभावपक्षे, दीर्घानुस्वार- परसवर्णाः।]]
18
=>
 [[७। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]
19
=>
 [पृष्ठम्०६५३+ २४]
20
=>
 [[१। ‘चिण्णमुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्याम्’ (६-४-९३) इति णमुल्परे णौ दीर्घविकल्पः।]]
21
=>
 [[२। ‘असुन्’ [द। उ। ९-४९]
22
=>
 [[३। औणादिके [द। उ। ९-४४]
23
=>
 [नदी]
24
=>
 [[४। ‘असितम्योर्दीर्घश्च’ [द। उ। ८-३६]
25
=>
 [[आ। ‘मधुरिपोरभिताम्रमुखी मुदं दिवि तदा विततान शुकावलिः।’ शि। व। ६। ५३।]]
Stchoupak
French
तमः°
v. le suiv.