| YouTube Channel

तपः (tapaH)

 
Monier Williams Cologne
English
तपः in comp. for °पस्.
Hindi
Hindi
तपस्या
Apte Hindi
Hindi
तपः
पुं*
 - तप्+अच्
"गर्मी, आग, आँच"
तपः
पुं*
 - तप्+अच्
सूर्य
तपः
पुं*
 - तप्+अच्
ग्रीष्म ऋतु
तपः
पुं*
 - तप्+अच्
"तपस्या, धार्मिक कड़ी साधना"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 तपः, तपश्चर्या, तपस्या, व्रतचर्या
noun
सा नियमस्थितिः या इन्द्रियनिग्रहणार्थे धारयन्ति।
"दस्युः रत्नाकरः कठोरेण तपसा वाल्मीकिः अभवत्।"
Synonyms:
 ग्रीष्मः, ग्रीष्मकालः, ग्रीष्मसमयः, निदाघकालः, निदाघः, उष्णकालः, उष्णः, उष्णकः, उष्मः, उष्मा, तपः, तपाः
noun
उष्णस्य समयः।
"ग्रीष्मे तृष्णा वर्धते।"
Synonyms:
 कर्तव्यम्, धर्मः, स्वधर्मः, कर्तव्यता, कार्यम्, कृत्यम्, क्रिया, नियमः, यमः, व्रतम्, धुरा, तपः
noun
यत् अवश्यं करणीयम्।
"देशसेवा इति अस्माकं परमं कर्तव्यम्।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: तपः
Root: तपस्
Gender: नपुं
Number: all
अर्थः ⇒ दशशिवाव्ययानि
Meaning(s):
⇒ Quality of Śiva
Shloka(s):
1|1|47|2 ► ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं तपः सत्यं क्षमा धृतिः॥ (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|1|47|2 ⇢ तपः (तपस्) (नपुं) ⇒ Quality of Śiva ⇒ दशशिवाव्ययानि
Related word(s):
isa_k ➡ शिवाव्ययम्
धर्म-धर्मी-भावः ➡ शिवः
उपाधि ➡ शक्तिः
Tamil
Tamil
தப: : உஷ்ணம், நெருப்பு, சூர்யன், கோடைக்காலம், தவம்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: तपः
Root: तपः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ prayer
⇒ devotion
⇒ holy life
⇒ absolute of the universe
⇒ substrate of the universe
Shloka(s):
3|3|114|2 ► वेदस्तत्त्वं तपो ब्रह्म ब्रह्मा विप्रः प्रजापतिः॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|3|114|2 ⇢ ब्रह्म (ब्रह्मन्) (नपुं) ⇒ prayer, devotion, holy life, absolute of the universe, substrate of the universe
Related word(s):
जातिः ➡ क्रिया
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
तपः, [स्]
क्ली,
 (तपति तापयति वा । तप उप-तापे + “सर्व्वधातुभ्योऽसुन् ।” उणां । ४ । १८८ ।इति असुन् ।) वैधक्लेशजनकं कर्म्म । यथा, --“उमेऽतिचपला पुत्त्रि ! न क्षमं तावकं वपुः ।सोढुं क्लशस्वभावस्य तपसः सौम्यदर्शने ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वे मत्स्यपुराणवचनम् ॥
* ॥
तत्फलं यथा, --“तपोभिः प्राप्यतेऽभीष्टं नासाध्यं हि तपस्यतः ।दुर्भगत्वं वृथा लोको वहते सति साधने ॥
”इति च तत्रैव तद्वचनम् ॥
* ॥
अपि च । मरीचिरुवाच ।“ब्राह्मणस्य तपोमूलं यज्ञः स्वाध्याय एव च ।तस्मादग्ने ! फलं ब्रूहि तपसोऽध्ययनस्य च ॥
वह्निरुवाच ।स्वाध्यायतपसोर्वक्ष्ये तन्मे निगदितं शृणु ।तपसो हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत् ॥
तपसा क्षीयते पापं मोदते सह दैवतैः ।तपसा प्राप्यते स्वर्गस्तपसा प्राप्यते यशः ॥
तपसा सर्व्वमाप्नोति तपसा विन्दते परम् ।ज्ञानविज्ञानसम्पन्नः सौभाग्यं रूपमेव च ॥
तपसा लभते सर्व्वं तथैवाध्ययनेन च ।तस्मात् स्वधर्म्मसंयुक्तो नित्यं सिध्यति पण्डितः ॥
धर्म्मात् सुखमवाप्नोति इह लोके परत्र च ॥
”इत्याद्ये वह्निपुराणे नित्याह्निकस्नानविधि-नामाध्यायः ॥
तपस्या । तत्त्रिविधम् । शारीरंवाचिकं मानसञ्च । यथा, --“देवद्बिजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्ज्जवम् ।ब्रह्मचर्य्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥
१ ॥
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितञ्च यत् ।स्वाध्यायाभ्यसनञ्चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥
२ ॥
मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥
” ३ ॥
तदपि त्रिविधम् । सात्त्विकं राजसं तामसञ्चयथा, --“श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत् त्रिविधं नरैः ।अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते ॥
१ ॥
सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् ।क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम् ॥
२ ॥
मूढग्राहेणात्मनो यत् पीडया क्रियते तपः ।परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम् ॥
” ३ ॥
इति श्रीभगवद्गीतायाम् । १७ । १४ -- १९ ॥
* ॥
जनलोकादूर्द्ध्वलोकः । यथा, --“अस्योपरि तपोलोकस्तेजोमय उदाहृतः ।वैराजा यत्र ते देवा वसेयुर्द्देवपूजिताः ॥
वासुदेवे मनो येषां वासुदेवेऽर्पितक्रियाः ।तपसा तोष्य गोविन्दमभिलाषविवर्ज्जिताः ॥
तं तपोलोकमासाद्य वसन्ति विजितेन्द्रियाः ।शिलोञ्छवृत्तयो ये वै दन्तोलूखलिकाश्च ये ॥
येऽश्मकुट्टाश्च मुनयः शीर्णपर्णाशिनश्च ये ।ग्रीष्मे पञ्चाग्नितपसो वर्षासु स्थण्डिलेशयाः ॥
हेमन्ते शिशिरे वा ये क्षिपन्ति सलिले क्षपाः ।कुशाग्रनीरबिन्दूंश्च तृषिता यतयोऽपिबन् ॥
वाताशिनोऽतिक्षुधिताः पादाङ्गुष्ठाग्रभूस्पृशः ।ऊर्द्ध्वहस्ता रविदृशस्त्वेकाङ्घ्रिस्थाननिश्चलाः ॥
ये वै दिवानिरुच्छ्वासा मासोच्छ्वासाश्च ये परे ।मासोपवासं कुर्व्वन्ति चातुर्म्मास्यव्रताश्च ये ॥
ऋत्वन्ते तोयपाना ये ये षण्मासोपवासकाः ।ये च वर्षानिमेषा वै वर्षधाराम्बुतर्षकाः ॥
स्थाणुसाम्योपसंप्राप्ता मृगकण्डूतिसौख्यदाः ।जटाटवीकोटरान्तः कृतनीडाण्डजाश्च ये ॥
प्ररूढवल्मिकाङ्गाश्च स्नायुनद्धास्थिसञ्चयाः ।लताप्रतानैः परितो वेष्टितावयवाश्च ये ॥
शस्यानि च प्ररूढानि यदङ्गेषु महीपते ! ।इत्येतैर्न्नियमैर्य्ये तु क्लिष्टात्मानस्तपोधनाः ॥
ब्रह्मायुषस्तपोलोके ते वसन्त्यकुतोभयाः ॥
”इति पद्मपुराणम् ॥
* ॥
चान्द्रायणादिव्रतम् । धर्म्मः । इति मेदिनी । से, २४ ॥
तपः,
पुं,
 (तपति तापयति वा । तप सन्तापे +पचाद्यच् ।) ग्रीष्मः । इत्यमरः । १ । ४ । १९ ॥
(यथा, माघे । १ । ६६ ।“तपेन वर्षाः शरदा हिमागमोवसन्तलक्ष्म्या शिशिरः समेत्य च ।प्रसूनकॢप्तिं दधतः सदर्त्तवःपुरेऽस्य वास्तव्यकुटुम्बितां ययुः ॥
”)
Stchoupak
French
तपः°
v. s. तपस्।