| YouTube Channel

तन्त्रयुक्ति (tantrayukti)

 
Apte Hindi
Hindi
तन्त्रयुक्तिः
स्त्री*
 तन्त्रम्-युक्तिः -
किसी एक संधि का आयोजन
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
तन्त्रयुक्ति स्त्री तन्त्रोक्ता आयुर्वेदशास्त्रोक्ता युक्तिः ।सुश्रुतोक्ते द्वात्रिंशद्भेदके युक्तिभेदे । ताश्च यथा“अथातस्तन्त्रयुक्तिनामाध्यायं व्याख्यास्यामः । द्वात्रिंश-त्तन्त्रयुक्तयो भवन्ति । तद्यथा । अधिकरणं योगः प-दार्थो हेत्वर्थ उद्देशो निर्द्देश उपदेशः प्रदेशोऽ-तिदेशोऽपवर्गो वाक्यशेषोऽर्थापत्तिर्विपर्य्ययः प्रसङ्गएकान्तो-ऽनेकान्तः पूर्वपक्षो निर्णयोऽनुमतं विधानमनागतावे-क्षणम् अतिक्रान्तावेक्षणम् । संशयो व्याख्यानं स्वसंज्ञा उदा-हरणं निर्वचनं निदर्शनं नियोगो विकल्पः समुच्चय ऊह्य-मिति अत्रासां तन्त्रयुक्तीनां किं प्रयोजनमित्युच्यते । वा-क्ययोजनमर्थयोजनञ्च । भवन्ति चात्र श्लोकाः । असद्वादि-प्रयुक्तानां वाक्यानां प्रतिहेलनम् । स्ववाक्यानां सिद्धिरपिक्रियते तन्त्रयुक्तितः । व्यक्ता नोक्ताश्च ये ह्यर्था लीना येचाप्यनिर्मलाः । लेशोक्ता ये क्वचित्तन्त्रे तेषाञ्चापि प्रसा-धनम् । यथाम्बुजवनस्यार्कः प्रदीपो वेश्मनो यथा ।प्रबोध्यस्य प्रकाश्यार्थास्तथा तन्त्रस्य युक्तयः । यमर्थम-धिकृत्योच्यते तदधिकरणं १ यथा रसं दोषं वा । येनवाक्यं युज्यते स योगः २ । यथा तैलं पिबेच्चामृतवल्लि-निम्बहिंस्राभयावृक्षक पिप्पलीभिः । सिद्धं बलाभ्याञ्चसदेवदारु हितञ्च नित्यङ्गलगण्डरोगी” । सिद्धं पिवेदितिप्रथमं वक्तव्ये तृतीयपादे सिद्धं प्रयुक्तमेवं दूरस्थाना-मपि पदानामेकीकरणं योगः । योऽर्थोभिहितः सूत्रेपदे वा स पदार्थः ३ । अपरिमिताश्च पदार्थाः । यथास्नेहस्वेदाञ्जनेषु निर्दिष्टेषु द्वयोस्त्रयाणामर्थानामुपप-त्तिर्दृश्यते तत्र योऽर्थः पूर्बापरयोगसिद्धोभवति स ग्रही-तव्यो यथा । वेदोत्पत्तिं व्याख्यास्याम इत्युक्ते सन्दि-ह्यते बुद्धिः । कतमस्य वेदस्यायमुत्पत्तिं पिवक्षुरिति ।ऋग्वेदादयस्त्रयोवेदास्तत्र पूर्वापरयोगमुपलभ्य विद--वि-चारणे विन्दत्येतयोश्च धात्वोरनेकार्थयोः प्रयोग इतिपश्वात्प्रतिप्रत्तिर्भवति । आर्युवेदोत्पत्तिमयं विवक्षुरित्येवंपदार्थः । यदन्यदुक्तमन्यार्थसाधकं भवति स हेत्वर्थः ४ ।यथा मृत्पिण्डोऽद्भिः प्रक्लिद्यते यथा माषदुग्धप्रभृति-भिर्व्रणः प्रक्लिद्यत इति । समासकथनमुद्देशः ५ । यथाशल्यमिति । विस्तरवचनं निर्देशः ६ । यथा । शारीरमा-गन्तुकं चेति । एवमित्युपदेशः ७ । यथा “तथा न जागृ-याद्रात्रौ दिवा स्वप्नञ्च वर्जयेत्” अनेन कारणेनेत्युपदेशः ।यथोपदिश्यते मधुरेण श्लेष्माभिवर्द्धत इति । प्रकृतस्या-तिक्रान्तेन साधनं प्रदेशः ८ । यथा देवदत्तस्यानेन शव्य-मुद्धृतं तस्माद्यज्ञदत्तस्याप्ययमेवोद्धरिष्यतीति । प्रकृत-स्यानागतेन साधनमतिदेशः ९ । यथानेनास्य वायुरूर्द्ध-मुपतिष्ठते तेनोदावर्त्तः स्यादिति । अभिव्याप्यापकर्षण-मपवर्गः १० । यथा स्वेद्या विषापसूष्टा अन्यत्र कीटवि-षादिति । येन पदेनानुक्तेन वाक्यं समाप्यते स वाक्य-शेषः ११ । यथा शिरःपाणिपादपार्श्वपृष्ठोदरोरसामित्युक्तेपुरुषग्रहणमपि गम्यते पुरुष एवोक्त इति । यदकीर्त्ति-तमर्थादापद्यते सार्थापत्तिः १२ । यथौदनं भक्ष्ये इत्युक्तेऽ-र्थादापन्नं भवति नायं पिपासुर्यवागूमिति । यद्यत्राभि-हितं तस्य प्रातिलोम्यं विपर्य्ययः १३ । यथा कृशाल्पप्राण-भीरवो दुश्चिकित्स्या इत्युक्ते विपरीतं गृह्यते दृढा-दयः सुचिकित्स्या इति । प्रकरणान्तरेण समापनंप्रसङ्गः १४ । यथा प्रकारणान्तरितोयमर्थोऽसकृदुक्तः समा-प्यते स प्रसङ्गः महाभूतशरीरसमवायः पुरुषस्तस्मिन्क्रिया सोऽधिष्ठानमिति वेदोत्पत्तावभिधाय भूतविद्यायांपुनरुक्तं यतोऽभिहितं पञ्चमहाभूतशरीरसमवायःपुरुष इति स खल्वेवं कर्मपुरुषश्चिकित्सायामधिकृतःसुर्वत्र । यदवधारेणोच्यते स एकान्तः १५ ।“यथा तृवृद्विरेचयति मदनफलं वामयतीति । क्वचि-त्तथा क्कचिदन्यथेति यः सोऽनेकान्तः १६ । यथा केचि-दाचार्य्या ब्रुवते द्रव्यं प्रधानं केचिद्रसं केचिद्वीर्य्यंकेचिद्विपाकमिति । आक्षेपपूर्बकः प्रश्नः पूर्बपक्षः १७यथा कफवातनिमित्ताश्चत्वारः प्रमेहा असाध्याभवन्तीति । तस्योत्तरं निर्णयः १८ । यथा शरीरं प्रपीड्यपश्चादधोगत्वा वसामेदोमज्जानुविद्धं मूत्रं प्रसृजति वातएवमसाध्या वातजा इति । तथाचोक्तम् “कृत्स्नंशरीरं निष्पीड्य मेदोमज्जवसायुतः । अधः प्रकुप्यते वायु-स्तेनासाध्यास्तु वातजाः” । परमतमप्रतिषिद्धमनुमतम् १९ ।यथान्यो ब्रूयात्सप्त रसा इति । प्रकरणानुपूर्व्याभिहितंविधानम् २० । यथा सक्थिमर्म्माण्येकादशप्रकरणानुपू-र्व्याभिहितानि । एवं वक्ष्यतीत्यनागतावेक्षणम् २१ । यथाश्लोकस्थाने ब्रूयाच्चिकित्सितेषु वक्ष्यामीति । यत्पूर्बमुक्तंतदतिक्रान्तावेक्षणम् २२ । यथा चिकित्सितेषु ब्रूयात् श्लोकस्थाने यदीरितसिति । उभयहेतुदर्शनं संशयः २३ । यथातलहृदयाभिघातः प्राणहरः पाणिपादच्छेदनं प्राण-हरमिति । तत्रातिशयोपवर्णनं व्याख्यानम् २४ । यथेहपञ्चविंशतिकः पुरुषोऽत्र व्याख्यायते । अन्येष्वायुर्वेद-तन्त्रेषु भूतादिप्रकृत्यारब्धचिन्ता । अन्यशास्त्रासा-मान्या स्वसंज्ञा २५ । यथा मिथुनमिति मधुसर्पिषोर्ग्रह-णम् । लोके प्रथितमुदाहरणम् २६ । यथोष्णभयाच्छीतम-नुधावति । निश्चितं वचनं निर्वचनम् २७ । यथायुर्विद्यतेऽ-स्मिन्ननेन वायुर्विन्दतीत्यायुर्वेदः । दृष्टान्तैनार्थः प्रसाध्यतेयत्र तन्निदर्शनम् २८ । यथाग्निर्वायुना सहितः कोष्ठेवृद्धिं गच्छति तथा वातपित्तकफजोदुष्टव्रण इति । इदमेबकर्त्तव्यमिति नियोगः २९ । यथा पथ्यमेव भोक्तव्यमिति ।इदं वेति विकल्पः ३० । यथा रसौदनः सवृता यवागूर्व्वाइदञ्चेदञ्चेति समुच्चयः ३१ । यथा मांसवर्गे ऐणहरिण-लावतित्तिरिशारङ्गाः प्रधानमिति । यदनिर्दिष्टं बुद्धिमतातदूह्यम् ३२ । यथाभिहितमन्नपानविधौ चतुर्विधञ्चान्नमु-पदिश्यते । भक्ष्यं भोज्यं लेह्यं पेयमेवञ्चतुर्विधे वक्तव्येद्विविधमतिहितमत्रोह्यमिति । अन्नपाने विशिष्यद्वयोर्ग्रहणे कृते चतुर्णामपि ग्रहणं भवति किञ्चा-न्यत् । अन्नेन भक्ष्यमवरुद्धं त्वन्नसाधर्म्यात् । पेयेनलेह्यं द्रवसाधर्म्यात् । चतुर्विधश्चाहारः प्रायेण द्विविधःप्रसिद्ध इति । द्वात्रिंशद्युक्तयो ह्येतास्तन्त्रसारगवेषणे ।गया सम्यग्विनिहिताः शब्दन्यायार्थसंयुताः । योह्येताविधिवद्वेत्ति दीपोभूतास्तु बुद्धिमान् । स पूजार्होभिषक् श्रेष्ठ इति धन्वन्तरेर्मतम् ।”