| YouTube Channel

तन्त्रम् (tantram)

 
Apte
English
तन्त्रम् [tantram], 1 A loom
तदा$पश्यत् स्त्रियौ तन्त्रे अधिरोप्य सुवेमे पटं वयन्त्यौ
Mb.
 * 1.3.144.
A thread.
The warp or threads extended lengthwise in a loom
सिरीस्तन्त्रं तन्वते अप्रजज्ञयः
Rv.*
 1.71.9.
Posterity.
An uninterrupted series.
The regular order of ceremonies and rites, system, framework, ritual
कर्मणां युगपद्भावस्तन्त्र Kāty.
अशक्यं हि उत्तरं तन्त्रं कर्तुम् । ŚB. on MS.* 1.2.57.
Main point
प्रकर्षतन्त्रा हि रणे जयश्रीः
Ki.*
 3.17.
Principal doctrine, rule, theory, science
विधिनोपचरेद्देवं तन्त्रोक्तेन च केशवम्
Bhāg.*
 11.3.47
जितमनसिजतन्त्रविचारम्
Gīt.*
 2.
Subservience, dependence
as in स्वतन्त्र, परतन्त्र
दैवतन्त्रं दुःखम्
Dk.*
 5.
A scientific work.
a chapter, section, as of a work
तन्त्रैः पञ्चभिरेतच्चकार सुमनोहरं शास्त्रम्
Pt.*
 1.
A religious treatise teaching magical and mystical formularies for the worship of the deities or the attainment of superhuman power
Ks.*
 23.63
Bṛi.
S.*
 16.19.
The cause of more than one effect.
A spell.
A chief remedy of charm
जानन्ति तन्त्रयुक्तिम्
Ms.*
 2.1.
A drug, medicament.
An oath, ordeal.
Raiment.
The right way of doing anything.
Royal retinue, train, court.
A realm, country, authority.
(a) Government, ruling, administration
लोकतन्त्रविधानम्
Mb.
 * 3.162.1
13.63.5
लोकतन्त्राधिकारः
Ś.*
 5. (b) Arrangement or machinery of government
सर्वमेव तन्त्रमाकुली- भूतम्
Mu.*
 1
2.1.
An army
पराजिताः फल्गुतन्त्रैः
Bhāg.*
 1.54.15.
A heap, multitude.
A house.
Decoration.
Wealth.
Happiness.
Model.
Supporting a family
Mv.*
 2.17.
Providing for the security and prosperity of a kingdom
Mb.
 * 1.13. 26.
A group of acts or subsidiaries common to several प्रधानकर्मs or things
यत् सकृत्कृतं बहूनामुपकरोति तत् तन्त्रमित्युच्यते । तथा बहूनां ब्राह्मणानां मध्ये कृतः प्रदीपः ŚB. on MS.* 11.1.1
तन्त्रं साधारणो धर्मग्रामः । ŚB. on MS.* 12.1.1. (Opp. आवापः)
The order of the world
यतः प्रवर्तते तन्त्रं यत्र च प्रतितिष्ठति
Mb.
 * 14.2.14.
A detail (matter or thing) which is subservient to (i. e. serves the purpose of) several things simultaneously
साधारणं भवेत् तन्त्रम् ŚB. on MS.* 12.1.1.
Comp.
 -काण्ठम्
=
 तन्तु- काष्ठ q. v. -ज्ञः an expert, scientist
Bhāg.*
 1.36.28.-भावः Simultaneity
यथा एकैकस्य सत्त्वस्य हस्तिनो$श्वस्य वा दर्शनमेकैकेन कृत्स्नमभिनिर्वर्त्यते एवमेव सत्रे तन्त्रभावो भवेत् । ŚB. on. MS.* 6.2.2. -युक्तिः The plan of a treatise
Kau.
A.
 15.
वापः, पम् weaving.
a loom.
वायः a spider.
a weaver
(तन्त्रवापः also).
Apte Hindi
Hindi
तन्त्रम्
नपुं*
 - तन्त्र+अच्
करघा
तन्त्रम्
नपुं*
 - -
धागा
तन्त्रम्
नपुं*
 - -
ताना
तन्त्रम्
नपुं*
 - -
वंशज
तन्त्रम्
नपुं*
 - -
अविच्छिन्न वंश परम्परा
तन्त्रम्
नपुं*
 - -
"कर्मकाण्ड पद्धति, रूपरेखा, संस्कार"
तन्त्रम्
नपुं*
 - -
मुख्य विषय
तन्त्रम्
नपुं*
 - -
"मुख्य सिद्धान्त, नियम, वाद, शास्त्रपराश्रयता"
तन्त्रम्
नपुं*
 - -
वैज्ञानिक कृति
तन्त्रम्
नपुं*
 - -
"अध्याय, अनुभाग"
तन्त्रम्
नपुं*
 - -
तन्त्र-संहिता
तन्त्रम्
नपुं*
 - -
एक से अधिक कार्यों का कारण
तन्त्रम्
नपुं*
 - -
जादू-टोना
तन्त्रम्
नपुं*
 - -
"मुख्योपचार, गण्डा, ताबीज़"
तन्त्रम्
नपुं*
 - -
"दवाई, औषधि"
तन्त्रम्
नपुं*
 - -
"क़सम, शपथ"
तन्त्रम्
नपुं*
 - -
वेशभूषा
तन्त्रम्
नपुं*
 - -
कार्य करने की सही रीति
तन्त्रम्
नपुं*
 - -
"राजकीय परिजन, अनुचरवर्ग, भृत्यवर्ग"
तन्त्रम्
नपुं*
 - -
"राज्य, देश, प्रभुता"
तन्त्रम्
नपुं*
 - -
"सरकार, हकूमत, प्रशासन "
तन्त्रम्
नपुं*
 - -
सेना
तन्त्रम्
नपुं*
 - -
"ढेर, जमाव"
तन्त्रम्
नपुं*
 - -
घर
तन्त्रम्
नपुं*
 - -
सजावट
तन्त्रम्
नपुं*
 - -
दौलत
तन्त्रम्
नपुं*
 - -
प्रसन्नता
तन्त्रम्
नपुं*
 - तन्त्र्+अच्
खड्डी
तन्त्रम्
नपुं*
 - तन्त्र्+अच्
धागा
तन्त्रम्
नपुं*
 - तन्त्र्+अच्
सतत श्रेणी
तन्त्रम्
नपुं*
 - तन्त्र्+अच्
"रस्म, व्यवस्था, संस्कार आदि धार्मिक कार्यों का नियमित आदेश"
तन्त्रम्
नपुं*
 - तन्त्र्+अच्
मुख्य बात
तन्त्रम्
नपुं*
 - तन्त्र्+अच्
"प्रधान सिद्धान्त, नियत"
तन्त्रम्
नपुं*
 - तन्त्र्+अच्
ऐसे कृत्यों का समूह जो अनेक प्रधान कार्यों में समान हो
तन्त्रम्
नपुं*
 - तन्त्र्+अच्
विश्व की व्यवस्था
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 सिद्धान्तः, राद्धान्तः, कृतान्तः, तन्त्रम्, दृष्टिः, दृष्टिगतम्, समुद्देश
noun
विदुषा प्रतिपादितम् अथवा स्थापितं विद्याकलादिना संबद्धं किमपि मूलं मतं यत् बहवः समीचीनं मन्यन्ते।
"डार्विन महाभागस्य सिद्धान्तः यत् मनुष्यः अपि सपुच्छः आसीत्।"
Synonyms:
 उपकरणम्, तन्त्रम्
noun
कार्ये प्रधानाङ्गीभूतोपकारकद्रव्यम्।
"कृषकः विविधान् उपकरणान् उपयुज्यते।"
Synonyms:
 वायदण्डः, वेमा, वेम, वापदण्डः, वाणदण्डः, सूत्रयन्त्रम्, आवापनम्, तन्त्रम्, तन्त्रयन्त्रम्, कृविः
noun
सूत्रकारस्य साधनविशेषः, वस्त्रं वायते अनेन इति।
"वायदण्डेन पटम् वायते।"
Synonyms:
 तन्त्रम्
noun
शारीरिकरूपेण प्राकृतिकरूपेण वा अङ्गैः सम्बद्धः समूहः।
"पाचनक्रियायां पाचनस्य तन्त्रं सहाय्यकं भवति।"
Synonyms:
 सूत्रम्, तन्तुः, तन्त्रम्, गुणः, सरत्, सरित्, कुब्रम्, चीनः, खात्रम्
noun
कर्पासादेः निर्मितः पटावयवः।
"कौशस्य सूत्रेण एतद् वस्त्रं निर्मितम्।"
Tamil
Tamil
தந்த்ரம் : நெசவுத்தறி, வழித்தோன்றல், பரம்பரை, சட்டம், விஞ்ஞானம், தந்திர சாஸ்திரம், ரக்ஷை மந்த்ரம், சபதம்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: तन्त्रम्
Root: तन्त्रम्
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ joy
⇒ book
⇒ rise
⇒ army
⇒ term
⇒ limit
⇒ origin
⇒ rising
⇒ effort
⇒ tumult
⇒ manhood
⇒ pleasure
⇒ sedition
⇒ exertion
⇒ appearing
⇒ evacuating
⇒ reflection
⇒ court-yard
⇒ standing up
⇒ resurrection
⇒ coming forth
⇒ act of rising
⇒ bursting open
⇒ manly exertion
⇒ rising up to depart
⇒ proximate cause of disease
⇒ act of standing up or rising
⇒ causing to arise or originate
⇒ business of a family or realm
⇒ care of subjects or dependants
⇒ shed where sacrifices are offered
⇒ leaving off
:
 starting on a warlike expedition
Shloka(s):
3|3|118|1 ► उत्थानं पौरुषे तन्त्रे सन्निविष्टोद्गमेऽपि च। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|3|118|1 ⇢ उत्थानम् (उत्थान) (नपुं) ⇒ joy, book, rise, army, term, limit, origin, rising, effort, tumult, manhood, pleasure, sedition, exertion, appearing, evacuating, reflection, court-yard, standing up, resurrection, coming forth, act of rising, bursting open, manly exertion, rising up to depart, proximate cause of disease, act of standing up or rising, causing to arise or originate, business of a family or realm, care of subjects or dependants, shed where sacrifices are offered, leaving off
:
 starting on a warlike expedition
Related word(s):
जातिः ➡ बुद्धिः
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“तत्रि कुटुम्बधारणे”@} 2 आकुस्मीयः।
तन्त्रकः-न्त्रिका, तितन्त्रयिषकः-षिका
तन्त्रयिता-त्री तितन्त्रयिषिता-त्री
3 तन्त्रयमाणः, तितन्त्रयिषमाणः
तन्त्रयिष्यमाणः, तितन्त्रयिषिष्यमाणः
4 तन्-तन्त्रौ-तन्त्रः
-- -- -- तन्त्रितः, तितन्त्रयिषितः-तवान्
तन्त्रः, स्वतन्त्रः, तितन्त्रयिषुः
तन्त्रयितव्यम्, तितन्त्रयिषितव्यम्
तन्त्रणीयम्, तितन्त्रयिषणीयम्
तन्त्र्यम्, तितन्त्रयिष्यम्
ईषत्तन्त्रः-दुस्तन्त्रः-सुतन्त्रः
-- तन्त्र्यमाणः, तितन्त्रयिष्यमाणः
तन्त्रः, तन्त्रम्, तितन्त्रयिषः
तन्त्रयितुम्, तितन्त्रयिषितुम्
तन्त्रणा, तितन्त्रयिषा
5 6 तन्त्रणम्, तितन्त्रयिषणम्
तन्त्रयित्वा, तितन्त्रयिषित्वा
प्रतन्त्र्य, प्रतितन्त्रयिष्य
तन्त्रम् २, तन्त्रयित्वा २, तितन्त्रयिषम् २
तितन्त्रयिषित्वा २
7 इति ईप्रत्ययो भवति।
तन्त्र्यते = धार्यतेऽनया इति तन्त्रीः = सिरा, वादित्रं च।
‘अवी तन्त्री तरी लक्ष्मी धी ह्री श्रीणामुणादिषु।
सप्त स्त्रीलिङ्गशब्दानां न सुलोपः कदाचन।।’ इति वचनात् तन्त्रीः इत्येव, न तु सुलोषः।]] तन्त्रीः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (६९८)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१६७९। अक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 [[३। ‘आकुस्मादात्मनेपदिनः’ (ग। सू। चुरादौ) इति वचनात् आत्मनेपदं शानच्।]]
04
=>
 [[४। क्विपि, णिलोपे, पूर्वं रेफस्य संयोगान्तलोपे, पश्चात् तकारस्यापि संयोगान्तलोपः।]]
05
=>
 [पृष्ठम्०६४२+ २३]
06
=>
 [[आ। ‘संडापितः सदसि डेपितवृष्णिवीरे भोजेन्द्रतन्त्रणविनिन्द्यममन्त्रतैवम्।।’ धा। का। ३। ३३।]]
07
=>
 [[१। ‘अवितॄस्तॄतन्त्रिभ्य ईः’ [द। उ। १। ८२।]