धातुः: कृश्
मूलधातुः: कृश
धात्वर्थः: तनूकरणे
गणः: दिवादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: कृश्यति
अनुबन्धादिविशेषः: पुषादिः


धातुः: शो
मूलधातुः: शो
धात्वर्थः: तनूकरणे
गणः: दिवादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: अनिट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: श्यति
अनुबन्धादिविशेषः: ओकारान्तः


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

शो  (अर्थः)  तनूकरणे
एतदादयो द्यतिपर्यन्ता अनुदात्ता उदात्तेतः ( श्यति, श्यतः, श्यन्ति, श्यसि, श्यामि, ) "ओतश्श्यनि'' इत्योकारलोपः ( शशौ, शशतुः, शशाथ, शशिथ, शश, शशिव ) आत्वे द्विर्वचनम् "आत औ णलः'' क्रादिनियमादिट् भारद्वाजनियमात्थलीड्विकल्पः इडादावजादावार्धधातुके च क्ङ्गिति "आतो लोपे इटि च'' इत्याकारलोपः ( शाता शास्यति श्यतु, श्यतात्, श्यतां, श्यन्तु, श्यानि अश्यत्, अश्यः, अश्यम् श्येत्, श्येतां, श्येः, श्येयम् ) आशिषि ( शायात्, शायास्ताम् अशात्, अशाताम्, अशुः, अशाः ) "विभाषा घ्राधेट्शाच्छासः'' इति सिचः परस्मैपदे परे वा लुक् "आत'' इति झेर्जुस् "उस्यपदान्तात्'' इति पररूपम् लुगभावे ( अशासीत्, अशासिष्टाम्, ) इत्यादि "यमरमरमनमाताम्'' इति सगिटौ ( शिशासति शाशायते शाशेति शाशयति) आत्वे "शाच्छास'' इति युक् (शात्वा, शीत्वा, निशातं, निशितं,) "शाच्छोरन्यतरस्याम्'' इति तादौ किति वेत्वम् व्यवस्थितविभाषाविज्ञानाद्ब्रते नित्यमित्वम् तथा च वार्तिकम्  [ श्यतोरित्वं ( 1 ) ( 1 ) व्रत इति नास्ति कुत्रचित् व्रते नित्यमिति वक्तव्यम् ] इति ( संशितव्रतः ) ( शाकः )बाहुलकादौणादिकः कन्, महच्छाकं नानाजातीयं शाकसमाहारो वा ( शाकी ) गौरादित्वान्ङीष् ( शाकिनः ) "शाकीपलालीदद्रुवा ह्रस्वत्वं च'' इति मत्वर्थे नप्रत्ययो ह्रस्वत्वं च  अत एव वा निर्देशान् ङीप् (शादम्) "शाशपिभ्यां ( 2 ) ( 2 ) उणादौ तु "शाशपिभ्यां ददानौ' इत्येवं दृश्यते दन्'' इति दन् (शाद्वलम्) "नडशादाड्ड्वलच्'' इति वलच्चातुरर्थिकः डित्वाट्टिलोपः  37

शो  तनूकरणे 
- श्यति  श्यतः  शशौ  शशतुः  अशात् अशासीत्  शाययति  निशातं निशितम्  शात्वा शित्वा          39

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“शो तनूकरणे”@} <a href="#foot_krm02">2</a> ‘-- तक्षणे’ इति हेमचन्द्रः। </li> <li>‘--निशाने’ इति वोपदेवः। </li> <li>अन्ये सर्वेऽपि ‘-- तनूकरणे’ इत्येव पठन्ति। </li> <li>शायकः-यिका, <a href="#foot_krm03">3</a> शायकः-यिका, शिंशासकः-सिका, शाशायकः-यिका;</li> <li> शाता-त्री, शाययिता-त्री, शिशासिता-त्री, शाशायिता-त्री;</li> <li> इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि दैवादिकच्छेदनार्थकछ्यति <a href="#foot_krm04">4</a> वत् ऊह्यानि। </li> <li>शाययन्, निष्ठायाम् <a href="#foot_krm05">5</a> निशितम् <a href="#foot_krm06">6</a> -निशातम्- <a href="#foot_krm07">7</a> तः, संशितो ब्राह्मणः, संशितव्रतः, निशा, क्तिनि-निशितिः-निशातिः, ल्यपि <a href="#foot_krm08">8</a> -प्रशाय, क्त्वायाम्-शित्वा-शात्वा, <a href="#foot_krm09">9</a> शिशुः, <a href="#foot_krm10">10</a> शादः इत्यादीनि रूपाणि अस्य धातोः विशेषः। </li> <li>शतरि-श्यन् <a href="#foot_krm11">11</a> इति।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (१७५५)</li> <li id="foot_krm02">02 => (४-दिवादिः-११४५। सक। अनि। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => [[१। ‘शाच्छासह्वा--’ (७-३-३७) इत्यादिना णिजन्ते युगागमः। आदन्तलक्षणपुको- ऽपवादः।]]</li> <li id="foot_krm04">04 => (५७७)</li> <li id="foot_krm05">05 => [[२। ‘शाच्छोः--’ (७-४-४१) इति प्रकृतेरिकारः। एष व्यवस्थितविभाषया व्रतार्थे नित्यः। तनूकरणार्थे न इति ‘मिथस्ते न विभाष्यन्ते गवाक्षः संशितव्रतः।।’ (भाष्यम् ७-४-४१) इति वचनाज्ज्ञेयम्। ‘श्यतेरित्वं व्रते नित्यं’ (वा। ७-४-४१) इति चात्र ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => [[आ। ‘आरक्षमग्रमवतत्य सृणिं शिताग्रमेकः पलायत जवेन कृतार्तनादः।’ शि। व। ५-५।]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[B। ‘पुराणि दुर्गाणि निशातमायुथं बलानि शूराणि घनाश्च कञ्चुकाः।’ शि। व। १-४५।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[३। ‘अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो ल्यब् बाधते’ (परिभाषा-५५) इति न्यायेन ‘शाच्छोरन्यतरस्याम्’ (७-४-४१) इति इत्वं ल्यपि न प्रवर्तते।]]</li> <li id="foot_krm09">09 => [[४। औणादिके (द। उ। १-१०५) उप्रत्यये रूपमेवम्। श्यति मातुः स्तनं पीत्वेति शिशुः = बालः।]]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[५। ‘शाशपिभ्यां ददनौ’ (द। उ। ६-४८) इति दप्रत्यये रूपमेवम्। शादः = मृदुः।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => [[C। ‘… प्रीतिं श्यतोऽस्य स करेण शिरोधिमच्छात्।’ धा। का। २-५९।]]</li></ul>

कृश् (कृ꣡शँ꣡ तनूकरणे - दिवादिः - सेट्)
ल्युट् = कर्शनम्
अनीयर् = कर्शनीयः - कर्शनीया
ण्वुल् = कर्शकः - कर्शिका
तुमुँन् = कर्शितुम्
तव्य = कर्शितव्यः - कर्शितव्या
तृच् = कर्शिता - कर्शित्री
क्त्वा = कर्शित्वा / कृशित्वा
ल्यप् = प्रकृश्य
क्तवतुँ = कृशितवान् - कृशितवती
क्त = कृशः - कृशा
शतृँ = कृश्यन् - कृश्यन्ती

शो (शो॒ तनूकरणे - दिवादिः - अनिट्)
ल्युट् = शानम्
अनीयर् = शानीयः - शानीया
ण्वुल् = शायकः - शायिका
तुमुँन् = शातुम्
तव्य = शातव्यः - शातव्या
तृच् = शाता - शात्री
क्त्वा = शात्वा / शित्वा
ल्यप् = प्रशाय
क्तवतुँ = शातवान् / शितवान् - शातवती / शितवती
क्त = शातः / शितः - शाता / शिता
शतृँ = श्यन् - श्यन्ती

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Only about Dhatus

शो तनूकरणे
- श्यति, ओतः श्यनि (7371) लोपः  विभाषा घ्राधेट्शाछासः (2478) इति सिचो वा लुक्- अशात् अशाशीत् शाछोरन्यतरस्याम्(7441) इतीत्-निशितम् निशातम्, संशितव्रत इति नित्यमिष्यते (द्र0 7441 भाष्य), शितिः शातिः  शाछासाह्वा (7337) इति णौ युक्-निशाययति  आतश्चोपसर्गे (33106)-निशा  शः कित् सन्वच्च (उ0 120) इति कुः-शिशुः  शाशपिभ्यां ददनौ (उ0 497)-शादः पङ्कः   36

धातुः: तक्ष्
मूलधातुः: तक्षू
धात्वर्थः: तनूकरणे
गणः: भ्वादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: वेट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: तक्ष्णोति-तक्षति


कृश - तनूकरणे (दिवा० अपर० अक० से०) कृश्यति ।

पदविभागः - >धातुः
कन्नडार्थः - >ಕೃಶವಾಗು /ತೆಳ್ಳನಾಗು /ಸಣ್ಣದಾಗು

तक्षू - तनूकरणे (भ्वा० पर० सक० वे०) तक्ष्णोति ।

पदविभागः - >धातुः
कन्नडार्थः - >ಮರವನ್ನು ಕೆತ್ತಿ ಸಣ್ಣದಾಗಿ ಮಾಡು /ಕೆತ್ತಿ ತೆಳುವಾಗಿ ಮಾಡು

तनूकरणे (tanUkaraNe)

Shabdartha Kaustubha

धातुपाठः (Krishnacharya)