| YouTube Channel

तद्गुणसंविज्ञान (tadguNasaMvijJAna)

 
Monier Williams Cologne
English
तद्—गुण—संविज्ञान
n.
 (a Bahuvrīhi compound) in which the qualities implied are perceived along with the thing itself (e.g. दीर्घकर्ण, ‘long-ear’
opposed to अ-, e.g. दृष्टसागर, ‘one who has seen the ocean’),
Bādar.
 i, 1, 2, Sch.
Sarvad.
Shabdartha Kaustubha
Kannada
तद्गुणसंविज्ञान
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸದ ಒಂದು ಭೇದ
व्युत्पत्तिः - > तत्र बहुव्रीहौ गुणस्य गुणीभूतस्य विशेषणस्य विशेष्यपारतन्त्र्येण संविज्ञानं यत्र
Abhyankara Grammar
English
तद्गुणसंविज्ञान lit. connection with what is denoted by the constituent members
the word refers to a kind of Bahuvrihi compound where the object denoted by the compound includes also what is denoted by the constituent members of the compound
e g. the compound word सर्वादि in the rule सर्वादीनि सर्वनामानि includes the word सर्व among the words विश्व, उभय and others, which alone form the अन्यपदार्थ or the external thing and not merely the external object as mentioned in Panini's rule अनेकमन्य- मपदार्थे (P.II. 2. 24): cf. भवति बहुर्वीहौ तद्गुणसंविज्ञानमपि । तद्यथा । चित्रवाससमानय। लोहितोष्णीषा ऋत्विजः प्रचरन्ति । तद्गुण आनीयते तद्गुणाश्च प्रचरन्ति M.Bh. on I.1.27. For details cf. Mahabhasya on P.1.1.27 as also Par. Sek. Pari. 77.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
तद्गुणसंविज्ञान
पु०
 तत्र बहुव्रीहौ गुणस्य गुणीभूतस्यविशेषणस्य संविज्ञानं विशेष्यपारतन्त्र्येण बोधनं यत्र ।व्याकरणोक्ते बहुब्रीहिसमासभेदे । भवति च लम्बकर्ण-मानयेत्यादौ गुणीभूतस्य कर्णस्याप्यानयने पारतन्त्र्येणा-न्वयवोधः । शब्द० प्र० स्वमते तल्लक्षणादिकमुक्त्वाप्राचीनमतसिद्धमप्युक्तं यथा “तदतद्गुणसंविज्ञानौद्वौ भेदौ तदादिमः । विग्रहस्य विशेष्यो यस्त-द्विशेष्यकबोधकृत्” । तद्गुणसंविज्ञानोऽतद्गुण-संविज्ञानश्च बहुव्रीहेर्द्वौ भेदौ । तत्र विग्रह-वाक्यस्य विशेष्यविधया प्रत्याय्योयोऽर्थस्तद्विशेष्यक-बोधकृद्बहुब्रीहिः तयोरादिमस्तद्गुणसंविज्ञानस्तस्यस्वार्थगुणीभूतस्य सम्यग्विविशेष्यविधया विज्ञानं यस्मा-दिति व्युत्पत्त्या सान्वयसंज्ञकत्वात् । तद्भिन्नश्चातद्गुण-संविज्ञानश्चरमः इत्यर्थाद्गम्यते । घटस्वरूपः पदार्थः इत्या-दितोहि घटः स्वरूपं यस्येति विग्रहस्थले स्वस्वरूपा-भिन्नघटसम्बन्धित्वेन घटाभिन्नस्वस्वरूपसम्बन्धित्वेनवा विग्रहविशेष्यं कलसमेव विशेष्यविधया बोध्यतेघटस्य स्वरूपं यस्मादिति विग्रहे च विग्रहस्य यद्विशेष्यंततोऽन्यदेव स्वजन्यस्वरूपाभिन्नघटसम्बन्धित्वेन । कुटादि-र्गण इत्यादिरपि कुट आदिर्यस्येति व्युत्पत्त्या कुटा-भिन्नस्य स्वधर्मिकव्यवस्थाधर्मिणः सम्बन्धित्वेन धात्व-न्तरमिव कुटमपि बोधयंस्तद्गुणसंविज्ञान एव बहु-व्रीहिः । प्राचां मतेन तद्गुणसंविज्ञानबहुब्रीहिम-न्यथा निर्वक्ति । “यः स्वार्थघटकार्थस्य खार्थान्वयिनिबोधने । अनुकूलो बहुब्रीहिः स तयोरथवादिमः” ।यो बहुब्रीहिः स्वार्थस्यान्वयिनि स्वार्थघटकस्याप्यर्थ-स्यान्वयबोधने समर्थः स तयोस्तदतद्गुणसंविज्ञा-नयोरादिमः । लम्बकर्णमानय हारग्रीवं पश्येत्यादौहि बहुव्रीहिर्लम्बस्वकर्णसम्बन्धिनः स्वग्रीवावृत्तिहार-सम्बन्धिनश्च स्वार्थस्यान्वयिनि कर्मत्वादौ स्वार्थघटकी-भूतस्य तादृशकर्णहारादेरपि व्युत्पत्तिवैचित्र्येणान्वय-बोधगे समर्थ इत्येवंविध एव तद्गुणसंविज्ञानस्तद्भिन्नएव चार्थादतद्गुणसंविज्ञानः । यथा दृष्टसागरमानयइत्यादाविति