तत्त्व (tattva)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 तत्त्व n.
  (-त्त्वं)
	 1. Essential nature,  the real nature of the human soul, 
considered as one and the same with the divine spirit
animating the universe: the philosophical etymology of this
word best explains its meaning,  तद् that,  that divine being,  and त्व
thou,  that very God art thou.
	 2. The Supreme being,  or BRAMHA.
3. Truth,  reality,  substance,  opposed to what is illusory or
fallacious.
	 4. An element or elementary property,  differently
enumerated in different system from the three which are
the same with the three Gunas,  to twenty-seven,  which in-
clude the elements,  organs,  faculties,  matter,  spirit,  life,  and God.
5. A first principle,  an axiom. 
	 6. Mind,  intellect.
	 7. Slow time in
music.
	 8. A musical instrument. E.
  As above,  or तद् that,  then &c.
affix त्व
 the word is properly,  therefore,  written तत्त्व,  but in books
one त is commonly rejected.

Capeller Eng

English

 तत्त्व n.
  the state of being that,  i.e.
  the true state or
real nature
 truth,  reality,  first principle (ph.). °—,  instr.
  ,  & adv.
 
in तस् in truth,  really,  exactly.

Yates

English

 तत्त्व (त्त्वं) 1.
n.
  Essential nature of the
soul as one with God:
Brahmā
reality
 essence
 mind
 an ele-
ment
 an axiom
 slow time in
music
 instrument of music.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

तत्त्व 	-	 tattva 	-	 n.
  	-	  being that
तत्त्व 	-	 tattva 	-	 n.
  	-	  true or real state
तत्त्व 	-	 tattva 	-	 n.
  	-	  principle
तत्त्व 	-	 tattva 	-	 n.
  	-	  element or elementary property
तत्त्व 	-	 tattva 	-	 n.
  	-	  true principle 
 24 in number 
 23 in number
तत्त्व 	-	 tattva 	-	 n.
  	-	  essence
तत्त्व 	-	 tattva 	-	 n.
  	-	  essence or substance of anything
तत्त्व 	-	 tattva 	-	 n.
  	-	  truth  [ identity ]
तत्त्व 	-	 tattva 	-	 n.
  	-	  number 24
तत्त्व 	-	 tattva 	-	 n.
  	-	  axiom
तत्त्व 	-	 tattva 	-	 n.
  	-	  number 25
तत्त्व 	-	 tattva 	-	 n.
  	-	  reality

Wilson

English

 तत्त्व
n.
  (-त्त्वं)
1 Essential nature,  the real nature of the human soul,  considered as one and
the same with the divine spirit animating the universe: the philosophical
etymology of this word best explains its meaning,  तद् that,  that divine
being,  and त्व thou,  that very God art thou.
2 The Supreme Being,  or BRAHMA.
3 Truth,  reality,  substance,  opposed to what is illusory or fallacious.
4 An element or elementary property,  differently enumerated in different
systems,  from the three which are the same with the three Guṇas,  to
twenty-seven,  which include the elements,  organs,  faculties,  matter,  spirit, 
life,  and God.
5 A first principle,  an axiom. 
6 Mind,  intellect.
7 Slow time in music.
8 A musical instrument.
E.
  as above,  or तद that,  thence,  &c. affix त्व
 the word is properly, 
therefore,  written तत्त्व,  but in books one त is commonly rejected.

Apte

English

तत्त्वम् [tattvam],  (Sometimes written as तत्वम्)

True state or condition,  fact
 वयं तत्त्वान्वेषान्मधुकर हतास्त्वं खलु कृती Ś.*
  1. 23.

Truth,  reality
 न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते Bg.*
  9.24.

True or essential nature
 संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् Bg.*
  18.1
3.28
 Ms.*
  1.3
3.96
 5.42.

The real nature of the human soul or the material world as being identical with the Supreme Spirit pervading the universe.

A true or first principle.

An element,  a primary substance
 तत्त्वान्य- बुद्धाः प्रतनूनि येन,  ध्यानं नृपस्तच्छिवमित्यवादीत् Bk.*
  1.18.

The mind. 

Sum and substance.

Slow time in music.

An element or elementary property.

The Supreme Being.

A kind of dance.

The three qualities or constituents of every thing in nature (सत्त्व,  रजस् and तमस्).

The body
 तत्त्वाभेदेन यच्छास्त्रं तत्कार्यं नान्यथाविधम् Mb.
 *  12.267.9. Comp.
   -अभियोगः a positive charge or declaration.  -अभ्यासः The study of the reality
 एवं तत्त्वाभ्यासात् Sān.  K.*
  64. -अर्थः truth,  reality,  the exact truth,  real nature. -ज्ञ,  -विद् a.
 

a philosopher.

knowing the true nature of Brahman. 

knowing the true nature of anything
 Ms.*
  12.12.

acquainted with the true principles of science. (-ज्ञः) a Brāmaṇa. 

ज्ञानम् knowledge of the truth.

a thorough knowledge of the principles of a science.

philosophy. -दर्शिन्,  दृश् perceiving truth.-निकषग्रावन् m.
  the touch-stone of truth. -न्यासः N.
  of a ceremony performed in honour of Viṣṇu consisting in the application of mystical letters or other marks to different parts of the body while certain prayers are repeated. -भावः true being or nature
 Kaṭh.6.-शुद्धिः ascertainment of truth
 Ks.*
  75.194. -संख्यानम् Sāṅkhya philosophy
 तत्त्वसंख्यानविज्ञप्त्यै जातं विद्वानजः स्वराट् Bhāg.*
  3.24.1.

Apte 1890

English

 तत्त्वं (Sometimes written as तत्वं) 1 True state or condition,  fact
 वयं तत्त्वान्वेषान्मधुकर हतास्त्वं खलु कृती Ś. 1. 24. 
2 Truth,  reality
 न तु मामाभिजानंति तत्त्वेनातश्च्यवंति ते Bg. 9. 24. 
3 True or essential nature
 संन्यासस्य महाबाहो तत्वमिच्छामि वेदितुं Bg. 18. 1,  3. 28
 Ms. 1. 3,  3. 96,  5. 42. 
4 The real nature of the human soul or the material world as being identical with the Supreme Spirit pervading the universe. 
5 A true or first principle. 
6 An element,  a primary substance. 
7 The mind. 
8 Sum and substance. 
9 Slow time in music. 
10 An element or elementary property. 
11 The Supreme Being. 
12 A kind of dance. 
13 The three qualities or constituents of every thing in nature (सत्त्व,  रजस् and तमस्). 
Comp. 
अभियोगः a positive charge or declaration. 
अर्थः truth,  reality,  the exact truth,  real nature. 
ज्ञ,  
विद् a. {1} a philosopher. {2} knowing the true nature of Brahman. {3} knowing the true nature of anything. {4} acquainted with the true principles of science. (
ज्ञः) a Brāhmaṇa. 
ज्ञानं {1} knowledge of the truth. {2} a thorough knowledge of the principles of a science. {3} philosophy. 
न्यासः N. of a ceremony performed in honour of Viṣṇu consisting in the application of mystical letters or other marks to different parts of the body while certain prayers are repeated. 

Monier Williams Cologne

English

 तत्—त्व n.
  true or real state,  truth,  reality,  ŚvetUp.
   
 Mn.
  
 Bhag.
  &c.
  

 (in phil.
 ) a true principle (in Sāṃkhya phil.
  25 in number,  viz. अ-व्यक्त,  बुद्धि,  अहं-कार,  the 5 Tan-mātras,  the 5 Mahā-bhūtas,  the 11 organs including मनस्,  and,  lastly,  पुरुष,  qq.vv.),  MBh.
   xii,  11840
 xiv,  984
 R.
  iii,  53,  42
 Tattvas.
 
 24 in number,  MBh.
   xii,  11242
 Hariv.
  14840 (m. )
 23 in number,  BhP.
   iii,  6,  2 ff. 
 for other numbers cf.
   xi,  22,  1 ff. 
 RāmatUp.
   
 with Māheśvaras and Lokāyatikas only 5 [viz. the 5 elements] are admitted,  Prab.
  ii,  18/19
 with,  Buddh.
  4,  with Jainas 2 or 5 or 7 or 9 Sarvad.
  ii f.
 
 in Vedānta phil.
  तत्त्व is regarded as made up of तद् and त्वम्,  ‘that [art] thou’,  and called महा-वाक्य,  the great word by which the identity of the whole world with the one eternal Brahma [तद्] is expressed)

 the number 25 Sūryas.
  ii

 the number 24 DevībhP.
  
 ŚBr.
   vii,  3,  1,  43
 Sāy.
 

 an element or elementary property,  W.
 

 the essence or substance of anything,  W.
 

 the being that,  Jaim.
   i,  3,  24,  Sch.

 =
  तत-त्व,  L.
 

 N.
  of a musical instrument,  L.
 

Monier Williams 1872

English

 तत्त्व तत्त्व,  अम्,  n. (fr. तद्),  the state of
being that,  true state,  real state,  truth,  reality,  opposed
to what is illusory or fallacious
 essential nature
 the
real nature of the human soul as being one and the
same with the supreme spirit pervading the universe
(in philosophy) truth,  reality,  a true principle,  first
principle,  (the number of these first principles varies
according to the different systems
 the Sāṅkhya
phil. has twenty-five Tattvas,  viz. A-vyakta or ‘the
undiscrete
’ Buddhi,  ‘intellect
’ Ahaṅkāra,  ‘indi-
viduality
’ the five Tan-mātras or ‘subtile elements
’
the five Mahā-bhūtas or ‘gross elements
’ the eleven
organs,  including Manas or ‘mind
’ and,  lastly,  Puruṣa
or ‘soul:’ hence तत्त्व is sometimes a term for
‘twenty-five.’ The Māheśvaras admit only five
Tattvas,  viz. the five elements. In the Vedānta phil.
तत्त्व is regarded as made up of तद् and त्वम्, 
‘this — thou, ’ and called महा-वाक्य,  ‘the great
word, ’ by which the identity of the whole world with
the one eternal Brahma is expressed)
 an element
or elementary property
 the essence or substance of
anything,  sum and substance
 slow time in music,  a
musical instrument
 (एन),  ind. according to the true
state or nature of anything,  in truth,  truly,  really, 
accurately.
—तत्त्व-कौमुदी,  f. ‘moonlight of the
Tattvas, ’ or साङ्ख्य-तत्त्वकौमुदी,  title of a
commentary on the Sāṅkhya-kārikā.
—तत्त्व-
चन्द्र,  अस्,  m. ‘the moon of truth, ’ title of a
commentary on the grammar Prakriyā-kaumudī.
—तत्त्व-चिन्तामणि,  इस्,  m. title of a philosophical
work by Gaṅgeśa.
—तत्त्व-ज्ञ,  अस्,  आ,  अम्,  or
तत्त्व-ज्ञानिन्,  ई,  इनी,  इ,  knowing the truth or true
nature of anything
 acquainted with the true princi-
ples of philosophy,  understanding the principles of a
science thoroughly
 (अस्),  m. a Brāhman.
—तत्त्व-
ज्ञान,  अम्,  n. knowledge of the truth
 a thorough
knowledge of the principles of a science,  insight into
the true principles of philosophy.
—तत्त्व-तस्,  ind.
truly,  really,  actually,  accurately,  according to the truth, 
fully.
—तत्त्व-ता,  f. truth,  reality.
—तत्त्व-दर्श, 
अस्,  m. ‘perceiving truth, ’ N. of one of the seven Ṛṣis
under Manu Deva-sāvarṇi.
—तत्त्व-दर्शिन्,  ई,  m.
‘perceiving truth, ’ N. of one of the sons of Manu
Raivata
 N. of a Brāhman.
—तत्त्व-दीपन,  अम्, 
n. ‘light of the Tattvas, ’ title of a work.
—तत्त्व-
निकष-ग्रावन्,  आ,  m. the touchstone of principle.
—तत्त्व-न्यास,  अस्,  m. ‘the imposition of truth or
of the true principles, ’ N. of a ceremony performed
in honour of Viṣṇu
 it consists in the application of
mystical letters and other marks to the different
parts of the body while certain prayers are recited.
—तत्त्व-प्रकाश,  अस्,  m. ‘light of the true princi-
ples, ’ title of a philosophical commentary.
—तत्त्व-
बोधिनी,  f. ‘revealing truth, ’ title of a commentary
on the Siddhānta-kaumudī by Jñānendra-sarasvatī.
—तत्त्व-भाव,  अस्,  m. true being or nature.
—तत्त्व-वत्,  आन्,  अती,  अत्,  possessing truth or the
reality of things.
—तत्त्व-विद्,  त्,  त्,  त्,  knowing the
truth or first principles,  knowing things as they are.
—तत्त्व-विन्दु,  उस्,  m. ‘drop of truth, ’ title of a
philosophical treatise.
—तत्त्व-विवित्सा,  f. desire of
knowing the truth or God.
—तत्त्व-विवेक,  अस्,  m.
or सिद्धान्त-तत्त्वविवेक,  ‘sifting of established
truths, ’ title of an astronomical work.
—तत्त्ववि-
वेक-दीपन,  अम्,  n. ‘light of the investigation of
truth, ’ title of a philosophical work.
—तत्त्व-
सञ्चय,  अस्,  m. ‘collection of truths, ’ title of a
Buddhist work.
—तत्त्व-सत्य-शास्त्र,  अम्,  n. title
of a work by Guṇa-prabha.
—तत्त्व-समास,  अस्, 
m. ‘compendium of the Tattvas or principles, ’ the
title of the Sāṅkhya-sūtras ascribed to Kapila.
—तत्त्वाभियोग (°व-अभ्°),  अस्,  m. a positive
charge or declaration.
—तत्त्वार्थ (°व-अर्°),  अस्, 
m. the exact truth,  reality,  truth.
—तत्त्वार्थ-
कौमुदी (°व-अर्°),  f. the title of a commentary by
Govindānanda on the Prāyaścitta-viveka.
—तत्त्वार्-
थ-विद्,  त्,  त्,  त्,  knowing the exact truth,  knowing
the reality.
—तत्त्वार्थ-सूत्र (°व-अर्°),  अम्,  n.
title of a Jaina work.
—तत्त्वावबोध (°व-अव्°), 
अस्,  m. perception of truth.

Macdonell

English

 तत्त्व tat-tva,  n.
  (that-ness),  very essence,  🞄true nature,  truth,  reality
 principle (esp. one 🞄of the ¤25¤ in the Sāṅkhya philosophy)
 in the 🞄Vedānta philosophy the word is artificially 🞄analysed into ‘tat tvam, ’ that (art) thou,  as 🞄expressing the identity of the multiform phenomenal 🞄world (tvam) with the one undifferentiated 🞄invisible Brahma (tad): in. ,  -tas,  🞄°—,  in reality
 truly
 exactly
 thoroughly.

Benfey

English

 तत्त्व तत्त्व (often तत्व),  i. e. तद् +
त्व, 
 1. The very essence,  Man.  4,  92
Bhag. 18,  1.
 2. Truth,  Śāk. d. 22.
 3.
A principle (especially the 25 of the
Sānkhya philosophy),  Rām.  3,  53,  42.
Instr. त्वेन, 
 1. Truly,  Rām.  1,  48,  13.
 2.
Thoroughly,  Man.  7,  68.
 -- Comp.
 
निस्-, 
adj.
  not contained in the principles, 
MBh. 12,  11480. यथा-तत्त्व + म्। adv.
truly,  Chr. 17,  22.
स-, 
 I. adj.
  knowing
the real essence,  Vedāntas. in Chr. 219, 
3.
 II. n.
  natural property,  nature.

Hindi

एक तत्व की thatness चौबीस श्रेणियों

Apte Hindi

Hindi

तत्त्वम्
नपुं*
   - "तन्+क्विप्,  तुक्,  पृषो*तत्+त्व"
वास्तविक स्थिति या दशा

तत्त्वम्
नपुं*
   - -
तथ्य

तत्त्वम्
नपुं*
   - -
यथार्थ या मूलप्रकृति

तत्त्वम्
नपुं*
   - -
मानव आत्मा की वास्तविक प्रकृति या विश्वव्यापी परमात्मा के समनुरूप विराट् सृष्टि या भौतिक संसार

तत्त्वम्
नपुं*
   - -
प्रथम या यथार्थ सिद्धान्त

तत्त्वम्
नपुं*
   - -
मूलतत्त्व या प्रकृति

तत्त्वम्
नपुं*
   - -
मन

तत्त्वम्
नपुं*
   - -
सूर्य

तत्त्वम्
नपुं*
   - -
"वाद्य का भेद विशेष,  विलम्बित"

तत्त्वम्
नपुं*
   - -
एक प्रकार का नृत्य

तत्त्वम्
नपुं*
   - -
शरीर

Shabdartha Kaustubha

Kannada

तत्त्व
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಸ್ತುವಿನ ಸ್ವಭಾವ /ಯಾಥಾರ್ಥ್ಯ /ಅನುಗತವಾದ ಅರ್ಥ
निष्पत्तिः - > तद् - "त्वः" (५-१-११९)
व्युत्पत्तिः - > तस्य भावः
प्रयोगाः - > "करौ व्याधुन्वत्याः पिबसि रतिसर्वस्वमधरं वयं तत्त्वान्वेषान्मधुकर हतास्त्वं खलु कृती"
उल्लेखाः - > शाकु० १-२०
तत्त्व
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬ್ರಹ್ಮ /ಆರೋಪಿತವಲ್ಲದ ಸ್ವರೂಪವುಳ್ಳ ಪರಬ್ರಹ್ಮ /ಪರಮಾತ್ಮ
प्रयोगाः - > "वदन्ति तत्तत्त्वविदस्तत्त्वं यज्ज्ञानमद्वयम् । ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते ॥"
उल्लेखाः - > भाग० १०-२-११
तत्त्व
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಿತ್ ಮತ್ತುಅಚಿತ್ತುಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಜನಗಳಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಸರ್ವಸಾರಭೂತವಾದ ಪರಮಾತ್ಮ
प्रयोगाः - > "तत्त्वं तत्त्वविदेकात्मा जन्ममृत्युजरातिगः"
उल्लेखाः - > वि० स०
विस्तारः - > "सारांशभुतो जगतो योऽसौ तत्त्वमिति स्मृतः" - निरुक्तिः ।
तत्त्व
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಸ್ತುವಿನ ಆರೋಪಿತವಲ್ಲದ ಸ್ವರೂಪ
प्रयोगाः - > "सन्न्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् । त्यागस्य च हृषिकेश पृथक्केशिनिषूदन ॥"
उल्लेखाः - > गीता० १८-१
तत्त्व
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸತ್ತ್ವ ರಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ತಮಸ್ಸುಗಳೆಂಬ ೩ ತತ್ತ್ವಗಳು
तत्त्व
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ವಭಾವ
तत्त्व
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಲಂಬಿತ ನೃತ್ಯ /ನೃತ್ಯದ ಪ್ರಾರಂಭದ ಅವಸ್ಥೆ
विस्तारः - > "तत्त्वं स्वरूपे परमात्मनि । स्याद् विलम्बितनृत्ये च ।" - मेदि० । "विलम्बितं द्रुतं मध्यं तत्त्वमोघोघनं क्रमात्" - अम० ।
तत्त्व
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚೇತಸ್ಸು /ಮನಸ್ಸು

L R Vaidya

English

 tattva {% n. %} 1. True state,  real condition,  वयं तत्वान्वेषान्मधुकर हताः Sak.i.
truth,  reality
essential nature,  संन्यासस्य महाबाहो तत्वमिच्छामि वेदितुम् Bg.xviii.1,  M.iv.92
the real nature of the human soul or the world as being identical with the supreme spirit pervading the universe
a first principle
an element,  a primary substance
the mind
a kind of dance.

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

५,  अक्ष,  अनिल,  अनुत्तर,  अर्थ,  असु,  आशुग,  इन्द्रिय,  इषु,  कङ्कपत्री,  करणीय,  कलङ्क,  कामगुण,  कामदेव,  खग,  तत्त्व,  तन्मात्र,  धी,  नाराच,  नालीक,  पक्षि,  पञ्च,  पतङ्ग,  पत्रिन्,  पर्व,  पवन,  पाण्डव,  पुत्र,  पृषत्क,  प्राण,  बाण,  भाव,  भूत,  भेदक,  मरुत्,  महाभूत,  महाव्रत,  मार्गण,  रत्न,  लेय,  लेयक,  वध,  वर्ष्मन्,  वात,  वायु,  विशिख,  विषय,  व्रत,  शर,  शरीर,  शस्त्र,  शिलीमुख,  शूक,  श्वसन,  समिति,  सायक,  स्मरबाण,  स्मरेषु

७,  अग,  अचल,  अद्रि,  अनिल,  अश्व,  ऋषि,  कलत्र,  कुलाचल,  क्षितिभृत् क्ष्माधर,  क्ष्माभूत्,  गन्धन्वह,  गन्धवह,  गिरि,  घोटा,  छन्द,  छन्दस्,  तत्त्व,  तापस,  तुरग,  तुरङ्ग,  दिविचर,  द्वीप,  धरणिधर,  धराधर,  धरित्रीधर,  धातु,  धी,  नग,  पन्नग,  पर्वत,  पवन,  भय,  भूधर,  भूध,  भूभृत्,  मरुत्,  महीधर,  महीघ्र,  मातृका,  मारुत,  मुनि,  यति,  लोक,  वक्री,  वाजि,  वात,  वायु,  वार,  वासर,  व्यसन,  शिला,  शिलोच्चय,  शैल,  सप्त,  समीर,  समीरण,  स्थिर,  स्वर,  हय

२५,  अतिकृति,  अभिकृति,  ज्ञान,  तत्त्व,  पुष्ट

Bopp

Latin

 तत्त्व vel तत्व n. cf. gr. 633. (a pronom. neut. तत् id, 
hoc,  illud,  s. त्व)
1) veritas. DR. 2. 5. N. 16. 38. BH. 3.
28.
2) natura,  vera natura. N. 19. 2. 28. A. 4. 37. BH. 18. 1.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

गो
पुस्त्री
गो,  बाण,  वाच्,  पशु,  भूमि,  दिश्,  रश्मि,  जल,  अक्षि,  स्वर्ग,  मातृ,  वज्र,  अग्नि,  मुख,  तत्त्व,  वारि,  वाजिन्,  दृष्टि,  दीधिति
बाणे वाचि पशौ भूमौ दिशि रश्मौ जलेऽक्षिणि ।
स्वर्गे मातरि वज्रेऽग्नौ मुखे तत्वे च गोध्वनिः ॥ १७ ॥
दिग्दृष्टि-दीधिति-स्वर्ग-वारि-वाग्वाण-वाजिषु ।
भूमौ पशौ च गोशब्दो विद्वद्भिर्दशसु स्मृतः ॥ १८ ॥
verse 1.1.1.17
page 0002

Indian Epigraphical Glossary

English

 tattva (IE 7-1-2
 EI 8),  ‘twentyfive’
 rarely also used
to indicate ‘five.’

Lanman

English

 tattva,  n. (that-ness,  i. e.) essence,  real
condition or state of a thing. [tad.]

Sanskrit Tibetan

Tibetan

de nyid kho na
तत्त्व

de kho na
तत्त्व

kho na nyid
तत्त्व

nyid
१) आत्मन् २) एव ३) एवम् ४) खलु ५) तत्त्व ६) तद् ७) ° ता ८) ° त्व ९) स्वयमेव १०) हि ११) १२)

de nyid kho na
तत्त्व

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
द्रुतं विलम्बितं मध्यमोघस्तत्त्वं घनं क्रमात् ॥ २९२ ॥
-wordlist-
 
द्रुत (क्ली),  ओघ (क्ली),  विलम्बित (क्ली),  तत्त्व (क्ली),  मध्य (क्ली),  घन (क्ली)

Mahabharata

English

Tattva,  Tattvavid = Vishṇu (1000 names).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 त(त्व)त्त्वं,  क्ली,
   (तनोति सर्व्वमिदमिति । तन् +क्विप् तुक् च । पृषोदरादित्वात् साधुः । यद्बा, “सर्व्वं खल्विदं ब्रह्म ।” “ब्रह्मैवेदं सर्व्वम् ।”इति श्रुतेस्तस्य ब्रह्मणो भावः इति । तत् + त्व ।)स्वरूपम् । परमात्मा । विलम्बितनृत्यम् । इतिमेदिनी । वे,  ९ ॥
 वाद्यप्रभेदः । इति विश्वः ॥
 वस्तु ।इति त्रिकाण्डशेषः ॥
 चेतः । इति धरणिः ॥
 * ॥
चतुर्व्विंशतितत्त्वानि यथा । क्षितिः १ आपः २तेजः ३ मरुत् ४ व्योम ५ गन्धः ६ रसः ७ रूपम् ८स्पर्शः ९ शब्दः १० नेत्रम् ११ नासिका १२जिह्वा १३ कर्णः १४ त्वक् १५ हस्तः १६ पादः १७मुखम् १८ पायुः १९ लिङ्गम् २० प्रकृतिः २१मनः २२ बुद्धिः २३ अहङ्कारः २४ । इति पुराण-तन्त्रे ॥
 तत्तु नानामुनिभिर्न्नानाविधमुक्तम् । तत्रत्रीणि तत्त्वानि यथा । सत्वम् १ रजः २ तमः ३ ।चतुर्व्विधानि यथा । तेजः १ आपः २ पृथ्वी ३आत्मा ४ । पञ्चविधानि यथा । शब्दः १ स्पर्शः २रसः ३ गन्धः ४ रूपम् ५ । षड्विधानि यथा ।क्षितिः १ आपः २ तेजः ३ वायुः ४ आकाशम् ५परमात्मा ६ । सप्तविधानि यथा । क्षितिः १आपः २ तेजः ३ वायुः ४ आकाशम् ५ जीवः ६आत्मा ७ । नवविधानि यथा । पुरुषः १प्रकृतिः २ महत्तत्त्वम् ३ अहङ्कारः ४ नभः ५वायुः ६ ज्योतिः ७ आपः ८ क्षितिः ९ ।एकादशविधानि यथा । श्रोत्रम् १ त्वक् २चक्षुः ३ घ्राणम् ४ जिह्वा ५ वाक् ६ पाणिः ७उपस्थः ८ पायुः ९ अङ्घ्रिः १० मनः ११ ।त्रयोदशविधानि यथा । नभः १ वायुः २ ज्योतिः३ आपः ४ क्षितिः ५ श्रोत्रम् ६ त्वक् ७ चक्षुः८ घ्राणम् ९ जिह्वा १० मनः ११ जीवात्मा१२ परमात्मा १३ । षोडशविधानि यथा ।नभः १ वायुः २ ज्योतिः ३ आपः ४ पृथ्वी ५शब्दः ६ स्पर्शः ७ रूपम् ८ रसः ९ गन्धः १०श्रोत्रम् ११ त्वक् १२ चक्षुः १३ जिह्वा १४घ्नाणम् १५ मनः १६ । सप्तदशविधानि यथा ।पूर्व्वोक्तानि षोडश १६ आत्मा च १७ । पञ्च-विंशतितत्त्वाति यथा । पूर्व्वोक्तानि सप्तदश १७पुरुषः १८ प्रकृतिः १९ महान् २० अहङ्कारः२१ मुखम् २२ पाणिः २३ उपस्थः २४ पायुः२५ । षड्विंशतिविधानि यथा । पूर्व्वोक्तानिपञ्चविंशतिः २५ जीवः २६ । सप्तविंशति-विधानि यथा । पूर्व्वोक्तानि षड्विंशतिः २६ईश्वरः २७ । इति श्रीभागवतम् ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 तत्त्व(त्व) न०
  तस्य भावः,  तन--क्विप् तुक् ततो भावो वा त्व वातलोपः । १ याथार्थ्ये,  २ स्वरूपे,  ३ ब्रह्मणि च अमरः ४ अना-रोपितस्वरूपे,  परमात्मनि,  “तदिति सर्वनाम सर्वं च ब्रह्मतस्य नाम सर्वनाम तस्य भावः । सर्वस्मिन् दृश्ये बाध्यमाने-ऽपि तद्बाधाधिष्ठानत्वेन स्वयमबाध्यमानमनारोपितं स्वरूपंतत्त्वमिति विवरणकाराः । ५ विलम्बिते नृत्यवाद्यादौ, ६ चेतसि,  ७ वस्तुनि,  ८ साङ्ख्योक्तेषु प्रकृत्यादिषु पञ्चविंशतौपदार्थेषु त्रिका० । “वेदान्ता बहुतर्ककर्कशमतिग्रस्ताःपरं मायया भाट्टाः कर्मफलाकुला हतधियो ह्येते हिवैशेषिकाः । अन्ये भेदरता विवादकलहास्ते तत्त्वतोवञ्चितास्तस्मात् सिद्धमतं स्वभावकसृतं धीरः परंसंश्रयेत्” । ९ सत्त्वरजस्तमःसु । तत्र याथार्थ्ये इत्यष्टा-विंशतिस्थाने तत्त्वं वक्ष्यामि यत्नतः” रघु० । श्रीतत्त्व-चिन्तामणिः तत्त्वविवेकः । तत्त्वचूडामणिः तत्त्वदीपिका ।प्रमाणप्रमेयेत्याद्युपक्रमे “तत्त्वज्ञानान्निःश्रेयसाधिगमः”गौ० सू० “कार्य्यं सोऽवेक्ष्य शक्तिञ्च देशकालौ चतत्त्वतः” मनुः । “सतश्च सद्भावोऽसतश्चासद्भावः । सत्‘सत्’ इति गृह्यमाणं यथाभूतमविपरीतं तत्त्वंभवति । असच्च ‘असत्’ इति गृह्यमाणं यथाभूतमविपरीतंतत्त्वं भवति” । वात्स्या० प्रस्तावना । प्रकृत्यादिप-दार्थे । “एवं तत्त्वाभ्यासान्नास्मि न मे नाहमित्य-परिशेषम्” सां० कौ० । “तत्प्रतिषेधार्थं तत्त्वा-भ्यासात्” पात० सू० । १० स्वभावे निस्तत्त्वाः निःस्वभावाइत्यर्थः प्रकृत्यादी पुंन०  केचित् । “यस्यापि देवस्य गुणान्समग्रांस्तत्त्वांश्चतुर्विंशतिमाहुरेके” हरिवं० २७६ अ० ।ब्रह्मणि “वदन्ति तत्तत्त्वविदस्तत्त्वं यज्ज्ञानमद्वयम् ।ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते” भाग० १ । ३ । ११अनारोपितं तत्त्वमिति वेदान्तिनो वदन्ति । पदार्थे ।“शून्यं तत्त्वं भावो विनश्यति वस्तुधर्मत्वाद्विनाशस्य”सा० सू० । मतभेदे पदार्थभेदा यथा“सदसदुभयानुभयात्मकचतुष्कोटिविनिर्मुक्तं शून्यमेवतत्त्वमिति शून्यवादिनो बौद्धाः । पृथिव्यादीनिचत्वारि भूतानि तत्त्वानीति चार्वाका आहुः । जीवाजीवाख्ये द्वे तत्त्वे इत्यार्हताः । जीवाकाशधर्माधर्मपुद्गलास्तिकायाः पञ्चतत्त्वानीत्यार्हतैकदेशिनः । जीवाजीवास्रवबन्धसंवरनिर्जरमोक्षाः सप्त तत्त्वानीत्यपरेआर्हतैकदेशिनः । स्वतन्त्रास्वतन्त्रभेदेन द्विविधं तत्त्व-मिति द्वैतवादिनः श्रीपूर्णप्रज्ञाचार्य्याः । चिदचिदी-श्वरभेदेन त्रिविधं तत्त्वमिति रामानुजीयाः पतिपशुपाशभेदेन त्रिबिधं तत्त्वमिति पाशुपतशास्त्रकोविदाःनकुलीशाचार्य्याः शैवाश्च । महदादीनि पञ्चविंशतिस्तत्त्वा-नीति सांख्याः । ईश्वराधिकानि तानि चेति,  षड्विं-शतिस्तत्वानीति पातञ्जलाः । ब्रह्मैकमेव परमार्थ-तत्त्वं तद्भिन्नाः मायाकल्पिता इति मायावादिनोवेदान्तिनः ।

Capeller

German

 तत्त्व n.
  das wahre Wesen (eig. die Dasheit)
Wahrheit,  Realität,  Grundprinzip
(ph.) °—,  तत्त्वेन u. तत्त्वतस् der Wahrheit
nach,  wirklich,  genau.

Burnouf

French

 तत्त्व तत्त्व ou तत्व n.
  (तत्
 sfx. त्व) essence, 
réalité,  nature d'une ch.
		 Vérité.
		 L'essence suprême,  la
réalité absolue,  Brahme.
		 L'intelligence,  l'esprit [dans sa
réalité opposée aux illusions des sens].
		 Temps long [en musique]
(तन् ?)
		 instrument de musique.
तत्त्वतस् adv. selon la réalité,  selon la nature vraie
selon la vérité.
तत्त्वज्ञान n.
  (ज्ञा) connaissance de la véritable
nature des êtres.
तत्त्वदर्शिन् a. (दृश्) qui voit la réalité et la vraie
nature des choses.

Stchoupak

French

 तत्त्व-
 nt. réalité,  vérité,  vraie nature,  essence d'une chose, 
principe essentiel,  vrai 
 Être suprême 
 élément ou substance primaire
(ord. au nombre de 24) 
 -एन -तस् conformément à la réalité,  en
vérité,  justement,  exactement 
 -वन्त्- a. = °ज्ञ-।
°ज्ञ- ag. ifc. qui connaît la nature réelle,  l'essence,  le vrai sens
de qqch.
°ज्ञान- nt. connaissance de la vérité.
°दर्श- m.
  n.
  d'un Ṛṣi 
 -इन्- a. qui perçoit la vérité.
°निकष-ग्रावन्- m.
  pierre de touche pour reconnaître la vérité.
°भाव- m.
  vraie nature,  état réel.
°भूत- a. vrai.
°शुद्धि- f.
  connaissance exacte de la vérité.
°विद्- ag. = °ज्ञ-।

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.