| YouTube Channel

तण्डुलपरीक्षा (taNDulaparIkSA)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
तण्डुलपरीक्षा,
स्त्री,
 (तण्डुलेन परीक्षा ।) नव-विधदिव्यान्तर्गतदिव्यविशेषः । चालपडा इतिभाषा । तद्विधानं यथाह पितामहः ।“चौर्य्ये तु तण्डुला देया नान्यत्रेति विनिश्चयः ।तण्डुलान् कारयेच्छुक्लांच्छालेर्न्नान्यस्य कस्य चित् ॥
मृण्मये भाजने कृत्वा आदित्यस्याग्रतः शुचिः ।स्नानोदकेन संमिश्रान् रात्रौ तत्रैव वासयेत् ॥
प्राङ्मुखोपोषितं स्नातं शिरोरोपितपत्रकम् ।तण्डुलान् भक्षयित्वा तु पत्रे निष्ठीवयेत्त्रिधा ॥
भूर्ज्जस्यैव तु नान्यस्य अभावे पिप्पलस्य तु ।शोणितं दृश्यते यस्य हनुस्तालु च शीर्य्यते ॥
गात्रञ्च कम्पते यस्य तमशुद्धं विनिर्द्दिशेत् ॥
”स्नानोदकेन देवतास्नानोदकेन । तथा चकात्यायनः ।“देवतास्नानपानीयस्निग्धतण्डुलभक्षणे ।शुद्धनिष्ठीवनात् शुद्धो नियम्योऽशुचिरन्यथा ॥
”शिरोरोपितपत्रकं तण्डुलान् भक्षयित्वा निष्ठी-वयेत् प्राड्विवाकः इति । निष्ठीवयेदिति ण्यन्तात्सिद्धम् । तुलानिरूपितं सर्व्वदिव्यसाधारणञ्चधर्म्मवाहनादिहवनान्तं पूर्व्ववदिहापि कर्त्तव्यम् ॥
शिरोरोपितपत्रलेख्यमन्त्रादि यथा, --“तञ्चार्थमभियुक्तस्य लेखयित्वा तु पत्रके ।मन्त्रेणानेन सहितं कुर्य्यात्तस्य शिरोगतम् ॥
आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्चद्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च ।अहश्च रात्रिश्च उभे च सन्ध्येधर्म्मो हि जानाति नरस्य वृत्तम् ॥
”इति दिव्यतत्त्वम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
तण्डुलपरीक्षा स्त्री तण्डुलेन परीक्षा । दिव्यभेदे तद्विधानंवीरमि० उक्तं यथा पितामहः“तण्डुलानां प्रवक्ष्यामि विधिम्भक्षणचोदितम् । चोर्य्येतु तण्डुला देया नान्यत्रेति विनिश्चयः” इति । चौर्य्य-ग्रहणमर्थविवादप्रदर्शनार्थम् “तदर्थार्थस्य तण्डुलाः” इतिघनविवादे कात्यायनेनोक्तत्वात् । पूर्वेद्युर्यत्कर्त्तव्यं तत्सएवाह “तण्डुलान् कारयेच्छुक्लान् शालेर्नान्यस्यकस्यचित् । मृण्मये भाजने कृत्वा आदित्यस्याग्रतःशुचिः । स्नानोदकेन सम्मिश्रान् रात्रौ तत्रैव वासयेत् ।आवाहनादिपूर्वन्तु कृत्वा रात्रौ विधानतः” इति । शुचिःप्राड्विपाकः सूर्य्यस्थाने धर्माबाहनादिहोमान्तं सर्व-दिव्यसाधारणविधिं कृत्वा आदित्यस्नानोदकेन शुक्लान्शालितण्डुलानाप्लाव्य रात्रावेवं कृत्वा तथैव प्रातःकाल-पर्य्यन्तं स्थापयेदित्यर्थः । स्नानोदकं देवताया इत्याहकात्यायनः “देवतास्नानपानीयं दिग्धतण्डुलभक्षणे”इति । प्रातः कर्त्तव्यमपि स एवाह “प्रभाते कारिणेदेया आदित्याभिमुखाय त्विति” । कारिणे शोध्याय ।देयाः तण्डुला इत्यनुषङ्गः । भक्षणञ्च सोपवासेन सूर्य्या-लयमध्य एव कर्त्तव्यमित्याह वृहस्पतिः “सोपवासःसूय्यगेहे तण्डुलान् भक्षयेच्छुचिरिति” । शोध्यानुष्ठेय-मनुवादव्याजेन दर्शयति पितामहः “प्राङ्मुखोपोषितंस्नातं शिरोरोपितपत्रकम् । तण्डुलान् भक्षयित्वा तुपत्रे निष्ठीवयेत्ततः” इति । भक्षयित्वा भक्षणं कारयित्वाहेतुमतोणिजन्तस्य भक्षेरयं प्रयोगः । पत्रे विशेषं सएवाह “भुर्जस्यैव तु नान्यस्य अभावे पिप्पलस्य त्विति” ।शुद्ध्यशुद्यवधारणोपायं स एवाह “शोणितं दृश्यते यस्यहनुस्तालु च शीर्यते । गात्रञ्च कम्पते यस्य तमशुद्धंविनिर्दिशेत्” इति । वृहस्पतिरपि “शुद्धः स्याच्छुक्ल-निष्ठीवी रक्तमिश्रे तु दोषभागिति” । कात्यायनोऽपि“शुक्लनिष्ठीवनाच्छुद्धो नियम्योऽशुचिरन्यथेति” ।“अपोग्निरुदकञ्चैव विषङ्कोषस्तथैव च । तण्डुलाश्चैवदिव्यानि सप्तमस्तप्तमाषकः ।” इति पितामहस्मृतिः ।“तण्डुलाश्चैव कोषश्च शङ्कास्वेव न संशयः” इतिमिताक्षराधृतस्मृतिः ।