| YouTube Channel

तडागः (taDAgaH)

 
Apte
English
तडागः [taḍāgḥ] गम् [gam], गम् 1 A pond, deep pool, tank
स्फुटकमलोदर- खेलितखञ्जनयुगमिव शरदि तडागम्
Gīt.*
 11
Ms.*
 4.23
Y.*
 3. 237.
A tank.
A trap for catching deer.
Apte 1890
English
तडागः
गं 1 A pond, deep pool, tank
स्फुटकमलोदरखेलितखंजनयुगमिव शरदि तडागं Gīt. 11
Ms. 4. 203
Y. 3. 237.
2 A tank.
3 A trap for catching deer.
Apte Hindi
Hindi
तडागः
पुं*
 - तड्+आग
"तालाब, गहरा जोहड़, जलाशय"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 ह्रदः, सरस्, जलाशयः, जलाधारः, सरोवरः, सरोवरम्, सरसी, तडागः, कासारः, खातम्, अखातम्
noun
जलस्य आशयः विशिष्य प्राकृतिकः।
"सः ह्रदे स्नानं करोति।"
Synonyms:
 तडागः, सरोवरः, जलाशयः, जलाधारः, सरस्, ह्रदः, खातम्
noun
जलस्य आधारः।
"तडागे नैकानि चित्राणि कमलानि सन्ति।"
Synonyms:
 तडागः, सरठः, ह्रदः, सरोवरम्, सरोवरः, कासारः, मीनगोधिका
noun
लघुः जलाशयः।
"सः तडागे मत्स्याघातं करोति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
तडागः, पुं
क्ली,
 (तड + तडागादयश्च । इतिआगप्रत्ययेन निपातनात् साधुः ।) यन्त्रकूटकः ।इति मेदिनी । गे, ३६ ॥
(तण्ड्यते आहन्यतेऊर्म्मिमालाभिरिति । तडि आहतौ + कर्म्मणिआकः ।) पद्मादियुक्तं सरः । तत्पर्य्यायः ।पद्माकरः २ । इत्यमरः । १ । १० । २८ ॥
तडाकः ३ तटाकः ४ । इति शब्दरत्नावली ॥
तडगः ५ । इति द्बिरूपकोषः ॥
शञ्चशत-घनुःपरिमाणजलाशयः । चतुर्द्दिक्षु पञ्चचत्वा-रिंशद्धस्तान्यूनतायां सहस्रद्बितयहस्तान्यूनत्वेनतडागः । इति नव्यवर्द्धमानधृतो वशिष्ठः ॥
* ॥
तस्य जलगुणाः । वायुकारित्वत् । स्वादुत्वम् ।कषायत्वम् । पाके कटुत्वम् । शिशिरहिमकालेप्रशस्तत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
* ॥
तस्योत्-सर्गविधिर्यथा, --पुलस्त्य उवाच ।“शृणु राजन्महाबाहो ! तडागादिषु यो विधिः ।पुराणेष्वितिहासेषु मन्यते राजसत्तम ! ॥
प्राप्य पक्षं शुभं शुक्लमागते चोत्तरायणे ।पुण्येऽह्नि विप्रैः क्रियते कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् ॥
प्राक्प्रस्रवणादम्भस्तडागस्य समीपतः ॥
चतुर्हस्तसमा वेदी चतुरस्रा समन्ततः ।तथा षोडशहस्तः स्यान्मण्डपश्च चतुर्मुखः ॥
वेद्या उत्तरतो गर्त्तारत्निमात्रा तु मेखला ।नवसप्ताथवा पञ्च योनिवक्त्रा नृपात्मज ! ॥
वितस्तिमात्रा योनिः स्यात् षट्सप्ताङ्गुल-विस्तृता ।सर्व्वे स्वहस्तमात्राः स्युस्त्रिपर्व्वोच्छ्रितमेखलाः ॥
सर्व्वे च सर्व्ववर्णाः स्युः पताकाध्वजसंयुताः ।अश्वत्थोडम्बरप्लक्षवटशाखाकृतानि च ॥
मण्डंपस्य प्रतिदिशं द्बाराण्येतानि कारयेत् ॥
शुभास्तत्राष्ट होतारो द्बारपालास्तथापरे ।अष्टौ तु जापकाः कार्य्या ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥
सर्व्वलक्षणसम्पूर्णा मन्त्रविद्बिजितेन्द्रियाः ।कुलशीलसमायुक्ताः स्थापिता द्बिजसत्तमाः ॥
प्रतिस्तम्भेषु कलसा यज्ञोपस्करणानि च ।व्यजनञ्चासनं शुभ्रं ताम्रपात्रं सुविस्तरम् ॥
आचार्य्यः प्रक्षिपेद्भूम्यामनुचन्द्रं विचक्षणः ।त्र्यरत्निमात्रो यूपः स्यात् क्षीरिवृक्षविनिर्म्मितः ॥
यजमानप्रमाणो वा संस्थाप्यो भूतिमिच्छता ॥
हेमालङ्करिणः कार्य्याः पञ्चविंशतिऋत्विजः ॥
कुण्डलानि च हैमानि केयूरकटकानि च ।तथाङ्गुलीपवित्राणि वासांसि विविधानि च ॥
दद्युः समानि सर्व्वेषामाचार्य्ये द्बिगुणं पुनः ।दद्याच्छयनसंयुक्तमात्मनश्चापि यत् कृतम् ॥
सौवर्णौ कूर्म्ममकरौ राजतौ मत्स्यडुण्डुभौ ।तथा कुलीरमण्डूका वायसः शिशुमारकः ॥
एवमासाद्य तत् सर्व्वं स्वर्णपात्रं विशाम्पते ! ।शुक्लमाल्याम्बरधरः शुक्लगन्धानुलेपनः ॥
सर्व्वौषध्युदकस्नातः पाठितो वेदपुङ्गवैः ।यजमानः सपत्नीकः पुत्त्रपौत्त्रसमन्वितः ॥
पश्चिमं द्बारमासाद्य प्रविशेद्यागमण्डपम् ।ततो मङ्गलशब्देन भेरीणां निस्वनेन च ॥
रजसा मण्डलं कुर्य्यात् पञ्चवर्णेन चार्च्चितम् ।षोडशारं ततश्चक्रं पद्मरागसुशोभनम् ॥
वेद्यामुपरि तत् कृत्वा ग्रहान् ग्रहपतींस्तथा ।संन्यसेन्महतः सर्व्वान् प्रतिदिक्षु विचक्षणः ॥
तत् पात्रं स्थापयेन्मध्ये वारुणं मन्त्रमाश्रितम् ।ब्रह्माणञ्च शिवं विष्णुं तत्त्वेन स्थापयेद्बुधः ॥
विनायकञ्च विन्यस्य कमलामम्बिकां ततः ।शान्त्यर्थं सर्व्वलोकानां भूतग्राममशेषतः ।पुष्पभक्ष्यफलैर्युक्तमेवं कृत्वाधिवासनम् ।कुम्भांश्च रत्नगर्भांश्च वासोभिः परिवेष्टयेत् ॥
गन्धपुष्पैरलङ्कृत्य द्बारपालान् समन्ततः ।पठध्वमिति तान् ब्रूयादाचार्य्यमपि पूजयेत् ॥
बह्वृचौ पूर्व्वतः स्थाप्यौ दक्षिणे च यजुर्व्विदौ ।पश्चिमे सामगौ स्थाप्याबुत्तरेणाप्यथर्व्वगौ ॥
उदङ्मुखो दक्षिणतो यजमान उपाविशेत् ।पठध्वमिति तान् ब्रूयात् यजध्वमिति याजकम् ॥
उत्कृष्टमन्त्रपाठेन तिष्ठध्वं मन्त्रजापकाः ।एवमादिश्य तान् सर्व्वान् पर्युष्याग्निं समन्त्रवित् ॥
जुहुयादाहूतीर्म्मन्त्रैराज्यञ्च समिधस्तथा ।ऋत्विद्भिश्चैव होतव्यं वारुणैरेव सर्व्वतः ॥
वैराजं पौरुषं सूक्तं पौण्ड्रं चन्द्रं सुसंहितम् ।शैशवं पञ्चनिधनं गायन्ति ज्येष्ठसामगाः ॥
वामदेवं बृहत्साम रौरवं सरथन्तरम् ।गवां व्रतं विकर्णञ्च रक्षोघ्नं नरथन्तथा ॥
गायन्ति सामगा राजन् ! पश्चिमद्बारमाश्रिताः ।अथर्व्वगाश्चोत्तरतः शान्तिकं पौष्टिकं तथा ॥
जपन्ते मनसा देवमाश्रिता वरुणं प्रभुम् ।पूर्व्वेद्युरभितो मन्त्रैरेवं कृत्वाधिवासनम् ॥
गजाश्वरथ्यावल्मीकसंग्रामरथगोकुलात् ।मृदमादाय दद्याच्च प्रक्षिपेच्च यथा तथा ॥
रोचनाञ्च ससिद्धार्थान् गन्धान् गुग्गुलमेव च ।स्नपनं तस्य कर्त्तव्यं पञ्चगव्यसमन्वितम् ॥
मूर्द्ध्नि कर्त्तुर्म्महामन्त्रैरेवं कृत्वा विधानतः ।एवं रक्षति राज्यार्थान् विधियुक्तेन कर्म्मणा ॥
* ॥
ततः प्रभाते विमले संजाते तु गवां शतम् ।ब्राह्मणेभ्यः प्रदातव्यं होमान्ते वाथवा पुनः ॥
पञ्चाशद्बाथ षट्त्रिंशत् पञ्चविंशतिरेव च ।ततः संवत्सरे प्राप्ते शुद्धे लग्ने सुशोभने ॥
वेदशब्दैश्च गान्धर्व्वैर्व्वाद्यैश्च विविधैः पुनः ।कनकालङ्कृतां कृत्वा जले गामवतारयेत् ॥
सामगाय च सा देया ब्राह्मणाय विशाम्पते ! ।पात्रीमादाय सौवर्णीं पञ्चरत्नसमन्विताम् ॥
तत्र निःक्षिप्य मकरं मत्स्यादींश्चैव सर्व्वशः ।धृतांश्चतुर्भिर्व्विप्रैश्च वेदवेदाङ्गपारगैः ॥
महानदीजलोपेतान् दध्यक्षतविभूषितान् ।उत्तराभिमुखो युक्तो जलमध्ये प्रकालयेत् ॥
आथर्व्वणेन सुस्नातः पुनर्म्मासांस्तथैव च ।आपो हि ष्ठेतिमन्त्रेण क्षिपेदागत्य मण्डपम् ॥
पूजयित्वा सुरांस्तत्र वलिं दद्यात् समन्वितः ।पुनर्द्दिनानि होतव्यं चत्वारि राजसत्तम ! ॥
चतुर्थीकर्म्म कर्त्तव्यं देयं तत्रापि शक्तितः ।कृत्वा तु यज्ञपात्राणि यज्ञोपकरणानि च ॥
ऋत्विग्भ्यस्तु समं दद्यात् मण्डपं विभजेत् पुनः ।होमपात्रञ्च शय्याञ्च आचार्य्याय निवेदयेत् ॥
ततः सहस्रं विप्राणामथवाष्टशतं तथा ।भोजयेच्च यथाशक्त्या पञ्चाशद्बाथ विंशतिः ॥
एवमेव पुराणेषु तडागविधिरुच्यते ।कूपवापीषु सर्व्वासु तथा पुष्करिणीषु च ॥
एष एव विधिर्दृष्टः प्रतिष्ठासु तथैव च ।मन्त्रतस्तु विशेषः स्यात् प्रासादोद्यानभूमिषु ॥
अयन्तु ऋत्विगाचार्य्यविधिदृष्टेन कर्म्मणा ।अल्पेष्वेकाग्निवत् कार्य्यं वित्तशाठ्यादृते नृणाम् ॥
”तडागे कालविशेषे जलस्थितेः फलं यथा, --“प्रावृट्काले स्थितं तोयमग्निष्टोमसमं स्मृतम् ।शरत्काले स्थितं तोयं यदुक्तफलदायकम् ॥
वाजपेयफलसमं हेमन्तशिशिरस्थितम् ।अश्वमेधसमं प्राहुर्व्वसन्तसमयस्थितम् ॥
ग्रीष्मेऽपि तु ख्यितं तोयं राजसूयफलाधिकम् ॥
”तडागकरणे फलं यथा, --“एतान्महाराज ! विशेषधर्म्मान्करोति योऽर्घ्यान्त्वथ शुद्धबुद्धिः ।स याति ब्रह्मालयमेककल्पंदिवं पुनर्याति तथैव दिव्यम् ॥
”इति पाद्मे सृष्टिखण्डम् ॥