| YouTube Channel

तक्ष् (takS)

 
Capeller Eng
English
तक्ष् त॑क्षति त॑क्ष°ते तक्ष्णोति & ताष्टि
pp.
तष्ट॑ hew, cut, work, fashion, make, invent. — अनु procure, get.
अप split or cut off. आ produce, procure. उद् fashion out of
(abl. ). निस् shape or form. प्र fashion, make. वि = अप. सम् =
S.
(±together). — Cf. वि॑तष्ट.
Yates
English
तक्ष् तक्षति 1.
a. To cover
to peel.
(न, ऊ) तक्ष्णोति to pare
with
5.
a. सं To censure.
Apte
English
तक्ष् [takṣ], 1, 5.
P.
 (तक्षति, तक्ष्णोति, तष्ट)
To chop, cut off, pare, chisel, slice, split
आत्मानं तक्षति ह्येष वनं परशुना यथा Mb
निधाय तक्ष्यते यत्र काष्ठे काष्ठं स उद्घनः Ak.
To fashion, shape, form (out of wood
&c.
 ).
To make, create in general.
To wound, hurt
अन्योन्यं च शरैः क्रुद्धौ ततक्षाते परस्परम्
Mb.
 * 6.45.18.
To invent, form in the mind.
To make one's own, appropriate.
To cover.
To peel.
To make thin. -With निस्
to slice out of.
to form, create.
तक्ष् [takṣ],
a.
 (At the end of
comp.
 ) Paring, cutting
&c.
also तक्ष
Bṛi.
S.*
 87.2, 24
also तक्षक q. v.
R.*
 15.89.
Apte 1890
English
तक्ष् {c1c} {c5c} P. (तक्षति, तक्ष्णोति, तष्ट) 1 To chop, cut off, pare, chisel, slice, split
आत्मानं तक्षति ह्येष वनं परशुना यथा Mb.
निधाय तक्ष्यते यत्र काष्ठे काष्ठं स उद्घनः Ak.
2 To fashion, shape, form (out of wood &c.).
3 To make, create in general.
4 To wound, hurt.
5 To invent, form in the mind.
6 To make one's own, appropriate.
7 To cover.
8 To peel.
9 To make thin.
WITH निस् 1 to slice out of.
2 to form, create.
तक्ष् a. (At the end of comp.) Paring, cutting &c.
also तक्ष.
Monier Williams Cologne
English
1. तक्ष्
cl.
 1.
P.
 °क्षति
(ep. also Ā.
impf.
 त॑क्षत्, अ॑तक्षत्,
RV.
rarely
cl.
 2. 3.pl. त॑क्षति [Pāṇ. vii, 1, 39
Pat.
 ]
RV.
 i, 162, 6
impf.
 [aor. ?] अतक्ष्म, 2.
pl.
 अतष्ट,
RV.
once
cl.
 5. [तक्ष्णोति,
Pāṇ.
 iii, 1, 76]
Pot.
 °क्ष्णुयुर्,
Lāṭy.
 viii
See also अप-
aor.
 , अतक्षीत्,
Pāṇ.
 vii, 2, 7,
Kāś.
3.
pl.
 °क्षिषुर्,
RV.
 i, 130, 6
Subj. तक्षिषत् [Pāṇ. iii, 4, 7,
Kāś.
 ],
ŚāṅkhŚr.
 vii
pf. तत॑क्ष, once Ā. °क्षे॑,
RV.
 v, 33, 4
3
pl.
 °क्स्कु॑र्,
RV.
 (8 times),
&c.
 , once तक्षुर्, ii, 19, 8
2.
du.
 तक्षथुर्, x, 39, 4
pr.
p.
f.
 त॑क्षती, i, 164, 41
pf.
Pass.
p.
 तष्ट॑ See
s.v.
 )
to form by cutting, plane, chisel, chop,
RV.
&c.
to cut, split,
MBh.
Hariv.
Hcar.
to fashion, form (out of wood
&c.
 ), make, create,
RV.
AV.
to form in the mind, invent,
RV.
to make (any one young
double
acc.
 ), make able or prepare for (dat. ),
RV.
(in math.) to reduce by dividing,
Gol.
 xiii, 14 ff.
Līl.
&c.
=
 √ त्वच्,
Dhātup.
 xvii, 13
to, skin, ib. :
Caus.
 तक्षयति (aor. अततक्षत्),
Pāṇ.
 vii, 4, 93,
Kāś.
cf.
 त्वक्ष्.
2. तक्ष् ‘paring’, See काष्ठ-.
Monier Williams 1872
English
तक्ष् 1. तक्ष्, cl. 1. 5. P. (sometimes A.)
तक्षति, -ते, तक्ष्णोति, -णुते, ततक्ष,
-षे, तक्षिष्यति or तक्ष्यति, -ते, अतक्षीत्,
तक्षितुम् or तष्टुम्, to form by cutting, plane,
chisel, pare, chip, chop, slice, split
to cut, wound
to make thin
to fashion, form (out of wood &c.),
to make, create in general
to form in the mind, in-
vent
to make one's own, appropriate
to cover
to
skin, peel: Caus. तक्षयति, -यितुम्, अततक्षत्:
Desid. तितक्षिषति or तितक्षति (?): Intens. तात-
क्ष्यते, तातष्टि
[cf. Lith. taszau: Russ. tesatj:
Pol. cieśla: Lat. tignum: Old Pruss. tikint, ‘to
make
’ tikinnimai, teikusna: Gr. τίκτω, τέκνον,
τεύχω, τάσσω.]
2. तक्ष्, ट्, ट्, ट्, (at the end of a comp.) paring,
cutting, forming by cutting, working
[cf. काष्ठ-
तक्ष्।]
Macdonell
English
तक्ष् TAKṢ, Ⅰ. tákhsa, Ⅴ. P. takṣṇo, 🞄hew, carve
split
fashion (esp. of wood)
🞄make, create
invent, in. V. often of the artistic 🞄work of the Ṛbhus: pp. taṣṭa. ā, procure. 🞄pari, cut to pieces.
Benfey
English
तक्ष् तक्ष्, i. 1, Par. (also Ātm. ),
and ii. 5, तक्ष्णु, Par.
1. To slice
(wood), MBh. 5, 4161.
2. To cut to
pieces, to wound, MBh. 3, 1585.
3.
To prepare, to form (ved.).
4. † To
cover with a hide. -- With the prep.
अनु अनु, To sharpen, Chr. 292, 3 =
Rigv. i. 86, 3. -- With सम् सम्, To
cut to pieces, to wound, MBh. 6, 3725.
-- Cf. Lat. tignum
O.H.G. dehsa (an
axe), dīhsila, A.S. thixl, thisl
Lat.
temo, and probably O.H.G. dahs (a
badger)
τάσσω
see तक्षन्।
Apte Hindi
Hindi
तक्ष्
"भ्वा*स्वा*पर*, , " - -
"चीरना, काटना, छीलना, छेनी से काटना, टुकड़े-टुकड़े करना, खण्डशः करना"
तक्ष्
"भ्वा*स्वा*पर*, , " - -
"गढ़ना, बनाना, निर्माण करना"
तक्ष्
"भ्वा*स्वा*पर*, , " - -
"बनाना, रचना करना"
तक्ष्
"भ्वा*स्वा*पर*, , " - -
"घायल करना, चोट पहुँचाना"
तक्ष्
"भ्वा*स्वा*पर*, , " - -
"आविष्कार करना, मन में बनाना"
L R Vaidya
English
takz {% vt. 1P, 5P (pp. तष्ट) %} 1. To cut, to pare, to chisel, to split, निधय तक्ष्यते यत्र काष्ठे काष्ठं स उद्घनः Am.iii.2.35
2. to wound
3. to fashion, to form out of wood &c. to create
4. to form in the mind, to invent.With सम्-, 1. to pare, to chisel
2. to strike, to wound, निस्त्रिंशाभ्यां सुतीक्ष्णाभ्यामन्योन्यं संततक्षतुः Bh.
Bopp
Latin
तक्ष् 1. et 5. P.
1) frangere, dissecare, findere. MAH. 3.
1585.: शरैस् ततक्षाते परस्परम्
4. 1883.: अन्यो-
न्यन् ततक्षुर् इषुभिः.
2) in dial. Vêd. facere, fabri-
cari. RIGV. 32. 2.: त्वष्टा ऽस्मै वज्रं स्वर्यन् ततक्ष
«Tvashtris ei telum laude dignum paravit»
20. 2.
52. 7.
61. 6.
111. 1. (Lith. taszau dolo, ascio
russ. tesatj dolare
polon. ćieśla faber lignarius, v. sq.
lat. tig-num, cf. Pott. I. 270.
boruss. vet. tikint facere,
tikinnimai facimus, teikusna creatio, creatura
gr.
ΤΕΚ, τίϰτω, τέϰνον, τεύχω.)
Lanman
English
√takṣ (tákṣati
tatákṣa, tatakṣé
átakṣīt
taṣṭá
-tákṣya). hew
work (wood)
make (of wood or other material)
fashion.
[cf. tákṣ-an and τέκτ-ων, ‘carpenter’
ἔ-τεκ-ον, ‘produced’
Lat. tignum, ‘log’:
cf. √tvakṣ and toka.]
Kridanta Forms
Sanskrit
तक्ष् (त꣡क्षँ꣡ त्वचने - भ्वादिः - वेट्)
ल्युट् = तक्षणम्
अनीयर् = तक्षणीयः - तक्षणीया
ण्वुल् = तक्षकः - तक्षिका
तुमुँन् = तक्षितुम् / तष्टुम्
तव्य = तक्षितव्यः / तष्टव्यः - तक्षितव्या / तष्टव्या
तृच् = तक्षिता / तष्टा - तक्षित्री / तष्ट्री
क्त्वा = तक्षित्वा / तष्ट्वा
ल्यप् = प्रतक्ष्य
क्तवतुँ = तक्षितवान् / तष्टवान् - तक्षितवती / तष्टवती
क्त = तक्षितः / तष्टः - तक्षिता / तष्टा
शतृँ = तक्षन् - तक्षन्ती
तक्ष् (त꣡क्षूँ꣡ तनूकरणे - भ्वादिः - सेट्)
ल्युट् = तक्षणम्
अनीयर् = तक्षणीयः - तक्षणीया
ण्वुल् = तक्षकः - तक्षिका
तुमुँन् = तक्षितुम् / तष्टुम्
तव्य = तक्षितव्यः / तष्टव्यः - तक्षितव्या / तष्टव्या
तृच् = तक्षिता / तष्टा - तक्षित्री / तष्ट्री
क्त्वा = तक्षित्वा / तष्ट्वा
ल्यप् = प्रतक्ष्य
क्तवतुँ = तष्टवान् - तष्टवती
क्त = तष्टः - तष्टा
शतृँ = तक्ष्णुवन् / तक्षन् - तक्ष्णुवती / तक्षन्ती
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 तक्ष्
मूलधातुः:
 तक्ष
धात्वर्थः:
 त्वचने (संवरणं, त्वचोग्रहणं च)
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 अकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 तक्षति
धातुः:
 तक्ष्
मूलधातुः:
 तक्षू
धात्वर्थः:
 तनूकरणे
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 वेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 तक्ष्णोति-तक्षति
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
1. तक्ष् mit अति, °तक्षन्तः MBh. ed. Vardh. 8, 45, 43 statt अवरक्षन्तः der anderen Ausgaben. Zu vermuten ist अधिरक्षन्तः resp. अवरक्षन्तः.
— Mit आ behauen, Jātakam. 29, 25. — Mit निस् heraushauen, ebenda. °zerhauen, verwunden, Kir. XI, 49. — Mit परि behauen, Daśak. (1883) 11, 2.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 तक्ष्, त्वक्ष्
verb
कृशकरणम्
"निधाय तक्ष्यते यत्र काष्ठे काष्ठं स उद्धनः [अमर]"
Synonyms:
 कृत्, छिद्, निकृत्, निष्कृत्, परिकृत्, विकृत्, विनिकृत्, परिच्छिद्, संछिद्, परिच्छिद्, लू, व्रश्च्, छो, विच्छो, दो, विदो, दा, विदा, छुट्, छुर्, तक्ष्, वितक्ष्, परिवस्, परिव्रश्च्, पर्यवच्छिद्, पर्यवदो, प्रच्छिद्, प्रलू, प्रव्रश्च्, वस्, विभज्, विमथ्, विहृ, व्यपहृ, समुच्छिद्, समुत्कृत्, समुपरुज्, सम्प्रच्छिद्
verb
तीक्ष्णैः साधनैः कर्तनपूर्वकः विभजनानुकूलः व्यापारः।
"सः क्षुपान् कर्तयति।"
Capeller
German
तक्ष् त॑क्षति, °ते, तक्ष्णोति u. ताष्टि behauen,
schneiden, schnitzen, bearbeiten,
gestalten, verfertigen, schaffen, machen,
bereiten, erfinden
p.p. तष्ट॑.
Grassman
German
√takṣ [Cu. 〔235〕], mit tvakṣ ursprünglich identisch und aus älterm *tvak durch Erweiterung entstanden
dies letztere erscheint mit Verlust des a in der Form túc (zend. tuc, erzeugen) und mit gleichzeitiger Schwächung des c in der Form túj. Die Grundbedeutung „machen, verfertigen“ prägt sich in den drei Formen verschieden aus, indem takṣ den Nebenbegriff des Kunstreichen, tvakṣ den der Kraft, und tuc (túc, toká, tókman AV., túj) den der Erzeugung hervortreten lassen. 1〉 (aus Holz) künstlich verfertigen, zimmern (Wagen, Opfersäule, Knauf der Säule, Thron), auch das Beil (svádhitis) als Subject ({242, 6}), oder die Aexte als Instrumental (vā́śībhis {879, 10}
{927, 10}), letzteres jedoch beidemal in bildlichem Sinne
bisweilen auch mit dem Dat. dessen, für den man zimmert, bisweilen ({879, 10}
{931, 6}) ohne bestimmtes Object
2〉 künstlich verfertigen, in allgemeinerm Sinne (Donnerkeil, Ross, Kuh u. s. w.), fast immer mit dem Dat. dessen, für den es verfertigt wird, sehr häufig von den Ribhuʼs oder von Tvaschtar
3〉 für jemand [D.] geistige Kunstwerke (Lieder, Gebete) verfertigen, häufig mit dem Zusatze, wie der Kunstfertige den Wagen (rátham ná dhī́ras {356, 11}
{383, 15}
{130, 6})
4〉 schaffen, hervorbringen, zeugen (Himmel, Wasser, den Agni, Soma)
5〉 schaffen, bewirken, zu Stande bringen, mit abstracten Objecten [Kraft, Wesenheit (nā́ma), Labung, Opfer]
[Page511] 6〉 machen, mit doppeltem Acc. (jemanden wieder jung {332, 3}
{865, 4}) oder mit dem Acc. und einem infinitivischen Dat. (dhíyam sātáye {288, 17})
7〉 jemanden [A.] wozu [D.] schaffen, zubereiten, bestimmen
8〉 mit ihá, herschaffen, herbeischaffen
9〉 (Holz) behauen, nur bildlich von Agni.
Mit ánu, zur Hülfe herbeischaffen.
ā́, jemandem [D.] herbeischaffen, verschaffen [A.].
nís 1〉 woraus [Ab.] verfertigen od. schaffen
2〉 bilden, schaffen, zeugen.
úd, woraus [Ab.] herausbilden.
prá, verfertigen (den Donnerkeil).
ví, abhauen (den Kopf).
sám, verfertigen, bilden.
Stamm I. tákṣ:
-kṣati [3. p.] caṣā́lam aśvayūpā́ya (den Knauf für die Opfersäule) {162, 6}.
Imperf. atakṣ:
-kṣma 3〉 (erg. suṣṭutím oder matím) túbhyam {626, 33}.
-ṣṭa [2. p.] 2〉 hárī {331, 5}. — 5〉 adhvarám {288, 12}. — nís 1〉 sū́rāt áśvam {163, 2}.
Stamm II. tákṣa:
-atha 1〉 vā́śībhis yā́bhis amṛ́tāya 〰 {879, 10}. — 6〉 pitárā púnar yúvānā {332, 3} (caráthāya).
-at [meist imperfect.] 1〉 vām gártam {580, 4} (mánasā). — 2〉 vájram {121, 3}
{925, 1}. — 4〉 (sómam) {809, 22} (mánasas vā́c). — 5〉 te sáhas {51, 10}. — 9〉 vánā {127, 4}
{453, 5}. — vi: śíras asya {158, 5}.
-āma 3〉 yā́ (bráhmāṇi) ráthān iva {427, 10}.
-an 1〉 und 2〉 rátham, dhenúm {20, 3}. — 1〉 2〉 5〉 rátham, hárī, pitṛ́bhyām yúvat váyas, vatsā́ya mātáram {111, 1}.
takṣa:
-am [C.] 3〉 vácāṃsi {473, 1}.
-at [imperfectisch] 2〉 vájram (asmai tváṣṭā) {61, 6}.
-an 1〉 ráthām áśvāya {385, 4}.
-atam [2. d. Iv.] úd: svaríam párvatebhias {620, 4}.
-ata (-atā) [2. p.] 1〉 hárim (sómam) vā́cībhis aśmanmáyībhis {927, 10}. — 4〉 dyā́m {272, 2}. — 6〉 {288, 17} (s. o.). — 8〉 ihá śrávas (rayím) {332, 9}. — ā́: váyas yajñā́ya {111, 2}
sātím asmábhyam {111, 3}
tásmai rayím {331, 6}
nas rayím, váyas {332, 8}.
-antu ā́: rayím nas {329, 8}.
Imperf. átakṣa:
-at 3〉 bráhma hariyójanāya {62, 13}.
-āma 1〉 3〉 vām stómam akarma 〰 bhṛ́gavas ná rátham {865, 14}.
-ata [2. p.] ánu: vípram {86, 3}. — nir 1〉 traíṣṭubhāt traíṣṭubham {164, 23}. — 2〉 hárī {294, 2} (mánasā).
-an 3〉 mántram {523, 6}. — sám (etā́ údyatā) {222, 7}.
atakṣa:
-am 1〉 3〉 te stómam rátham ná {356, 11}
bráhma rátham ná {383, 15}. — 3〉 vām dhíyam {109, 1}.
-at 2〉 máhyam tváṣṭā [Page512] vájram 〰 āyasám {874, 3}.
-ata 2〉 áśvāt áśvam {161, 7}.
-an nís 2〉 vā́stos pátim {887, 7}.
Perf. tatákṣ, tatakṣ:
-ákṣa [3. s.] 1〉 yā́n (svárūn) {242, 6} (svádhitis)
śū́ras śávasā ṛbhús ná {931, 6}. — 2〉 te vájram {52, 7} (tváṣṭā).
-akṣa [dass.] 2〉 vájram {32, 2}
{121, 12}.
-akṣátus [3. d.] niṣ 2〉 svarā́jam (índram) {670, 2} (dhiṣáṇe).
-akṣús 2〉 aśvínā, pitárā, dhenúm, áśvā {330, 9}
hárī {20, 2}. — niṣ 1〉 yátas dyā́vāpṛthivī́ {857, 7}
{907, 4}.
-akṣus 3〉 agnáye bráhma {906, 7}. — 4〉 yájatram (agním) mánave {872, 9}. — 7〉 índram rājáse {706, 10} (neben jajanús)
mā (índram) śávase {874, 11}. — 5〉 saptá maryā́dās {831, 6}. — nís 1〉 venā́t ékam (ghṛtám) {354, 4}.
-akṣé [3. s. me.] 5〉 dāsásya nā́ma {387, 4} (sū́ryāya).
-akṣiré [3. p. me.] prá: vájram {918, 7}.
Perf. ohne Redupl. takṣ:
-kṣathus [2. d.] cyávānam púnar yúvānam caráthāya {865, 4} (yáthā rátham).
-kṣus 3〉 te mánma {210, 8}.
Aorist atakṣis:
-ṣus 1〉 3〉 te vā́cam rátham ná dhī́ras {130, 6}. — 7〉 tvā́m (índram) sumnā́ya {130, 6}.
Part. tákṣat (Stamm I.):
-atī [N. s. f.] 4〉 salilā́ni {164, 41} (gaurī́s).
Part. II. taṣṭá, vgl. vibhva-taṣṭá, sú-, stómataṣṭa:
-ás 3〉 stómas hṛdā́ {171, 2}.
-ám 3〉 5〉 ṛcā́ havís hṛdā́ 〰 {457, 47}.
-ā́n 3〉 mántrān hṛdā́ {67, 4}.
-éṣu 3〉 hṛdā́ 〰 mánasas javéṣu {897, 8}.
-ā́ni 4〉 {912, 5} (priyā́).
Part. IV. tákṣia:
-ā 4〉 rūpā́ {711, 8}.
takṣ,
Perf. tatákṣ:
-ákṣa 4〉 śárdhas marútām {444, 8}
-akṣus 5〉 mā śávase {874, 11}.
Burnouf
French
*तक्ष् तक्ष्। तक्षामि 1 et तक्ष्णोमि 5
p.
ततक्ष
f2. तक्षिष्यामि et तक्ष्यामि
a1. अतक्षिषम्
ou अतक्षम्
pp. तष्ट। Vd., fabriquer: त्वष्टा अतक्षद्
वज्रम् Twashtri fabriqua la foudre [arme d'Indra]
faire,
composer: तष्टा मन्त्रास् les hymnes sont prêts, Vd.
Tailler, doler, charpenter: काष्ठम् une pièce de bois
au
fig. mettre en pièces: अन्योन्यं ततक्षुस् ils se pourfendirent
l'un l'autre.
तक्षयामि c. de तक्ष्
pqp. अततक्षम्।
Stchoupak
French
तक्ष्-
{%takṣati -te
tatakṣa tatakṣe
taṣṭa- %} -- tailler (avec
une hache), découper, fendre
façonner.