| YouTube Channel

तक्षू (takSU)

 
Shabdartha Kaustubha
Kannada
तक्षू - तनूकरणे (भ्वा० पर० सक० वे०) तक्ष्णोति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಮರವನ್ನು ಕೆತ್ತಿ ಸಣ್ಣದಾಗಿ ಮಾಡು /ಕೆತ್ತಿ ತೆಳುವಾಗಿ ಮಾಡು
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 तक्ष्
मूलधातुः:
 तक्षू
धात्वर्थः:
 तनूकरणे
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 वेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 तक्ष्णोति-तक्षति
धातुप्रदीपः
Sanskrit
तक्षूँ तक्षू
मानकरूपान्तरम् - त्वक्षूँ
त्वक्षू तनूकरणे
- तक्षति। तक्ष्णोति । तक्षिता ।तष्टा । तक्षित्वा ।तष्ट्वा। तष्टम् । त्वक्षति ।तत्वक्ष। त्वक्षिता ।त्वष्टा । त्वक्षित्वा। त्वष्ट्वा ।त्वष्टम्।। 656, 657।।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
तक्षूँ तक्षू
मानकरूपान्तरम् - त्वक्षूँ
त्वक्षू तनूकरणे
- तनूकरणे तक्षः (3176) इति श्नुः तक्षति तक्ष्णोति नेह-संतक्षति वाग्भिः तष्टा, तक्षिता तष्टः तक्षा तक्षकः त्वक्षति त्वष्टा, त्वक्षिता त्वक्ष त्वचने (1443) अर्थभेदार्थः 635, 636
धातुवृत्तिः
Sanskrit
तक्षूँ तक्षू
मानकरूपान्तरम् - त्वक्षूँ
त्वक्षू (अर्थः) तनूकरणे
(तक्षति ततक्षेत्यादि) अक्षिवत् "तनूकरणे तक्षः'' इति पक्षे शब्विषये श्नु, (तक्ष्णोति), इत्यादि अक्ष्णोतिवत् (तक्षा) "कनिन्युवृषिवक्षि'' इति कनिन् तक्ष्णोऽपत्यं, (ताक्ष्णः) "शिवादिभ्योण्'' इत्यण् अत्र "अन्नति'' अन्न्न्तस्याण्परत्वात्प्रकृतिभावे प्राप्ते ( सूत्रम्) षपूर्वहन्धृतराज्ञामणि (इति सूत्रम्) इति षपूर्वो योऽन्शब्दो हनश्च तयोर्धृतराजन्शब्दस्य चाणि प्रत्यये ऽल्लोप इत्यल्लोपः शिवाद्यणा ( सूत्रम्) सेनान्तलक्षणकारिभ्यश्च (इति सूत्रम्) इति ण्यस्य बाधो नेष्यत इति वृत्तावुक्तत्वात् ( ताक्षण्यः) इत्यपि भवति "नस्तद्धिते'' इति लोपो "ये चाभावकर्मणोः'' इति प्रकृतिभावान्न भवति सेनान्तइति सेनाशब्दान्तो गृह्यन्ते लक्षण इति स्वरूपग्रहणं, कारिणः शिल्पिन इति ग्रामस्य तक्षा (ग्रामतक्षः) कुट्यां भवः कौटः, स चासौ तक्षा च( कौटतक्षः) स्वतन्त्रतक्षोच्यते, "ग्रामकैटाभ्यां च तक्षणः''ति टच् समासान्तः पञ्चानां तक्ष्णां समाहारः ( पञ्चतक्षः, पञ्चतक्षा ) "तक्षन्नलोपश्च'' इति नलोपः पक्षे स्त्रीत्वं च (द्वितक्षी) "द्विगोः" इति ङीप् अन्यदा "स नपंसकम्" इति नपंसकत्वम्त्वक्षु त्वचन इत्यग्रे तूदित् 646
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“तक्षू तनूकरणे”@} 2 ‘तनूकरणम् = स्थूलस्य काष्ठादेः कतिपयावयवापनयनेन सूक्ष्मीकरणम्’ इति बालमनोरमा।।
‘स्यात् तक्षतीति त्वचनेऽथ वा श्नौ तक्ष्णोति तक्षेच्च तनूक्रियायाम्।’ 3 इति देवः।
तक्षकः-क्षिका, तक्षकः-क्षिका, तितक्षिषकः- 4 तितक्षकः-क्षिका, तातक्षकः-क्षिका
5 तक्षिता-त्री-तष्टा-ष्ट्री, तक्षयिता-त्री, तितक्षिषिता-तितक्षिता-त्री, तातक्षिता-त्री
6 7 तक्ष्णुवन्-ती, तक्षन्-न्ती, तक्षयन्-न्ती, तितक्षिषन्-तितक्षन्-न्ती
-- तक्षिष्यन्-तक्ष्यन्-न्ती-ती, तक्षयिष्यन्-न्ती-ती, तितक्षिषिष्यन्-तितक्षिष्यन्-न्ती-ती
-- -- तक्षयमाणः, तक्षयिष्यमाणः, -- तातक्ष्यमाणः, तातक्षिष्यमाणः
8 तट्-तड्-तक्षौ-तक्षः
-- -- -- 9 तष्टम्-तष्टः-तष्टवान्, तक्षितः, तितक्षिषितः-तितक्षितः, तातक्षितः-तवान्
तक्षः, तक्षः, तितक्षिषुः-तितक्षुः, तातक्षः
तक्षितव्यम्-तष्टव्यम्, तक्षयितव्यम्, तितक्षिषितव्यम्-तितक्षितव्यम्, तातक्षितव्यम्
तक्षणीयम्, तक्षणीयम्, तितक्षिषणीयम्-तितक्षणीयम्, तातक्षणीयम्
तक्ष्यम्, तक्ष्यम्, तितक्षिष्यम्-तितक्ष्यम्, तातक्ष्यम्
ईषत्तक्षः-दुस्तक्षः-सुतक्षः
-- -- -- तक्ष्यमाणः, तक्ष्यमाणः, तितक्षिष्यमाणः-तितक्ष्यमाणः, तातक्ष्यमाणः
तक्षः, तक्षः, तितक्षिषः-तितक्षः, तातक्षः
तक्षितुम्-तष्टुम्, तक्षयितुम्, तितक्षिषितुम्-तितक्षितुम्, तातक्षितुम्
10 तक्षा, तक्षणा, तितक्षिषा-तितक्षा, तातक्षा
11 तक्षणम्, तक्षणम्, तितक्षिषणम्-तितक्षणम्, तातक्षणम्
तक्षित्वा-तष्ट्वा, तक्षयित्वा, तितक्षिषित्वा-तितक्षित्वा, तातक्षित्वा, सन्तक्ष्य, सन्तक्ष्य, सन्तितक्षिष्य-सन्तितक्ष्य, सन्तातक्ष्य
तक्षम् २, तक्षित्वा २-तष्ट्वा २, तक्षम् २, तक्षयित्वा, तितक्षिषम् २-तितक्षम् २, तितक्षिषित्वा २-तितक्षित्वा २, तातक्षम् २
तातक्षित्वा २
12 13 इति क्वुन्प्रत्ययः।
तस्याकादेशः।
तक्षकः = सर्पविशेषः।]] तक्षकः, 14 इति कनिन्प्रत्ययः।
तक्ष्णोति, तक्षति इति वा तक्षा = शिल्पी।]] तक्षा।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (६९२)
02
=>
 (१-भ्वादिः-६५५। सक। वेट्। पर।)
03
=>
 (श्लो। १८३)
04
=>
 [[२। ऊदित्त्वादिड्विकल्पः। इडभावपक्षे, ‘स्कोः--’ (८-२-२९) इति झल्निमित्तके कलोपे, ‘षढोः कः सि’ (८-२-४१) इति षकारस्य ककारादेशे, ‘आदेशप्रत्य- ययोः’ (८-३-५९) इति सनः सकारस्य षत्वे च तितक्षकः इति रूपम्। एवं सर्वत्रेडभावपक्षे सन्नन्ते प्रक्रिया ज्ञेया।]]
05
=>
 [[३। ऊदित्त्वेनेड्विकल्पः। तेन रूपद्वयम्। इडभावपक्षे ‘स्कोः--’ (८-२-२९) इति कलोपे, ‘ष्टुना ष्टुः’ (८-४-४१) इति ष्टुत्वे च रूपम्। एवं तव्यदादिष्वपि ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [पृष्ठम्०६३९+ २०]
07
=>
 [[१। ‘तनूकरणे तक्षः’ (३-१-७६) इति शब्विषये श्नुप्रत्ययः विकल्पेन भवति। उवङादेशः। श्नुप्रत्ययाभावे शपि तक्षन् इति भवति।]]
08
=>
 [[२। क्विपि, ‘स्कोः-- (८-२-२९) इति कलोपे, षकारस्य जश्त्वचर्त्वयो रूपम्।]]
09
=>
 [[३। ऊदित्त्वेन वैकल्पिकेट्त्वात्, निष्ठायाम्, ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इतीण्णिषेधः।]]
10
=>
 [[४। ‘गुरोश्च हलः’ (३-३-१०३) इति स्त्रियामकारप्रत्ययः। टाप्।]]
11
=>
 [[आ। ‘घोषद्भूषः पङ्कजाक्षस्तमूचे पापश्रेणीतक्षणे त्वष्टृधर्मा।’ धा। का। १। ८३।]]
12
=>
 [पृष्ठम्०६४०+ २५]
13
=>
 [[१। ‘क्वुन् शिल्पिसंज्ञयोरपूर्वस्यापि’ [द। उ। ३। ५]
14
=>
 [[२। ‘कनिन् युवृषितक्षि--’ [द। उ। ६। ५१]