| YouTube Channel

तक्षणम् (takSaNam)

 
Apte
English
तक्षणम् [takṣaṇam], (तक्ष् भावे-ल्युट्] Paring, cutting
दारवाणां च तक्षणम्
Ms.*
 5.115
Y.*
 1 185. -णी A carpenter's adze.
Apte Hindi
Hindi
तक्षणम्
नपुं*
 - तक्ष्+ल्युट्
"छीलना, काटना"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 त्वष्टिः, सूत्रकर्म, संघाटः, काष्ठतक्षणम्, तक्षणम्, तक्षकक्रिया
noun
तक्षकस्य कार्यम्।
"महेशः त्वष्टिं कृत्वा उत्तमं धनम् अर्जयति।"
Synonyms:
 तक्षणम्, तक्षणकर्म्म
noun
द्रवाणाञ्चैव सर्वेषां शुद्धिरुतप्लवनम् स्मृतम् प्रोक्षणम् संहतानाञ्च दारवाणाञ्च तत्क्षणम्
"साधु तक्षणं करोति एषः मूर्तिकारः।"
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“तक्ष त्वचने”@} 2 3 इदमिहावधेयम्।
‘त्वक्ष त्वचने’ इति क्षीरस्वामिसम्मतः पाठः।
न तु ‘तक्ष त्वचने’ इति।
अत एव, काशिकावृत्तौ ‘तनूकरणे तक्षः’ 4 इत्यत्र तक्षधातोः तनूकरणेऽर्थे एव पाठात् सिद्धे, ‘तनूकरणे’ इति विशेषणं किमर्थमित्याशङ्क्य, धातूनामनेकार्थत्वेन अर्थान्तरवृत्तेस्तक्षधातोः श्नुप्रत्ययो न भवतीत्युक्तम्।
यदि तक्षधातुः त्वचनार्थे प्रामाणिकः स्यात्, त्वचनार्थकतक्ष- धातोर्व्यावर्तनेन ‘तनूकरणे’ इति विशेषणस्य सार्थक्यं वदेत्।
तथा, बाल- मनोरमायामपि-- ‘न च तक्षूधातोस्तनूकरणार्थकत्वाव्यभिचारात् श्नुविधौ तनूकरणग्रहणं व्यर्थमिति वाच्यम्--अत एव धातुपाठेऽर्थनिर्देशस्योपलक्षणत्वाव- गमात्।’ इत्युक्तिस्त्वचनार्थकतक्षतेरभावेऽनुकूला भवति।
‘सङ्घाते द्वौ म्रक्ष- मृक्ष-त्वचने त्वक्ष कथ्यते।।’ 5 इति धातुपाठकारिकाऽपि ‘त्वक्ष त्वचने’ इति पाठस्यैवानुकूला।
सुधियोऽत्र तत्त्वं निर्णयन्तु।]] ‘त्वचनम् = संवरणम्, त्वचो ग्रहणं च’ इति सिद्धान्तकौमुदी।
‘ग्रहणमात्रे च’ इति द्रुमे।’ इति धातुकाव्यव्याख्याने 6।
‘स्यात् तक्षतीति त्वचनेऽथ वा श्नौ तक्ष्णोति तक्षेच्च तनूक्रियायाम्।’ 7 इति देवः।
तक्षकः-क्षिका, तक्षकः-क्षिका, तितक्षिषकः-षिका, तातक्षकः-क्षिका
तक्षिता-त्री, तक्षयिता-त्री, तितक्षिषिता-त्री, तातक्षिता-त्री
तक्षन्-न्ती, तक्षयन्-न्ती, तितक्षिषन्-न्ती
-- तक्षिष्यन्-न्ती-ती, तक्षयिष्यन्-न्ती-ती, तितक्षिषिष्यन्-न्ती-ती
-- -- तक्षयमाणः, तक्षयिष्यमाणः, -- तातक्ष्यमाणः, तातक्षिष्यमाणः
8 तट्-तड्-तक्षौ-तक्षः
-- -- -- 9 तक्षितः-तम्, तक्षितः, तितक्षिषितः, तातक्षितः-तवान्
तक्षः, तक्षः, तितक्षिषुः, तातक्षः
तक्षितव्यम्, तक्षयितव्यम्, तितक्षिषितव्यम्, तातक्षितव्यम्
तक्षणीयम्, तक्षणीयम्, तितक्षिषणीयम्, तातक्षणीयम्
तक्ष्यम्, तक्ष्यम्, तितक्षिष्यम्, तातक्ष्यम्
ईषत्तक्षः-दुस्तक्षः-सुतक्षः
-- -- तक्ष्यमाणः, तक्ष्यमाणः, तितक्षिष्यमाणः, तातक्ष्यमाणः
तक्षः, तक्षः, तितक्षिषः, तातक्षः
तक्षितुम्, तक्षयितुम्, तितक्षिषितुम्, तातक्षितुम्
10 तक्षा, तक्षणा, तितक्षिषा, तातक्षा
तक्षणम्, तक्षणम्, तितक्षिषणम्, तातक्षणम्
तक्षित्वा, तक्षयित्वा, तितक्षिषित्वा, तातक्षित्वा
सन्तक्ष्य, सन्तक्ष्य, सन्तितक्षिष्य, सन्तातक्ष्य
तक्षम् २, तक्षित्वा २, तक्षम् २, तक्षयित्वा २, तितक्षिषम् २, तितक्षिषित्वा २, तातक्षम् २
तातक्षित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (६९१)
02
=>
 (१-भ्वादिः-६६५। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 (३-१-७६)
05
=>
 (श्लो। १४४)
06
=>
 (१-८४)
07
=>
 (श्लो। १८३)
08
=>
 [[१। पदान्ते, ‘स्कोः संयोगाद्योरन्ते च’ (८-२-२९) इति कलोपे, ‘झलां जशोऽन्ते’ (८-२-३९) इति जश्त्वे, चर्त्वे च रूपम्।]]
09
=>
 [पृष्ठम्०६३८+ २६]
10
=>
 [[१। ‘गुरोश्च हलः’ (३-३-१०३) इत्यकारप्रत्ययः।]]
1 {@“तक्षू तनूकरणे”@} 2 ‘तनूकरणम् = स्थूलस्य काष्ठादेः कतिपयावयवापनयनेन सूक्ष्मीकरणम्’ इति बालमनोरमा।।
‘स्यात् तक्षतीति त्वचनेऽथ वा श्नौ तक्ष्णोति तक्षेच्च तनूक्रियायाम्।’ 3 इति देवः।
तक्षकः-क्षिका, तक्षकः-क्षिका, तितक्षिषकः- 4 तितक्षकः-क्षिका, तातक्षकः-क्षिका
5 तक्षिता-त्री-तष्टा-ष्ट्री, तक्षयिता-त्री, तितक्षिषिता-तितक्षिता-त्री, तातक्षिता-त्री
6 7 तक्ष्णुवन्-ती, तक्षन्-न्ती, तक्षयन्-न्ती, तितक्षिषन्-तितक्षन्-न्ती
-- तक्षिष्यन्-तक्ष्यन्-न्ती-ती, तक्षयिष्यन्-न्ती-ती, तितक्षिषिष्यन्-तितक्षिष्यन्-न्ती-ती
-- -- तक्षयमाणः, तक्षयिष्यमाणः, -- तातक्ष्यमाणः, तातक्षिष्यमाणः
8 तट्-तड्-तक्षौ-तक्षः
-- -- -- 9 तष्टम्-तष्टः-तष्टवान्, तक्षितः, तितक्षिषितः-तितक्षितः, तातक्षितः-तवान्
तक्षः, तक्षः, तितक्षिषुः-तितक्षुः, तातक्षः
तक्षितव्यम्-तष्टव्यम्, तक्षयितव्यम्, तितक्षिषितव्यम्-तितक्षितव्यम्, तातक्षितव्यम्
तक्षणीयम्, तक्षणीयम्, तितक्षिषणीयम्-तितक्षणीयम्, तातक्षणीयम्
तक्ष्यम्, तक्ष्यम्, तितक्षिष्यम्-तितक्ष्यम्, तातक्ष्यम्
ईषत्तक्षः-दुस्तक्षः-सुतक्षः
-- -- -- तक्ष्यमाणः, तक्ष्यमाणः, तितक्षिष्यमाणः-तितक्ष्यमाणः, तातक्ष्यमाणः
तक्षः, तक्षः, तितक्षिषः-तितक्षः, तातक्षः
तक्षितुम्-तष्टुम्, तक्षयितुम्, तितक्षिषितुम्-तितक्षितुम्, तातक्षितुम्
10 तक्षा, तक्षणा, तितक्षिषा-तितक्षा, तातक्षा
11 तक्षणम्, तक्षणम्, तितक्षिषणम्-तितक्षणम्, तातक्षणम्
तक्षित्वा-तष्ट्वा, तक्षयित्वा, तितक्षिषित्वा-तितक्षित्वा, तातक्षित्वा, सन्तक्ष्य, सन्तक्ष्य, सन्तितक्षिष्य-सन्तितक्ष्य, सन्तातक्ष्य
तक्षम् २, तक्षित्वा २-तष्ट्वा २, तक्षम् २, तक्षयित्वा, तितक्षिषम् २-तितक्षम् २, तितक्षिषित्वा २-तितक्षित्वा २, तातक्षम् २
तातक्षित्वा २
12 13 इति क्वुन्प्रत्ययः।
तस्याकादेशः।
तक्षकः = सर्पविशेषः।]] तक्षकः, 14 इति कनिन्प्रत्ययः।
तक्ष्णोति, तक्षति इति वा तक्षा = शिल्पी।]] तक्षा।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (६९२)
02
=>
 (१-भ्वादिः-६५५। सक। वेट्। पर।)
03
=>
 (श्लो। १८३)
04
=>
 [[२। ऊदित्त्वादिड्विकल्पः। इडभावपक्षे, ‘स्कोः--’ (८-२-२९) इति झल्निमित्तके कलोपे, ‘षढोः कः सि’ (८-२-४१) इति षकारस्य ककारादेशे, ‘आदेशप्रत्य- ययोः’ (८-३-५९) इति सनः सकारस्य षत्वे च तितक्षकः इति रूपम्। एवं सर्वत्रेडभावपक्षे सन्नन्ते प्रक्रिया ज्ञेया।]]
05
=>
 [[३। ऊदित्त्वेनेड्विकल्पः। तेन रूपद्वयम्। इडभावपक्षे ‘स्कोः--’ (८-२-२९) इति कलोपे, ‘ष्टुना ष्टुः’ (८-४-४१) इति ष्टुत्वे च रूपम्। एवं तव्यदादिष्वपि ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [पृष्ठम्०६३९+ २०]
07
=>
 [[१। ‘तनूकरणे तक्षः’ (३-१-७६) इति शब्विषये श्नुप्रत्ययः विकल्पेन भवति। उवङादेशः। श्नुप्रत्ययाभावे शपि तक्षन् इति भवति।]]
08
=>
 [[२। क्विपि, ‘स्कोः-- (८-२-२९) इति कलोपे, षकारस्य जश्त्वचर्त्वयो रूपम्।]]
09
=>
 [[३। ऊदित्त्वेन वैकल्पिकेट्त्वात्, निष्ठायाम्, ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इतीण्णिषेधः।]]
10
=>
 [[४। ‘गुरोश्च हलः’ (३-३-१०३) इति स्त्रियामकारप्रत्ययः। टाप्।]]
11
=>
 [[आ। ‘घोषद्भूषः पङ्कजाक्षस्तमूचे पापश्रेणीतक्षणे त्वष्टृधर्मा।’ धा। का। १। ८३।]]
12
=>
 [पृष्ठम्०६४०+ २५]
13
=>
 [[१। ‘क्वुन् शिल्पिसंज्ञयोरपूर्वस्यापि’ [द। उ। ३। ५]
14
=>
 [[२। ‘कनिन् युवृषितक्षि--’ [द। उ। ६। ५१]