| YouTube Channel

तक्रं (takraM)

 
Apte 1890
English
तक्रं Butter-milk.
Comp.
अटः a churning-stick.
सारं fresh butter.
Hindi
Hindi
(Nr.nom +. Acc.S) दही या छाछ
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
तक्रं,
क्ली,
 (तनक्ति सङ्कोचयति दुग्धं पादाम्बु-दधिरूपेण परिणमयतीत्यर्थः । “स्कायितञ्चीति ।”उणां । २ । १३ । इति रक् न्यङ्क्वादित्वात् कुत्वंच ।) पादाम्बुसंयुतदधि । इत्यमरः । २ । ९ । ५३ ॥
तत्पर्य्यायः । गोरसजम् २ घोलम् ३ काल-सेयम् ४ विलोडितम् ५ दण्डाहतम् ६ अरि-ष्टम् ७ अम्लम् ८ उदश्वित् ९ मथितम १०द्रवः ११ । इति राजनिर्घण्टः ॥
तत् पञ्च-विधम् । तेषां भिन्नानि नामानि लक्षणानि चयथा, --“ससरं निर्जलं घोलं मथितं त्वसरोदकम् ।तक्रं पादजलं प्रोक्तमुदश्विदर्द्धवारिकम् ॥
छच्छिका सरहीनं स्यादच्छा प्रचुरवारिका ॥
”तेषां गुणाः ।“वातपित्तहरं घोलं मथितं कफपित्तनुत् ।तक्रं ग्राहि कषायाम्लं स्वादुपाकरसं लघु ॥
वीर्य्योष्णं दीपनं वृष्यं प्रीणनं वातनाशनम् ।ग्रहण्यादिमतां पथ्यं भवेत् संग्राहि लाघवात् ॥
किञ्च स्वादु विपाकित्वान्न च पित्तप्रकोपणम् ।कषायोष्णविकाशित्वाद्रौक्ष्याच्चापि कफापहम् ॥
न तक्रसेवी व्यथते कदाचि-न्न तक्रदग्धाः प्रभवन्ति रोगाः ।यथा सुराणाममृतं सुखायतथा नराणां भुवि तक्रमाहुः ॥
उदश्वित् कफकृद्बल्यं श्रमघ्नं परमं मतम् ।छच्छिका शीतला लघ्वी पित्तश्रमतृषाहरी ॥
वातनुत् कफकृत् सा तु दीपनी लवणान्विता ॥
”अथोद्धृतघृतस्तोकोद्धृतघृतानुद्धृतघृतानां तक्राणांगुणाः ।“समुद्धृतं घृतं तक्रं पथ्यं लघु विशेषतः ।स्तोकोद्धृतघृतं तस्माद्गुरु वृष्यं कफापहम् ॥
अनुद्धृतघृतं सान्द्रं गुरु पुष्टिकफप्रदम् ॥
” * ॥
अथ दोषविशेषे व्याधिविशेषे च तक्र-विशेषाः ।“वातेऽम्लं शस्यते तक्रं शुण्ठीसैन्धवसंयुतम् ।पित्ते स्वादुसितायुक्तं सव्योषमवृषं कफे ॥
हिङ्गुजीरयुतं घोलं सैन्धवेन सुसंयुतम् ।भवेदतीव वातघ्नमर्शोऽतीसारहृत् परम् ॥
सुरुच्यं पुष्टिदं बल्यं वस्तिशूलविनाशनम् ।मूत्रकृच्छ्रे तु सगुडं पाण्डुरोगे सचित्रकम् ॥
” * ॥
अथामपक्वतक्रगुणाः ।“तक्रमामं कफं कोष्ठे हन्ति कण्ठे करोति च ।पीनसश्वासकासादौ पक्वमेव प्रयुज्यते ॥
” * ॥
अथ तक्रसेवननिमित्तानि ।“शीतकालेऽग्निमान्द्ये च तथा वातामयेषु च ।अरुचौ स्रोतसां रोधे तक्रं स्यादमृतोपमम् ॥
तत्तु हन्ति गरच्छर्द्दिप्रसेकविषमज्वरान् ।पाण्डुमेदोग्रहण्यर्शोमूत्रग्रहभगन्दरान् ॥
मेहं गुल्ममतीसारं शूलप्लीहोदरारुचीः ।श्वित्रकोठधृतव्याधीन् कुष्ठशोथतृषाकृमीन् ॥
”अथातक्रविषयाः ।“नैव तक्रं क्षते दद्यान्नोष्णकाले न दुर्ब्बले ।न मूर्च्छाभ्रमदाहेषु न रोगे रक्तपैत्तिके ॥
” * ॥
अथ गव्यादीनां तक्राणां विशिष्टगुणाः ।“यान्युक्तानि दधीन्यष्टौ तद्गुणं तक्रमादिशेत् ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
(“गव्यन्त्रिदोषशमनं तक्रं श्रेष्ठन्तदुच्यते ।दीपनं रुचिकृन्मेध्यमर्शोदरविकारजित् ॥
”इति गव्यतक्रगुणाः ॥
“माहिषं कफकृत् किञ्चिद्घनं शोफकरं नृणाम् ।प्लीहार्शोग्रहणीगुल्मपाण्ड्वामयविनाशनम् ॥
”इति माहिषतक्रगुणाः ॥
“छागलं लघु संस्निग्धं त्रिदोषशमनं परम् ।गुल्माशग्रिहणीशूलं पाण्ड्वामयविनाशनम् ॥
”इति छागीतक्रगुणाः ॥
“तथाच त्रिविधं तक्रं कथ्यते शृणु पुत्त्रक ! ।यथायोगेन तत् सम्यक् शस्यते येषु रोगिषु ॥
समुद्धतघृतं तक्रमर्द्धोद्धृतघृतञ्च तत् ।अनुद्धृतघृतञ्चान्यदित्येतत्त्रिविधं मतम् ॥
सर्व्वं लघु च पथ्यञ्च त्रिदोषशमनं परम् ।ततः परं वृष्यतमं क्रमेण समुदीरितम् ।समुद्धृतघृतन्तक्रं लघु पथ्यतमं मतम् ॥
गरोदरार्शोग्रहणीपाण्डुरोगज्वरातुरे ।वर्च्चोमूत्रग्रहे वापि प्लीहाव्यापदमेहिषु ॥
हितं संप्रीणनं बल्यं पित्तरक्तविबोधकृत् ॥
अर्द्धोद्धृतघृतं तस्माद्वृष्यं गुरु कफप्रदम् ।मधुरं पित्तरक्तघ्नं श्रमघ्नं परमं मतम् ॥
अनुद्धृतघृतं सान्द्रं गुरु विद्यात् कफावहम् ।बलप्रदन्तु क्षीणानामामशोफातिसारकृत् ॥
”इति त्रिविधतक्रगुणाः ॥
* ॥
“तक्रं ग्राहि कषायाम्लं वीर्य्योष्णं दीपनं लघु ।श्रमापहरणं स्निग्धं ग्रहण्यर्शोऽतिसारनुत् ॥
इति तक्रगुणाः प्रोक्ता न दद्याद् यत्र तच्छृणु ।षाते शोफे च क्षीणानां नोष्णकाले शरत्सु च ॥
संमूर्च्छाभ्रमतृष्णासु तथाच रक्तपित्तके ।न शस्तं तक्रपानञ्च करोति विविधान् गदान् ॥
”एतेषां तक्रं निषिद्धम् ॥
इति हारीते प्रथमस्थानेऽष्टमेऽध्याये ॥
* ॥
)