तक्र (takra)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishतक्र - takra - - buttermilk
तक्रं न इच्छति वा? - takraMnaicchativA? - - Don'tyouwantbuttermilk?
गोरस - gorasa - - buttermilk
कालशेय - kAlazeya - - buttermilk
अरिष्ट - ariSTa - - buttermilk
गोरसज - gorasaja - - buttermilk
घोल - ghola - - buttermilk
भग्नसन्धिक - bhagnasandhika - - buttermilk
मलिन - malina - - buttermilk
रसायन - rasAyana - - buttermilk
दण्डाहतम् - daNDAhatam - - buttermilk [ churned ]
सारण - sAraNa - - buttermilk
औदश्वित - audazvita - - like buttermilk
औदश्वित्क - audazvitka - - like buttermilk
माथितिक - mAthitika - - dealing in buttermilk
तक्रकुर्चिका - takrakurcikA - - inspissated buttermilk
परमरस - paramarasa - - buttermilk mixed with water
कङ्कर - kaGkara - - buttermilk mixed with water
कटुर - kaTura - - buttermilk mixed with water
कट्वर - kaTvara - - buttermilk mixed with water
तक्र - takra - - buttermilk mixed with water
विभागभिन्न - vibhAgabhinna - - buttermilk mixed with water
कच्चर - kaccara - - buttermilk diluted with water
मथित - mathita - - buttermilk churned without water
औदश्वित - audazvita - - dressed with or made of buttermilk
औदश्वित्क - audazvitka - - dressed with or made of buttermilk
कद्वर - kadvara - - whey or buttermilk mixed with water
सट्टक - saTTaka - - buttermilk mixed with the juice of cumin
समोदक - samodaka - - mixture of half buttermilk and half water
सञ्जावन - saJjAvana - - pouring a little buttermilk into warm milk
तक्रमांस - takramAMsa - - meat fried with ghee and eaten with buttermilk
मधूदश्वित - madhUdazvita - - buttermilk with honey or sweet milk with water
अर्शोघोर - arzoghora - - one part of buttermilk with three parts of water
खड - khaDa - - buttermilk boiled with acid vegetables and spices
तक्र - takra - - buttermilk
तक्र - takra - - buttermilk mixed with water
Wilson
EnglishApte
Englishतक्रम् [takram], Butter-milk
8.326
3.37, 321
तक्रं शक्रस्य दुर्लभम् Subhāṣ. -अटः a churning-stick. -कूर्चिका Curds from milk boiled with whey.-पिण्डः The substance of butter-milk mixed with 1/4th of water remaining after making it pass through a piece of cloth
curds
Bhāva. 5.13.3. -सारम् fresh butter.
Monier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
Englishतक्र तक्र, अम्, n. (fr. rt. 1. तञ्च्), buttermilk
which is half water
(according to others) with a
fourth or three parts of water.
—तक्र-कूर्चिका, f.
inspissated buttermilk.
—तक्र-भिद्, त्, n. (?) the
fruit of Feronia Elephantum.
—तक्र-मांस, अम्,
n. meat fried with ghee, turmeric, Asa Fœtida, &c.,
and eaten with buttermilk.
—तक्र-सार, अम्, n.
fresh butter.
—तक्राट (°र-अट), अस्, m. a
churning-stick
[cf. दधि-चार।]
Apte Hindi
Hindiतक्रम्
- तक्+रक्
"छाछ, मट्ठा"
तक्रम्
- तक्+रक्
"छाछ, मट्ठा"
Shabdartha Kaustubha
Kannadaतक्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಡೆದು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ ನೀರು ಬೆರಸಿದ ಮೊಸರು
निष्पत्तिः - > तञ्चु (गतौ) - "रक्" (उ० २-१३) । कुत्वम् (७-३-५३)
प्रयोगाः - > "दध्नः क्षीरस्य तक्रस्य पानीयस्य तृणस्य च"
उल्लेखाः - > मनु० ८-३२६
विस्तारः - > "तक्रं ह्युदश्विन्मथितं पादाम्ब्वर्धाम्बु निर्जलम् " - अम० ।
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritतक्रं पुनः पादजलं मथितं वारिवर्जितम् ॥ ४०९ ॥
तक्र (क्ली), मथित (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritतक्र
तक्र, अरिष्ट, उदश्वित्, दण्डाहत, कालशेय, मथित
तक्रमरिष्टमुदश्विद्दण्डाहतकालशेयमथितानि ।
verse 2.1.1.275
page 0033
नाममाला
Sanskritउदश्वित्, मथित, तक्र, कालशेय
उदश्विन्मथितं तक्रं कालशेयं पिबेद्गुरुः ।
verse 0.1.1.123
page 0062
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritतक्रं, (तनक्ति सङ्कोचयति दुग्धं पादाम्बु-दधिरूपेण परिणमयतीत्यर्थः । “स्कायितञ्चीति ।”उणां । २ । १३ । इति रक् न्यङ्क्वादित्वात् कुत्वंच ।) पादाम्बुसंयुतदधि । इत्यमरः । २ । ९ । ५३ ॥
तत्पर्य्यायः । गोरसजम् २ घोलम् ३ काल-सेयम् ४ विलोडितम् ५ दण्डाहतम् ६ अरि-ष्टम् ७ अम्लम् ८ उदश्वित् ९ मथितम १०द्रवः ११ । इति राजनिर्घण्टः ॥
तत् पञ्च-विधम् । तेषां भिन्नानि नामानि लक्षणानि चयथा, --“ससरं निर्जलं घोलं मथितं त्वसरोदकम् ।तक्रं पादजलं प्रोक्तमुदश्विदर्द्धवारिकम् ॥
छच्छिका सरहीनं स्यादच्छा प्रचुरवारिका ॥
”तेषां गुणाः ।“वातपित्तहरं घोलं मथितं कफपित्तनुत् ।तक्रं ग्राहि कषायाम्लं स्वादुपाकरसं लघु ॥
वीर्य्योष्णं दीपनं वृष्यं प्रीणनं वातनाशनम् ।ग्रहण्यादिमतां पथ्यं भवेत् संग्राहि लाघवात् ॥
किञ्च स्वादु विपाकित्वान्न च पित्तप्रकोपणम् ।कषायोष्णविकाशित्वाद्रौक्ष्याच्चापि कफापहम् ॥
न तक्रसेवी व्यथते कदाचि-न्न तक्रदग्धाः प्रभवन्ति रोगाः ।यथा सुराणाममृतं सुखायतथा नराणां भुवि तक्रमाहुः ॥
उदश्वित् कफकृद्बल्यं श्रमघ्नं परमं मतम् ।छच्छिका शीतला लघ्वी पित्तश्रमतृषाहरी ॥
वातनुत् कफकृत् सा तु दीपनी लवणान्विता ॥
”अथोद्धृतघृतस्तोकोद्धृतघृतानुद्धृतघृतानां तक्राणांगुणाः ।“समुद्धृतं घृतं तक्रं पथ्यं लघु विशेषतः ।स्तोकोद्धृतघृतं तस्माद्गुरु वृष्यं कफापहम् ॥
अनुद्धृतघृतं सान्द्रं गुरु पुष्टिकफप्रदम् ॥
” * ॥
अथ दोषविशेषे व्याधिविशेषे च तक्र-विशेषाः ।“वातेऽम्लं शस्यते तक्रं शुण्ठीसैन्धवसंयुतम् ।पित्ते स्वादुसितायुक्तं सव्योषमवृषं कफे ॥
हिङ्गुजीरयुतं घोलं सैन्धवेन सुसंयुतम् ।भवेदतीव वातघ्नमर्शोऽतीसारहृत् परम् ॥
सुरुच्यं पुष्टिदं बल्यं वस्तिशूलविनाशनम् ।मूत्रकृच्छ्रे तु सगुडं पाण्डुरोगे सचित्रकम् ॥
” * ॥
अथामपक्वतक्रगुणाः ।“तक्रमामं कफं कोष्ठे हन्ति कण्ठे करोति च ।पीनसश्वासकासादौ पक्वमेव प्रयुज्यते ॥
” * ॥
अथ तक्रसेवननिमित्तानि ।“शीतकालेऽग्निमान्द्ये च तथा वातामयेषु च ।अरुचौ स्रोतसां रोधे तक्रं स्यादमृतोपमम् ॥
तत्तु हन्ति गरच्छर्द्दिप्रसेकविषमज्वरान् ।पाण्डुमेदोग्रहण्यर्शोमूत्रग्रहभगन्दरान् ॥
मेहं गुल्ममतीसारं शूलप्लीहोदरारुचीः ।श्वित्रकोठधृतव्याधीन् कुष्ठशोथतृषाकृमीन् ॥
”अथातक्रविषयाः ।“नैव तक्रं क्षते दद्यान्नोष्णकाले न दुर्ब्बले ।न मूर्च्छाभ्रमदाहेषु न रोगे रक्तपैत्तिके ॥
” * ॥
अथ गव्यादीनां तक्राणां विशिष्टगुणाः ।“यान्युक्तानि दधीन्यष्टौ तद्गुणं तक्रमादिशेत् ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
(“गव्यन्त्रिदोषशमनं तक्रं श्रेष्ठन्तदुच्यते ।दीपनं रुचिकृन्मेध्यमर्शोदरविकारजित् ॥
”इति गव्यतक्रगुणाः ॥
“माहिषं कफकृत् किञ्चिद्घनं शोफकरं नृणाम् ।प्लीहार्शोग्रहणीगुल्मपाण्ड्वामयविनाशनम् ॥
”इति माहिषतक्रगुणाः ॥
“छागलं लघु संस्निग्धं त्रिदोषशमनं परम् ।गुल्माशग्रिहणीशूलं पाण्ड्वामयविनाशनम् ॥
”इति छागीतक्रगुणाः ॥
“तथाच त्रिविधं तक्रं कथ्यते शृणु पुत्त्रक ! ।यथायोगेन तत् सम्यक् शस्यते येषु रोगिषु ॥
समुद्धतघृतं तक्रमर्द्धोद्धृतघृतञ्च तत् ।अनुद्धृतघृतञ्चान्यदित्येतत्त्रिविधं मतम् ॥
सर्व्वं लघु च पथ्यञ्च त्रिदोषशमनं परम् ।ततः परं वृष्यतमं क्रमेण समुदीरितम् ।समुद्धृतघृतन्तक्रं लघु पथ्यतमं मतम् ॥
गरोदरार्शोग्रहणीपाण्डुरोगज्वरातुरे ।वर्च्चोमूत्रग्रहे वापि प्लीहाव्यापदमेहिषु ॥
हितं संप्रीणनं बल्यं पित्तरक्तविबोधकृत् ॥
अर्द्धोद्धृतघृतं तस्माद्वृष्यं गुरु कफप्रदम् ।मधुरं पित्तरक्तघ्नं श्रमघ्नं परमं मतम् ॥
अनुद्धृतघृतं सान्द्रं गुरु विद्यात् कफावहम् ।बलप्रदन्तु क्षीणानामामशोफातिसारकृत् ॥
”इति त्रिविधतक्रगुणाः ॥
* ॥
“तक्रं ग्राहि कषायाम्लं वीर्य्योष्णं दीपनं लघु ।श्रमापहरणं स्निग्धं ग्रहण्यर्शोऽतिसारनुत् ॥
इति तक्रगुणाः प्रोक्ता न दद्याद् यत्र तच्छृणु ।षाते शोफे च क्षीणानां नोष्णकाले शरत्सु च ॥
संमूर्च्छाभ्रमतृष्णासु तथाच रक्तपित्तके ।न शस्तं तक्रपानञ्च करोति विविधान् गदान् ॥
”एतेषां तक्रं निषिद्धम् ॥
इति हारीते प्रथमस्थानेऽष्टमेऽध्याये ॥
* ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskritतक्र तन्च--रक् न्यङ्क्वा० कुत्वम् । चतुर्थांशजलयोगेनदधिमन्थनजाते दधिविकारभेदे (घोल) अमरः । तद्भेदा-दिकं भावप्रका० उक्तं यथा“घोलन्तु मथितं तक्रमुदश्विच्छच्छिकापि च । ससरंनिर्जलं घोलं मथितन्त्वसरोदकम् । तक्रं पादजलं प्रोक्त-मुदश्विदर्द्ध्ववारिकम् । छच्छिका सारहीना स्यात् स्वच्छाप्रचुरवारिका । घोलं तु शर्करायुक्तं गुणैर्ज्ञेयं रसाल-वत्” । मथितं (महुया) इति लोके । छच्छिका (छाच्छ)इति लोके । “वातपित्तहरं ह्लादि मथितं कफपित्तनुत् ।तक्रं ग्राहि कषायाम्लं स्वादुपाकरसं लघु । वीर्य्योणंदीपनं वृष्यं प्रीणनं वातनाशनम् । ग्रहण्यादिमतांपथ्यं भवेत्सङ्ग्राहि लाघवात् । किञ्च स्वादुविपा-कित्वान्नच पित्तप्रकोपणम् । कषायं दीपनं वृष्यंप्रीणनं वातनाशनम् । कषायोष्णविपाकित्वाद्रौक्ष्याच्चापिकफापहम् । न तक्रसेवी व्यथते कदाचित् न तक्रदग्धाःप्रभवन्ति रोगाः । यथा सुराणाममृतं सुखाय तथानराणां भुवि तक्रमाहुः । उदश्चित्कफकृद्बल्यमामघ्नंपरमं मतम् । छच्छिका शीतला लघ्वी पित्तश्रमतृषा-हरी । बातनुत् कफकृत्त्सा तु दीपनी लवणान्विता ।अथोद्धृतघृतस्तोकोद्धृतानुद्धृतघृतानां तक्राणां गुणाः“समुद्धृतघृतं तक्रं पथ्यं लघु विशेषतः । स्तोकोद्धृत-घृतं तस्माद्गुरु वृष्यं कफापहम् । अनुद्धृतघृतं सान्द्रंगुरु पुष्टिकफप्रदम्”य दोषविशेषे व्याधिविशेषे तक्रविशेषाः ।वातेऽम्ले शस्यते तक्रं शुण्ठीसैन्धवसंयुतम् । पित्तेस्वादुसितायुक्तं सव्योषमधिके कफे । हिङ्गुजीरयुतंघोलं सैन्धवेन च संयुतम् । भवेदतीव वातघ्नमर्शो-ऽतीसारहृत्परम् । रुचिदं पुष्टिदं बल्यं वस्तिशूलविना-शनम् । मूत्रकृच्छ्रे तु सगुडं पाण्डुरोगे सचित्रकम्” ।अथामपक्कतक्रगुणाः“तक्रमामं कफं कोष्ठे हन्ति कण्ठे करोति च । पीनसश्वासकासादौ पक्वमेव प्रशस्यते” ।अथ तक्रसेवननिमित्तानि ।“शीतकालेऽग्निमान्द्ये च तथा वातामयेषु च । अरुचौस्रोतसां रोधे तक्रं स्यादमृतोपमम् । तत्तु हन्तिगरच्छर्दिप्रसेकविषमज्वरान् । पाण्डुमेदोग्रहण्यर्शो मूत्र-ग्रहभगन्दरान् । मेहं गुल्ममतीसारं शूलप्लीहोदरा-रुचीः । श्वित्रकोष्ठगतव्याधीन् कुष्ठशोथतृषाकृमीन्” ।तक्रस्याविषयाः “नैव तक्रं क्षते दद्यात् नोष्णकाले नदुर्बले । न मूर्च्छाभ्रमदाहेषु न रोगे रक्तपित्तजे” ।अथ गव्यादीनां विशिष्टाः गुणाः “यान्युक्तानि दध-न्यष्टौ तद्गुणं तक्रमादिशेत्” । भावप्र० ।अधिकं कृतान्नशब्दे २१८५ पृ० दृश्यम् । “मन्यनादि-पृथग्भूतस्नेहमर्धोदकं तु यत् । नातिसान्द्रद्रवं तक्रंस्वाद्वम्लं तुवरं रसे” सुश्रु० । “सूत्रकार्पासकिण्वानांगोमयस्य गुडस्य च । दध्नः क्षीरस्य तक्रस्य पानीयस्यतृणस्य च” मनुः । “तक्रनिस्रावबहुलं दधिमण्डार्द्र-मृत्तिकम्” हरिवं० ६१ अ० ।
Burnouf
FrenchNo entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.