ण्यन्तात् (NyantAt)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@‘अर्च पूजायाम्’@} 2 ‘पूजायां णौ विभाषाऽर्चेरर्चयत्यर्चतेऽर्चति।
भूवादौ पाठसामर्थ्यात् कर्तृगामिफलेऽर्चति।।’ 3 इति देवः।
अर्चकः-र्चिका इत्यादिकानां ण्यन्ताण्यन्तसाधारण्येन लिखितत्वात् पूर्वोक्त 4 पूजार्थकार्चतिवद्रूपाणि ज्ञेयानि।
ण्यन्तात् सनि तु अर्चिचयिषकः-षिका, अर्चिचयिष्यम्
अर्चिचयिषिता-त्री, अर्चिचयिष्यमाणः
अर्चिचयिषन्-न्ती, अर्चिचयिषः
अर्चिचयिषिष्यन्-न्ती-ती, अर्चिचयिषितुम्
अर्चिचयिषमाणः, अर्चिचयिषा
अर्चिचयिषिष्यमाणः, अर्चिचयिषणम्
अर्चिचयिषितम्-तः-तवान्, अर्चिचयिषित्वा, समर्चिचयिष्य
अर्चिचयिषुः, अर्चिचयिषम् २, अर्चिचयिषितव्यम्
अर्चिचयिषित्वा २, अर्चिचयिषणीयम्
इमानि रूपाणि--इति विशेषः।
^आ।
‘आधृषाद्वा’ 5 इति णिचो वैकल्पिकत्वम्।
‘शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्’ 6 इति णिजभावपक्षे परस्मैपदी।
शाकटायनस्तु अनुदात्तेत्त्वमस्य धातोरङ्गीकृत्यात्मनेपदित्वं ब्रूते।
तत्पक्षे शानचि ‘अर्चमानः’ इति रूपम्।
7
01 (३७)
02 (१०-चुरादिः-१८०९। से। उ। ^आ आधृषीयः।)
03 (श्लो। ४९।)
04 (३६)
05 (ग। सू।)
06 (१-३-७८)
07 [पृष्ठम्००३६+ २६]
1 {@“अर्ह पूजायाम्”@} 2 ‘--पूजनेऽर्हति चार्हयेत्।’ 3 इति देवः।
पूर्वोक्तभौवादिकार्हतिवत् 4 रूपाणि सर्वाणि ज्ञेयानि।
ण्यन्तात् सनि तु इमानि रूपाणि-- अर्जिहयिषकः-षिका
अर्जिहयिषितव्यम्
अर्जिहयिषिता-त्री
अर्जिहयिषणीयम्
अर्जिहयिषन्-न्ती
अर्जिहयिष्यम्
अर्जिहयिषिष्यन्-न्ती-ती
ईषदर्जिहयिषः-दुरर्जिहयिषः-स्वर्जिहयिषः
अर्जिहयिषमाणः
अर्जिहयिष्यमाणः
अर्जिहयिषिष्यमाणः
अर्जिहयिषः
अर्जिहयिषितम्-तः-तवान्
अर्जिहयिषितुम्
अर्जिहयिषुः
अर्जिहयिषा
5 अर्जिहयिषणम्
अर्जिहयिषम् २
अर्जिहयिषित्वा
अर्जिहयिषित्वा २
समर्जिहयिष्य
इति।।
01 (४५)
02 (१०-चुरादिः-१७३२-सक। सेट्। उभ।)
03 (१९७)
04 (४४)
05 [पृष्ठम्००४३+ २४]
1 {@“अहि भाषार्थः”@} 2 “अहि भासार्थः” इति क्षीरस्वामी।
अिदित्करणसामर्थ्यात् णिचो वैकल्पिकत्वम्।
णिच्पक्षे, णिजभावपक्षे च, पूर्वोक्तभौवादिकांहति 3 वद्रूपाणि ज्ञेयानि।
परं तु, अस्य धातोः 4 णिजभावपक्षे ‘शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्’ 5 इति परस्मैपदित्वमेव।
तदानीं शतरि-अंहन्-न्ती, अंहिष्यन्-न्ती-ती
6 दुरंहः, इति रूपाणि।
ण्यन्तात् सनि तु-- अञ्जि 7 हयिषकः-षिका
अञ्जिहयिष्यम्
ईषदञ्जिहयिषः-इत्यादि
अञ्जिहयिषिता-त्री
अञ्जिहयिष्यमाणः
अञ्जिहयिषन्-न्ती
अञ्जिहयिषः
अञ्जिहयिषिष्यन्-न्ती-ती
अञ्जिहयिषा
अञ्जिहयिषमाणः
अञ्जिहयिषितुम्
अञ्जिहयिषिष्यमाणः
अञ्जिहयिषणम्
अञ्जिहयिषितः-तवान्
अञ्जिहयिषित्वा
अञ्जिहयिषुः
समञ्जिहयिष्य
अञ्जिहयिषितव्यम्
अञ्जिहयिषम् २
अञ्जिहयिषित्वा २
अञ्जिहयिषणीयम्
इत्यादिरूपाणीति विशेषः।
01 (५७)
02 (१०-चुरादिः-१७९८। अक। से। उभ।)
03 (५६)
04 [पृष्ठम्००५६+ २७]
05 (१-३-७८)
06 [[आ। “वीर्यं दुरंहमभिरंहय मंहयाभां मौग्ध्यं प्रलण्डय च तोडय निर्भयत्वम्। संनाडयन्त्य इति पूरितरोजशङ्का नार्यो हरेः समरकेलिमसिष्वदन्त।।” धा। का। ३-४७।]]
07 [[१। ‘न न्द्राः संयोगादयः’ (६-१-३) इति नकारस्य द्वित्वनिषेधः। ‘कुहोश्चुः’ (७-४-६२) इति चुत्वम्। अनुस्वारः। परसवर्णश्च।]]
1 {@“आपॢ लम्भने”@} 2 आधृषीयः।
लम्भनम् = प्राप्तिः--इति क्षीरस्वामी।
‘आपयत्यापतीत्यापेर्यौ वा णौ लम्भने पदे।
व्याप्त्यर्थस्यास्य तु स्वादे- राप्नोतीति पदं भवेत्।।’ 3 इति देवः।
आधृषीयत्वात् णिचो वैकल्पिकत्वम्।
णिच्पक्षे रूपाणि पूर्वं लिखि- तस्याप्नोतेरिव 4 ज्ञेयानि।
णिजभावपक्षे ‘शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्’ 5 इति परस्मैपदित्वमेव।
तत्र शतरि 6 ‘आपन्-न्ती’ इत्येव रूपम्
शप औत्सर्गिकत्वात्।
ईप्सकः-इत्यादि च रूपम्।
ण्यन्तात् सनि तु-- आपिपयिषकः-षिका, आपिपयिष्यम्
आपिपयिषिता-त्री, आपिपयिष्यमाणः
आपिपयिषन्-न्ती, आपिपयिषितुम्
आपिपयिषिष्यन्-न्ती-ती, आपिपयिषः
आपिपयिषमाणः, आपिपयिषा
आपिपयिषिष्यमाणः, आपिपयिषणम्
आपिपयिषितः-तं-तवान्, आपिपयिषित्वा
आपिपयिषुः, समापिपयिष्य
आपिपयिषितव्यम्
आपिपयिषणीयम्
आपिपयिषम् २
आपिपयिषित्वा २
इति रूपाणि ज्ञेयानि।
01 (६०)
02 (१०-चुरादिः-१८४०-सक। सेट्। उभ।)
03 (१३७)
04 (५९)
05 (१-३-७८)
06 [[आ। “आपन् खेदमरिं तनञ्जनहितं चिक्रीड गोपेर्हरिः तूर्योत्थो वितनन् ध्वनिर्दिवमगात् दतो यथा वादितः” धा। का। ३-५१।]]
1 {@“ईर क्षेपे”@} 2 ‘ईरयतीरति।
ईरेः क्षेपे विभाषा णौ लुकीर्ते गतिकम्पयोः।’ 3 इति देवः।
‘आधृषाद्वा’ 4 इति णिचो वैकल्पिकत्वम्।
ण्यन्तात् शुद्धाच्च धातोः पूर्वोक्तेरतिवत् 5 रूपाणि सर्वाणि ज्ञेयानि।
णिजभावपक्षे ‘शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्’ 6 इति शास्त्रात् शतरि ईरन्-न्ती ईरिष्यन्-न्ती-ती इति रूपाणि--इति विशेषः।
ण्यन्तात् सनि तु-- ईरिरयिषकः-षिका, ईरिरयिष्यम्
ईरिरयिषिता-त्री, ईषदीरिरयिषः
ईरिरयिषन्-न्ती, ईररियिष्यमाणः
ईरिरयिषिष्यन्-न्ती-ती, ईरिरयिषितुम्
ईरिरयिषमाणः, ईरिरयिषा
ईरिरयिषिष्यमाणः, ईरिरयिषणम्
ईरिरयिषितः-तवान्, ईरिरयिषित्वा
ईरिरयिषुः, समीरिरयिष्य
ईरिरयिषितव्यम्, ईरिरयिषम् २
ईरिरयिषणियम्
ईरिरयिषित्वा २। -- इत्यादि रूपाणि।
7
01 (८४)
02 (१०-चुरादिः-१८११-सक। सेट्। उभ। आधृषीयः)
03 (श्लो। १५३)
04 (ग। सू। चुरादौ)
05 (८३)
06 (१-३-७८)
07 [पृष्ठम्००८६+ २४]
1 {@“गर्ह निन्दायाम्”@} 2 आधृषीयः।
“ण्यन्तस्य ग्रहणे गृहेर्गृहयते तत्रानदन्ताद् गृहेः भूवादेः शपि गर्हते, श्नि तु पदे गृह्णात्यगृह्णीत च।
गर्हेर्वा णिचि निन्दनार्थविषये गर्हेत् तथा गर्हयेत् भूवादेः शपि कुत्सनार्थविषये गर्हेर्भवेत् गर्हते।।” 3 इति देवः।
अस्य धातोराधृषीयत्वात् ‘आधृषाद्वा’ 4 इति णिचो वैकल्पिकत्वम्।
णिच्पक्षे, णिजभावपक्षे च कुत्सार्थकभौवादिकगर्हतिवत् 5 सर्वाणि रूपाणि ज्ञेयानि।
णिजभावपक्षे शुद्धात् सनि, यङि च तत्र लिखितान्येव रूपाण्यस्यापि।
शुद्धाद्धातोः ‘शेषात् कर्तरि--’ 6 इति शतैव।
7 गर्हन्-न्ती, इति रूपम्।
ण्यन्तात् सनि तु-- 8 जिगर्हयिषकः-षिका, जिगर्हयिषितम्-तः-तवान्, जिगर्हयिषिता-त्री, जिगर्हयिषुः, जिगर्हयिषिषन्-न्ती, जिगर्हयिषितव्यम्, जिगर्हयिषिष्यन्-न्ती-ती, जिगर्हयिषणीयम्, जिगर्हयिषमाणः, जिगर्हयिष्यम्, जिगर्हयिषिष्यमाणः, ईषज्जिगर्हयिषः-दुर्जिगर्हयिषः-सुजिगर्हयिषः, जिगर्हयिट्- 9 जिगर्हयिड्-यिषौ-यिषः, जिगर्हयिष्यमाणः, जिगर्हयिषः
जिगर्हयिषित्वा
जिगर्हयिषितुम्
सञ्जिगर्हयिष्य
जिगर्हयिषा
जिगर्हयिषम् २
जिगर्हयिषित्वा २। जिगर्हयिषणम्
इति रूपाणि इति विशेषः।
01 (३८६)
02 (१०-चुरादिः-१८४६। अक। सेट्। उभ।)
03 (श्लो। १९४)
04 (ग। सू। चुरादौ)
05 (३८५)
06 (१-३-७८)
07 [[B। ‘वचन्तो मानन्तो हरिविभवमानन्दमखिला बभूबुर्गर्हन्तो मनसि नृपतिं मार्गितखलम्। स्त्रियश्चोत्कण्ठन्त्यो ददृशुरजितं मृष्टतनवः मृपस्त्वेतन्नामर्षत रिपुजनाधर्षितबलः।।’ धा। का। ३। ५२।]]
08 [पृष्ठम्०३७९+ २४]
09 [[१। क्विपि अतो लोपे कृते, ‘झलां जशोऽन्ते’ (८-२-३९) इति डकारः। चर्त्वविकल्पः]]
1 {@“गुप भाषार्थः”@} 2 “णौ गोपयति भाषा3र्थे, निन्दायां से जुगुप्सते।
गोपायेद् रक्षणे त्वाये, व्याकुलत्वे तु गुप्यति।।” 4 इति देवः।
‘भासार्थः’ इति क्षीरस्वामी।
गोपकः-पिका, गोपयिता-त्री, इत्यादीनि रूपाणि पूर्वलिखितदैवादिक- गुपधातोः 5 ण्यन्तस्येव ज्ञेयानि।
ण्यन्तात् सनि तु-- जुगोपयिषकः-षिका, जुगोपयिष्यम्, जुगोपयिषिता-त्री, ईषज्जुगोपयिषः-दुर्जुगोपयिषः-सुजुगोपयिषः
जुगोपयिषन्-न्ती, जुगोपयिष्यमाणः
जुगोपयिषिष्यन्-न्ती-ती, जुगोपयिषः
जुगोपयिषमाणः, जुगोपयिषितुम्
जुगोपयिषिष्यमाणः, जुगोपयिषा
जुगोपयिट्-जुगोपयिषौ-जुगोपयिषः, जुगोपयिषणम्
जुगोपयिषितम्-तः-तवान्, जुगोपयिषित्वा
जुगोपयिषुः, प्रजुगोपयिष्य
जुगोपयिषितव्यम्, जुगोपयिषणीयम्, जुगोपयिषम् २
जुगोपयिषित्वा २। इति रूपाणि, इति विशेषः।।
6
01 (४१०)
02 (१०-चुरादिः-१७७२। अक। सेट्। उभ। आस्वदीयः।)
03 (सा)
04 (श्लो। १२९)
05 (४०९)
06 [पृष्ठम्०३९९+ २६]
1 {@“गुर्द पूर्वनिकेतने”@} 2 ‘पूर्वनिकेनतम् = पूर्वव्यवहार इत्येके।’ इति धा।
का।
व्याख्या।
पूर्वनिकेनतम् = आद्यनिवासः, इति क्षीरस्वामी।
‘पूर्व’ इति धात्वन्तरमिति केचित्।
गूर्दकः-गुर्दकः-र्दिका, गुर्द 3 यिता-त्री, गुर्दितम्- 4 तः-तवान्, इत्यादीनि रूपाणि भौवादिककूर्दधातौ 5 ण्यन्तरूपवत् ज्ञेयानि।
ण्यन्तात् सनि तु -- 6 जुगूर्दयिषकः-षिका, जुगूर्दयिषितः-तवान्
जुगूर्दयिषिता-त्री, जुगूर्दयिषुः
जुगूर्दयिषन्-न्ती, जुगूर्दयिषितव्यम्
जुगूर्दयिषिष्यन्-न्ती-ती, जुगूर्दयिषणीयम्
जुगूर्दयिषमाणः, जुगूर्दयिष्यम्
जुगूर्दयिट्-जुगूर्दयिषौ-जुगूर्दयिषः, ईषज्जुगूर्दयिषः- 7 दुर्जुगूर्दयिषः-सुजुगूर्दयिषः, जुगूर्दयिषणम्
जुगूर्दयिष्यमाणः, जुगूर्दयिषित्वा
जुगूर्दयिषः, प्रजुगूर्दयिष्य
जुगूर्दयिषितुम्, जुगूर्दयिषा, जुगूर्दयिषम् २
जुगूर्दयिषित्वा २। इति रूपाणि, इति विशेषः।
01 (४१५)
02 (१०-चुरादिः-१६६६। अक। सेट्। उभ।)
03 (गूर्द)
04 [[C। ‘खेदस्त्वियान् पटहगर्दनगर्जिताशे रङ्गे सगर्धनसुगुर्दितवीरलोके।’ धा। का। ३-३१।]]
05 (२३०)
06 [[३। ‘उपधायां च’ (८-२-७८) इति सर्वत्र दीर्घः। ‘ह्रस्वः’ (७-४-५९) इति अभ्यासह्रस्वः। ‘र्वोरुपधायाः--’ (८-२-७८) इति दीर्घस्य वैकल्पिकत्वे ‘जुगुर्दयिषकः- षिका’ इति रूपमपि साधु। एवं सर्वत्र। दीर्घस्य वैकल्पिकत्वे प्रमाणं तु २३०- धातुटिप्पणे निरूपितम्।]]
07 [पृष्ठम्०४०५+ २५]
1 {@“गृ विज्ञाने”@} 2 आकुस्मीयः।
‘ज्ञाने गारयते, गिरेन्निगरणे, शब्दे गृणाति त्रयं युक्तं, ग्रो गरतीति सेकविषये ह्रस्वान्तधातोः शपि।’ 3 इति देवः।
गारकः-रिका, गारयिता-त्री, 4 गारितम्-तः-तवान्
इत्यादीनि सेचनार्थकभौवादिकगृधातुवत् 5 ण्यन्ताद्रूपाणि सर्वाणि बोध्यानि।
ण्यन्तात् सनि तु -- जिगारयिषकः-षिका, ईषज्जिगारयिषः-दुर्जिगारयिषः-सुजिगारयिषः
जिगारयिषिता-त्री, जिगारयिष्यमाणः
6 जिगारयिषमाणः, जिगारयिषः
जिगारयिषिष्यमाणः, जिगारयिषितुम्
जिगारयिट्-जिगारयिषौ-जिगारयिषः, जिगारयिषा
जिगारयिषितः-तवान्, जिगारयिषणम्
जिगारयिषुः, जिगारयिषित्वा
जिगारयिषितव्यम्, प्रजिगारयिष्य
जिगारयिषणीयम्, जिगारयिष्यम्, जिगारयिषम् २
जिगारयिषित्वा २। इति रूपाणीति विशेषः।
01 (४२१)
02 (१०-चुरादिः-१७०८। सक। सेट्। आत्म।)
03 (श्लो। ३३)
04 [[आ। ‘इत्यादि वाद्यशतदेवनमध्य एव लोकः समालपदगारितकृष्णवीर्यः।’ धा। का। ३-३७।]]
05 (४२०)
06 [[१। ‘आकुस्मादात्मनेपदिनः’ (गणसूत्रं चुरादौ) इति वचनात् ण्यन्तात् आत्मनेपदमेव।]]
1 {@“घृ प्रस्रवणे”@} 2 स्रावणे इत्येके।
संप्रस्रवणे इति मा।
धा।
वृत्तौ।
‘यद्दीप्तौ क्षरणे जिघर्त्ति तदिदं केचिद्विदुश्छान्दसम्।।’ 3 इति देवः।
घारकः-रिका, घारयिता-त्री, घारयन्-न्ती, 4 धारितम्, इत्यादीनि रूपाणि सेचनार्थकगृधातुवत् 5 बोध्यानि।
ण्यन्तात् सनि तु इमानि रूपाणि--जिघारयिषकः-षिका, जिघारयिषिता-त्री
जिघारयिषन्-न्ती, जिघारयिषिष्यन्-न्ती-ती, जिघारयिषमाणः, जिघारयि- षिष्यमाणः, जिघारयिट् - जिघारयिषौ - जिघारयिषः, जिघारयिषितः- तवान्, जिघारयिषः, जिघारयिषितव्यम्, जिघारयिषणीयम्, जिघारयिष्यम्, ईषद्जिघारयिषः-दुर्जिघारयिषः-सुजिघारयिषः, जिघारयिष्यमाणः, जिघारयिषः, जिघारयिषितुम्, जिघारयिषा, जिघारयिषणम्, जिघारयिषित्वा, प्रजिघारयिष्य, जिघारयिषम् २, जिघारयिषित्वा २। इति।
6
01 (४७७)
02 (१०-चुरादिः-१६५१। सक। अनि। उभ।)
03 (श्लो। ३३)
04 [[B। ‘इत्थं सुगाजितमृदङ्गविमार्जनानि संवार्य मर्चयति घारितशङ्कमस्मिन्।’ धा। का। ३। २८।]]
05 (४२०)
06 [पृष्ठम्०४६३+ २६]
1 {@“चन श्रद्धोपहननयोः”@} 2 आधृषीयः।
“तनु श्रद्धोपकरणयोः, उपसर्गात् दैर्घ्ये च” इत्यस्य पाठान्तरमिदम्।
अस्य, आधृषीयत्वेन णिचो वैकल्पिकत्वात्, णिजभावपक्षे शुद्धात्-सन्नन्तात् 3 यङन्ताच्च भौवादिकचनधातुवत् 4 रूपाणि ज्ञेयानि।
ण्यन्तात्, ण्यन्तप्रकृतिकसन्नन्ताच्च इमानि रूपाणि -- चानकः-निका, चिचानयिषकः-षिका
चानयिता-त्री, चिचानयिषिता-त्री
चानयन्-न्ती, चिचानयिषन्-न्ती
चानयिष्यन्-न्ती-ती, चिचानयिषिष्यन्-न्ती-ती
चानयमानः, चिचानयिषमाणः
चानयिष्यमाणः, चिचानयिषिष्यमाणः
विचान्-विचानौ-विचानः
-- -- चानितः, चिचानयिषितः-तवान्
चानः, चिचानयिषुः
चानयितव्यम्, चिचानयिषितव्यम्
चाननीयम्, चिचानयिषणीयम्
चान्यम्, चिचानयिष्यम्
ईषच्चानः-दुश्चानः-सुचानः
चान्यमानः, चिचानयिष्यमाणः
चानः, िचानयिषः
चानयितुम्, चिचानयिषितुम्
चानना, चिचानयिषा
चाननम्, चिचानयिषणम्
चानयित्वा, चिचानयिषित्वा
प्रचान्य, प्रचिचानयिष्य
चानम् २, चानयित्वा २, चिचानयिषम् २
चिचानयिषित्वा २।
01 (४९५)
02 (१०-चुरादिः-१८४१। सक। सेट्। उभ।)
03 [पृष्ठम्०४७७+ २८]
04 (४९४)
1 {@“चर्च अध्ययने”@} 2 -- ‘अध्ययने चर्चयेत् चर्चतीति तु।
हिंसायां तर्जने शेतु तथैव परिभाषणे।।’ 3 इति देवः।
4 अस्य धातोः ण्यन्ते सर्वाणि रूपाणि भौवादिकचर्चतिवत् 5 बोध्यानि।
शतरि 6 सञ्चर्चयन्-न्ती।
क्तिन्विषये तु ‘ण्यासश्रन्थो युच्’ 7 इति युजपवादः, ‘चिन्तिपूजिकथिकुम्बिचर्चश्च’ 8 इत्यादिना अङ् भवति, इति विशेषः।
ण्यन्तात् सनि तु रूपाणि लिख्यन्ते -- चिचर्चयिषकः-षिका, चिचर्चयिषिता-त्री, चिचर्चयिषन्-न्ती, चिचर्चयिषिष्यन्-न्ती-ती
चिचर्चयिषमाणः, चिचर्चयिषिष्यमाणः, चिचर्चयिट्-यिषौ-यिषः, चिचर्चयिषितः-तवान्, चिचर्चयिषुः, चिचर्चयिषितव्यम्, चिचर्चयिषणीयम्, चिचर्चयिष्यम्, ईषच्चिचर्चयिषः इत्यादि, चिचर्चयिष्यमाणः, चिचर्चयिषः, चिचर्चयिषितुम्, चिचर्चयिषा, चिचर्चयिषणम्, चिचर्चयिषित्वा, -- प्रचिचर्चयिष्य, -- चिचर्चयिषम् २
चिचर्चयिषित्वा २।
01 (५०७)
02 (१०-चुरादिः-१७१३। सक। सेट्। उभ।)
03 (श्लो। ५४)
04 [पृष्ठम्०४९१+ २७]
05 (५०५)
06 [[आ। ‘सञ्चर्चयन् अपनयानथ बुक्कयिष्णुः श्वेवोग्रशब्दनपरः कररुद्धकाणः। मल्लो जिजम्भिषुरसूदितवीर्यमीशं मुष्ट्या जजास बहु पाशितवांश्च दोष्णा।।’ धा। का। ३-३८।]]
07 (३-३-१०७)
08 (३-३-१०५)
1 {@“चल भृतौ”@} 2 भृतिः = भरणम्, पोषणमिति यावत्।
‘--भृत्यां चालयेत्, कम्पने चलेत्।’ 3 इति देवः।
चालकः-लिका, 4 चाल्यम्, इत्यादीनि रूपाणि सर्वाण्यपि ण्यन्तात् भौवादिकचलतिवत् 5 ऊह्यानि।
ण्यन्तात् सनि तु-- चिचालयिषकः-षिका, चिचालयिषिता-त्री, चिचालयिषन्-न्ती, चिचालयिषिष्यन्-न्ती-ती, चिचालयिषमाणः, चिचालयिषिष्यमाणः, चिचालयिट्-यिषौ-यिषः, चिचालयिषितम्-तः-तवान्
चिचालयिषुः, चिचालयिषितव्यम्, चिचालयिषणीयम्
चिचालयिष्यम्, ईषच्चिचालयिषः-दुश्चिचालयिषः-सुचिचालयिषः चिचालयिष्यमाणः, चिचालयिषः, चिचालयिषितुम्
चिचालयिषा, चिचालयिषणम्, चिचालयिषित्वा, प्रचिचालयिष्य
चिचालयिषम् २
चिचालयिषित्वा २। इति रूपाणीति विशेषः।
इति रूपाणीति विशेषः।
6
01 (५१२)
02 (१०-चुरादिः-१६०८। सक। सेट्। उभ।)
03 (श्लो। १५८)
04 [[B। ‘काल्यप्रवेदनकरोऽयमवेलयद् द्राग् अन्याश्च तेलितकृपः खलु कंसचाल्यान्।’ कंसचाल्यान् = कंसपोष्यान् इत्यर्थः। धा। का। ३-२२।]]
05 (५१०)
06 [पृष्ठम्०४९४+ २४]
1 {@“छृदी सन्दीपने”@} 2 ‘छृद--’ इति केचित् पठन्ति।
‘छृदी सन्दीपने वा णौ छर्दयेच्छर्दतीत्युभे।
छृन्ते छृणत्तीति पदे दीप्तिदेवनयोः श्नमि।।’ 3 इति देवः।
अस्य धातोः आधृषीयत्वेन णिज्विकल्पः।
ण्यन्तात्, णिजभावपक्षे शुद्धात् शुद्ध- प्रकृतिकसन्नन्तात्-यङन्ताच्च छर्दकः र्दिका, छर्दकः-र्दिका, 4 चिच्छर्दिषकः-षिका, चरीच्छृदकः-दिका
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि रौधादिकछर्दतिवत् 5 ज्ञेयानि।
निष्ठायाम्- 6 छर्दितः।
ण्यन्तात् सनि तु इमानि रूपाणीति विशेषः।
चिच्छर्दयिषकः-षिका, चिच्छर्दयिषिता-त्री, चिच्छर्दयिषन्-न्ती, चिच्छर्द- यिषिष्यन्-न्ती-ती, चिच्छर्दयिषमाणः, चिच्छर्दयिषिष्यमाणः, 7 चिच्छर्दयिट्- यिषौ-यिषः, चिच्छर्दयिषितः-तवान्, चिच्छर्दयिषुः, चिच्छर्दयिषितव्यम्, चिच्छर्दयिषणीयम्, चिच्छर्दयिष्यम्, ईषच्चिच्छर्दयिषः-दुश्चिच्छर्दयिषः- सुचिच्छर्दयिषः, चिच्छर्दयिष्यमाणः, चिच्छर्दयिषितुम्, चिच्छर्दयिषा, चिच्छर्दयिषणम्, चिच्छर्दयिषित्वा, प्रचिच्छर्दयिष्य, चिच्छर्दयिषम् २, चिच्छर्दयिषित्वा २।
01 (५७४)
02 (१०-चुरादिः-१८२१। सक। सेट्। उभ। आधृषीयः)
03 (श्लो। ११५)
04 [[२। ‘सेऽसिचि--’ (७-२-५७) इति इड्विकल्पः नास्य धातोर्भवति। तत्र रुधादि- साहचर्येण, ‘उ छृदिर्--’ इति रौधादिकधातोरेव ग्रहणात्। अत एवात्र धातौ ईदित्करणं सार्थकम्। अन्यथा, णिजभावपक्षे, ‘सेऽसिचि-’ (७-२-५७) इतीड्वि- कल्पनेन, ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इतीण्णिषेधे सिद्धे ईदित्करणं व्यर्थं स्यात्। प्रकृते तु णिजभावपक्षे शुद्धे ‘श्वीदितः--’ (७-२-१४) इतीण्णिषेधः।]]
05 (५७३)
06 [[आ। ‘प्रजहार हरिं रणेष्वतर्पन् सुदृढं छर्दितमन्युरप्रदर्भन्।।’ धा। का। ३। ४९।]]
07 [[३। अतो लोपे जश्त्वचर्त्वयोः रूपम्।]]
1 {@“ज्रि वयोहानौ”@} 2 “जॄ--’ इति चौरादिकघातोर्नन्दिसम्मतः पाठ एवम्” इति मा।
धा।
वृत्तौ।
आधृषीयत्वेनास्य धातोर्णिज्विकल्पः।
णिच्पक्षे, णिजभावपक्षे च, शुद्धात् सन्नन्तात् यङन्ताच्च जिधातुवत् 3 धातुस्वरूपनिबन्धनकार्याणि विना बोध्यानि।
ण्यन्तात् सनि तु-- जिज्राययिषकः-षिका, जिज्राययिषिता-त्री, जिज्राययिषन्-न्ती, जिज्राय- यिषिष्यन्-न्ती-ती, जिज्राययिषमाणः, जिज्राययिषिष्यमाणः, जिज्राययिट्- यिषौ-यिषः, जिज्राययिषितः-तवान्, जिज्राययिषुः जिज्राययिषितव्यम्, जिज्राययिषणीयम्, जिज्राययिष्यम्, ईषज्जिज्राययिषः-दुर्जिज्राययिषः-सुजि- ज्राययिषः, जिज्राययिष्यमाणः, जिज्राययिषः, जिज्राययिषितुम्, जिज्राय- यिषा, जिज्राययिषणम्, जिज्राययिषित्वा, प्रजिज्राययिष्य, जिज्राययिषम् २, जिज्राययिषित्वा २
इति रूपाणीति विशेषः।
4
01 (६३०)
02 (१०-चुरादिः-१८१६। सक। सेट्। उभ। आधृषीयः।)
03 (५९९)
04 [पृष्ठम्०५९९+ २७]
1 {@“णू स्तवने”@} 2 कुटादिः।
‘--स्तुत्यां नुवति, नौति वा।।’ 3 इति देवः।
नावकः-विका, 4 नुविता-त्री, नुवन्-ती-न्ती, नुविष्यन्-न्ती-ती, प्रणूः, 5 प्रण्वौ-प्रण्वः, 6 नूतम्-नूतः-नूतवान्, नुवः, नुवितव्यम्, नुवनीयम्, नव्यम्, 7 अवश्यनाव्यम्, ईषन्नुवः-दुर्नुवः-सुनुवः, नूयमानः, नुवः-नुवितुम्, 8 9 नूतिः, नुवनम्, नूत्वा, प्रणूय, नावम् २ नूत्वा २ इति शुद्धाद्धातो रूपाणि।
ण्यन्तात्, सन्नन्तात् यङन्ताच्च क्रमेण नावकः-विका, नुनूषकः, षिका, नोनूयकः-यिका
इत्यादीनि रूपाणि आदादिकनौतिवत् 10 ज्ञेयानि।
01 (६८६)
02 (६-तुदादिः-१३९७। सक। सेट्। पर।)
03 (श्लो। २४)
04 [[२। अस्य धातोः कुटादिषु पाठात् ‘गाङ्कुटादिभ्यः--’ (१-२-१) इति ञित्णिद्- भिन्नानां प्रत्ययानां ङिद्वद्भावातिदेशात् ‘क्ङिति च’ (१-१-५) इति गुणनिषेधे, उवङादेशे च नुविता नुविष्यन् इत्यादीनि रूपाणि बोध्यानि।]]
05 [[३। क्विबन्ते द्विवचनादौ ‘उपसर्गादसमासेऽपि--’ (८-४-१४) इति णत्वे, ‘ओः सुपि’ (६-४-८३) इति यण्।]]
06 [[४। अस्य कुटादित्वात् विशेषविहितेन ङिद्वद्भावेन क्तप्रत्ययस्य कित्त्वं बाध्यते। अतश्च ‘श्र्युकः क्किति’ (७-२-११) इति निषेधाप्रवृत्त्या इडागमे ‘नुवितः-तवान्’ इति केचिद्वदन्ति। तत्तु न समीचीनम्। अत एव ‘गाड्कुटादिम्यः--’ (१-२-१) इति सूत्रे भाष्ये--‘तस्मात् नूत्वा धूत्वा इत्येव भवितव्यम्।’ इत्युक्तिः सङ्गच्छते।]]
07 [[५। ‘ओरावश्यके’ (३-१-१२५) इति ण्यत्। आवादेशः।]]
08 [पृष्ठम्०६३६+ २४]
09 [[आ। ‘नूत्या किं भयधूतविद्रुतगुवल्लोकं तदा तद्ध्रुवत् कोदण्डं कुवमानमैक्षि दलितं भोजेश्वराकूतवत्।।’ धा। का। २। ८२।]]
10 (६८३)
1 {@“तप दाहे”@} 2 आधृषीयः।
‘सन्तापेऽर्थे तपेद् दाहे तापयेत् तपते तपेत्।’ 3 इति देवः।
अस्य धातोः आधृषीयत्वात् णिचो वैकल्पिकत्वं बोध्यम्।
ण्यन्तात्, शुद्धात्, सन्नन्तात्, यङन्ताच्च पूर्वोक्तभौवादिकतपधातुवत् 4 सर्वाण्यपि रूपाणि ज्ञेयानि।
अस्योभयपदित्वात् शानचि--तपमानः-तप्स्यमानः, तितप्समानः, तितप्सिष्यमाणः, इत्यादीनि रूपाण्यधिकानि भवन्ति, इति विशेषः।
5 चित्ततापी इति शुद्धाद्धातोर्णिनिप्रत्यये।
ण्यन्तात् सनि इमानि रूपाणि-- यथा--तितापयिषकः-षिका, तितापयिषिता-त्री, तितापयिषन्-न्ती, तिता- पयिषिष्यन्-न्ती-ती, तितापयिषमाणः, तितापयिषिष्यमाणः, तितापयिट्-ड्- यिषौ-यिषः
तितापयिषितः-तवान्, तितापयिषुः, तितापयिषितव्यम्, तितापयिषणीयम्, तितापयिष्यम्, ईषत्तितापयिषः-दुस्तितापयिषः-सुतिता- पयिषः, तितापयिष्यमाणः, तितापयिषः, तितापयिषितुम्, तितापयिषा, तितापयिषणम्, तितापयिषित्वा, संतितापयिष्य, तितापयिषम् २, तिता- पयिषित्वा २।
01 (७०५)
02 (१०-चुरादिः-१८१९। सक। सेट्। उभ।)
03 (श्लो। १३१)
04 (७०४)
05 [[आ। ‘अजरद्वृषवद् विरिक्तपीडः पुनरभ्येत्य विशिष्टचित्ततापि।’ धा। का। ३। ४९।]]
1 {@“पॄ पूरणे”@} 2 ‘पृणाति पूरणे, श्लौ तु पिपर्त्ति, णिचि पारयेत्।।’ 3 इति देवः।
पारकः-रिका, पिपारयिषकः-षिका, पारकः-रिका, पुपूर्षकः-र्षिका, पिपरीषकः-पिपरिषकः-षिका, पोपुरकः-रिका
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि ण्यन्तात्, ण्यन्तप्रकृतिकसन्नन्तात् शुद्धात् तदुपरि सन्नन्तात् यङन्ताच्च यथायथं जौहोत्यादिकपृधातुवत् 4 बोध्यानि।
ण्यन्तात् सनि--पिपारयिषिता-त्री, पिपारयिषन्-न्ती, पिपारयिषिष्यन्- न्ती-ती
पिपारयिषमाणः, पिपारयिषिष्यमाणः, पिपारयिट्-यिषौ-यिषः, पिपारयिषितम्-तः-तवान्, पिपारयिषुः, पिपारयिषितव्यम्, पिपारयिषणीयम्, पिपारयिष्यम्, ईषत्पिपारयिषः-दुष्पिपारयिषः-सुपिपारयिषः, पिपारयिष्यमाणः, पिपारयिषः, पिपारयिषितुम्, पिपारयिषा, पिपारयिषणम्, पिपारयिषित्वा, प्रपिपारयिष्य, पिपारयिषम् २-पिपारयिषित्वा २, इतीमानि रूपाणीति विशेषः।
णिजभावपक्षे शुद्धात् शतरि-परन्-न्ती, परिष्यन्-न्ती-ती इति रूपाणीति विशेषः।
5
01 (१०५७)
02 (१०-चुरादिः-१५४८। सक। सेट्। उभ।)
03 (श्लो। ३६)
04 (१०५२)
05 [पृष्ठम्०८९४+ २७]
1 {@“लु2न्च अपनयने”@} 3 4 “केचिदमुमुदितं पठन्ति, तदनार्षम्
राजदन्तादिषु 5 ‘मृष्टलुचितम्’ इति पाठात्” इति मा।
धा।
वृत्तिः।
अयं भावः--उदित्त्वेन क्त्वायामिड्विक- ल्पनात् ‘यस्य विभाषा’ 6 इति निष्ठायामिण्निषेधः स्यात् इति।]] 7 लुञ्चकः-ञ्चिका, लुञ्चकः-ञ्चिका, लुलुञ्चिषकः-षिका, लोलुचकः-चिका
लुञ्चिता-त्री, लुञ्चयिता-त्री, लुलुञ्चिषिता-त्री, लोलुचिता-त्री
8 लुञ्चन्-न्ती, लुञ्चयन्-न्ती, लुलुञ्चिषन्-न्ती
इत्यादीनि रूपाणि सर्वाण्यपि भौवादिक- कुञ्चतिवत् 9 ज्ञेयानि।
लुञ्चितम्, 10 लुञ्चित्वा-लुचित्वा, इमानि रूपाण्यधि- कानीति विशेषः।
क्विपि-लुक्-लुञ्चौ-लुञ्चः
ण्यन्तात् तु लुन्-लुञ्चौ-लुञ्चः
इति विशेषः।
01 (१५०९)
02 [ञ्च]
03 (१-भ्वादिः-१८७। सक। सेट्। पर।)
04 [[[अ]
05 (२-२-३१)
06 (७-२-१५)
07 [पृष्ठम्११७३+ २५]
08 [[आ। ‘चुकोच यत्रोत्कुचिताङ्गमुन्मुदः क्रौञ्चोऽपि लुञ्चन् हृदि सम्यगार्तताम्।।’ धा। का। १-२५।]]
09 (२२२)
10 [[१। क्त्वायाम् ‘वञ्चिलुञ्च्युतश्च’ (१-२-२४) इति कित्त्वविकल्पनात् पक्षे नलोपे च रूपद्वयम् इति ज्ञेयम्।]]
1 {@“वद सन्देशवचने”@} 2 आधृषीयः।
तेन णिज्विकल्पः।
‘--भाषणे’ इति हेमचन्द्र-जैन-कातन्त्रादयः।
‘--वाक्सन्देशयोः’ इति वोपदेवः।
‘-- वचने च’ इति द्रुमे इति धा।
का।
3।
‘व्यक्तवाचि वदेद्वा णौ वादयेद् वदते वदेत्।’ 4 इति देवः।
अयं धातुः आत्मनेपदी इति शाकटायनः इति मा।
धा।
वृत्तिः।
वादकः-दिका, विवादयिषकः-षिका
वादकः-दिका, विवदिषकः-षिका, वावदकः-दिका
वादयिता-त्री, विवादयिषिता-त्री
इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि ण्यन्तात् सननन्तं विना पूर्वलिखितभौवादिकवदतिवत् 5 ऊह्यानि।
ण्यन्तात् सन्नन्ते इमानि रूपाणीति ज्ञेयम् -- विवादयिषिता-त्री, विवादयिषन्-न्ती, विवादयिषिष्यन्-न्ती-ती, विवा- दयिषमाणः, विवादयिषिष्यमाणः, विवादयिट्-यिषौ-यिषः
विवादयिषितम्-तः- तवान्
विवादयिषुः, विवादयिषितव्यम्, विवादयिषणीयम्, विवादयिष्यम्, ईषद्विवादयिषः-दुर्विवादयिषः-सुविवादयिषः
विवादयिष्यमाणः, विवादयिषः, विवादयिषितुम्, विवादयिषा, विवादयिषणम्, विवादयिषित्वा, प्रविवादयिष्य, विवादयिषम् २, विवादयिषित्वा २ इति।
01 (१५४८)
02 (१०-चुरादिः-१८४२। सक। सेट्। उभ।)
03 (३-५१)
04 (श्लो। १०९)
05 (१५४७)
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.