| YouTube Channel

णश (Naza)

 
शब्दसागरः
English
णश r. 4th cl. (ऊ) णशू (नश्यति) To disappear, to cease to be, to perish,
to be annihilated. अदर्शने नाशे च दिवा-पर-सक-सेट् ।
Wilson
English
णश r. 4th cl. (ऊ) णशू (नश्यति) To disappear, to cease to
be, to perish, to be annihilated.
Shabdartha Kaustubha
Kannada
णश - अदर्शने (दिवा० पर० अक० से०) नश्यति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಅದರ್ಶನ ಹೊಂದು /ಕಾಣದೆ ಇರು /ಮರೆಯಾಗು
प्रयोगाः - > "ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति अध्रुवं नष्टमेव च"
उल्लेखाः - > हितो०
कन्नडार्थः - > ಬಂಧಿಸು /ಕಟ್ಟು
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 नश्
मूलधातुः:
 णश
धात्वर्थः:
 अदर्शने
गणः:
 दिवादिः
कर्मकत्वं:
 अकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 नश्यति
अनुबन्धादिविशेषः:
 पुषादिः
धातुप्रदीपः
Sanskrit
णशँ णश अदर्शने
- नश्यति प्रणश्यति ननाश नेशतुः नंष्टा नशिता नङ्क्ष्यति नशिष्यति अनशत् नष्ट्वा नंष्ट्वा नशित्वा प्रणश्य नश्वरः जीवनाशं नश्यति प्रनष्टः 88
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
णश, ऌ य ऊ नाशे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(दिवां-परं-अक वेट्-ॡरङ् वान् ।) नाशो दर्शना-भावः । इति प्राञ्चः । लुक्कायनमिति सर्व्वस्वः ।ऌ, अनेशत् अनशत् । य, नश्यति शत्रुस्तिरो-भवति इत्यर्थः । ऊ, नशिष्यति नङ्क्ष्यति । इतिदुर्गादासः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
णश अदर्शने ध्वंसे च दिवा०
पर०
 अक० सेट् । नश्यति प्रणश्यतिअनेशत् पा० अन्यमते नशत् अशान्तत्वे न णत्वम्प्रनष्टः । “फलभोग्यो न नश्यति” “प्रनष्टखामिकं द्रव्यम्”याज्ञ० । “चेष्टा वय्नेशन्निखिलास्तदास्याः स्मरेषुपातैरिवताविधूताः” नैषध० “एतेन लुङुत्तमपुरुष एव नेशादेशोक्ति-श्चिन्त्या “ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति अध्रुवं नष्टमेव च”हितो० “आ पाप! स्वयं नष्टः परानपि नाशयितु-मिच्छसि” प्रबो० च० ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
णशँ णश अदर्शने
- (अर्थविवरणम्) अदर्शनमनुपलब्धिः
प्रणश्यति नशेः षान्तस्य (8436) इति णो नास्ति-प्रनष्टः, प्रनङ्क्ष्यति मस्जिनशोर्झलि (7160) इति नुम्-नंष्टा, नशिता (द्र0 7245) नशेर्वा (8263) कुत्वम्-नश्यतीति नक् नट् जीवो नश्यति-जीवनग् आहुतिः, जीवनट् बुधयुध (1386) इति नाशयति, नन्द्यादौ (गण0 31134) वित्तनाशनः निन्दहिंस (3 2146) इति विनाशकः इण्नश्जि (32163) इति क्वरप्-नश्वरः कर्त्रोर्जीवपुरुषयोः (3443) इति णमुल्-जीवनाशं नष्ट, 82
धातुवृत्तिः
Sanskrit
णशँ णश (अर्थः) अदर्शने
( नश्यति ननाश, नेशतुः, नेशिथ, ननंष्ठ, नेशिव, नेश्व, नेशिम, नेश्म ) एत्वाभ्यासलोपौ, पूर्ववदिड्विकल्पः अनिट्पक्षे "मस्जिनशोर्झलि'' इति थलि, नुमि एवमन्यस्मिन्नपि झलादौ ( नाशिता, नंष्टा नश्यति नङ्क्षयति नश्यतु अनश्यत् नश्येत, नश्यात्, लिङौ अनशत्, अनशः, अनशम् ) "अत एवहल्'' इत्यत्र भाष्यम्--
नशिमन्योरलिट्येत्वं छन्दस्यभिपचोरपि अनेशं मेनकेत्येतद् व्येमानं लिङि पेचिरन्
इति अत्र कैयटः अनशमिति मिपोऽम्भावः ) पुषादित्वादङादेशः "छन्दसि'' इति पूर्वेणापि सम्बन्धाद् भाषायामेत्वाभावः एवं तु मेनकेत्यपि भाषायां न प्राप्नोति यदित्विष्यते पृषोदरादित्वाद्भविष्यतीति हरदत्तोऽपि "अलिटि' इति पादपूरणार्थोऽनुवादः अनेशन्निति झेरन्तादेशः "अनेशन्नस्वेषवः अनेशमिति तु प्रायेण पाठः तत्र मिपोऽम्भावः "छन्दसि' इति वचनाद् मेनकेति च भाषायां न प्राप्नोति यदीष्यते [पृषोदरादिषु द्रष्टव्यम्] इति वृत्तौ तु [नशिमन्योरलिट्येत्वं वक्तव्यम्] अनेशत् मेनकाम् ( अनेशन् ) इति नशेर्लुङि पुषादित्वादङ् ( मेनका ) इति "मनेराशिषि च'' इति वुन् क्षिपकादिषु प्रक्षेपाद् इत्वं न क्रियते [ छन्दस्यमिपचोरलिट्येत्वं वक्तव्यम् ] इति वाक्यभेदेन छन्दोग्रहणमपिपचिशेषतया व्याख्यातम् दुर्गोऽपि सामान्येन "नश एत्'' इत्यङि परत एत्वमाह ( प्रणश्यति ) "उपसर्गादसमासेऽपि'' इति णत्वम् ( प्रनष्टा ) इत्यादौ "नशेःषान्तस्य'' इति णत्वनिषेधः अत्रान्तग्रहणस्य भूतपूर्वषान्तत्वाश्रयणार्थत्वात् प्रनङ्क्ष्यतीत्यादावपि न णत्वम् ( निनशिषति, निनङ्क्षति नानश्यते नानंष्टि नाशयति, अनीनशत् ) "बुधयुधनश'' इति नित्यं परस्मैपदम् ( नश्वरः, नश्वरी, ) "इण्नश्जी'' इति क्वरप् स्त्रियाम् "टिड्ढाणञ्'' इत्यादिना ङीप् प्रणश्यतीति ( प्रनट्, प्रनक्, ) "नशेर्वा'' इति पदान्तस्य वा कुत्वम् "नशेष्षान्तस्य'' इति णत्वनिषेधः भूतपूर्वगत्या षान्तत्वम् सा चान्तग्रहणात् तत्राश्रिता ( नष्टः ) "यस्य विभाषा'' इत्यनिट्त्वे "मस्जिनशोः'' इति नुम् "अनिदिताम्'' इति नलोपः दुःखेन नाशवितव्यो ( दूणाशः ) "ईषत्'' इत्यादिना खल दुरो "दाशनाशदभध्येषु'' इति पृषोदरादिपाठाद् दुर उत्वम्, उत्तरपदादेष्टुत्वं च ( नंशुकः ) रेणुश्चन्द्रमाश्च, "पचिनश्योर्नुकन्कनुमौ च'' इति नुकन्प्रत्ययो नुमागमश्च 86
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“णश अदर्शने”@} 2 रधादिः।
नाशकः-शिका, नाशकः-शिका, 3 निनशिषकः-षिका- 4 निनङ्क्षकः-क्षिका, नानशकः-शिका
5 नशिता-त्री-प्रनंष्टा-ष्ट्री, नाशयिता-त्री, निनशिषिता-त्री-निनङ्क्षिता-त्री, नानशिता-त्री
नश्यन्- 6 प्रणश्यन्-न्ती, नाशयन् 7 -न्ती, निनशिषन्-निनङ्क्षन्-न्ती
-- नशिष्यन्- 8 प्रनङ्क्ष्यन्-न्ती-ती, नाशयिष्यन्-न्ती-ती, निनशिषिष्यन्, निनङ्क्षिष्यन्-न्ती-ती
-- -- -- -- नानश्यमानः, नानशिष्यमाणः
9 प्रनट्-प्रनक्-प्रणशौ-प्रणशः
-- -- -- 10 11 प्रनष्टम्- 12 प्रनष्टः-नष्टवान्, प्रणाशितः, निनशिषितः, निनङ्क्षितः-नानशितः, तवान्
नशः, 13 विनाशी, 14 कृतनाशी, 15 विनाशकः, 16 नश्वरः 17 -नश्वरी, नाशः, 18 चितविनाशनः-वित्तनाशनः-निनङ्क्षुः, नानशः
नशितव्यम्-नंष्टव्यम्, नाशयितव्यम्, निनशिषितव्यम्-निनङ्क्षितव्यम्, नानशितव्यम्
नशनीयम्, नाशनीयम्, निनशिषणीयम्, निनङ्क्षणीयम्, नानशनीयम्
नाश्यम्, नाश्यम्, निनशिष्यम्-निनङ्क्ष्यम्, नानश्यम्
ईषन्नशः-दुर्नशः-सुनशः, 19 दूणाशः
-- -- नश्यमानः, नाश्यमानः, निनशिष्यमाणः-निनङ्क्ष्यमाणः, नानश्यमानः
नाशः, नाशः, निनशिषः-निनङ्क्षः, नानशः
नशितुम्-नंष्टुम्, नाशयितुम्, निनशिषितुम्-निनङ्क्षितुम्, नानशितुम्
नष्टिः 20 जीवनक्, नाशना, निनशिषा-निनङ्क्षा, नानशा
21 नशनम्, नाशनम्, निनशिषणम्-निनङ्क्षणम्, नानशनम्
नशित्वा-नंष्ट्वा- 22] नष्ट्वा, नाशयित्वा, निनशिषित्वा, निनङ्क्षित्वा, नानशित्वा
प्रणश्य, प्रणाश्य, प्रणिनशिष्य-प्रणिनङ्क्ष्य, प्रणानश्य
23 अजकनाशं 24, विद्युत्प्रणाशं 25, 26 जीवनाशं 27 28, नाशम् २, नशित्वा-नंष्ट्वा-नष्ट्वा-२, नाशम् २, नाशयित्वा २, निनशिषम् २-निनशिषम् २-निन्ङ्क्षम् २, निनशिषित्वा २-निनङ्क्षित्वा २, नानशम् २
नानशित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (६६७)
02
=>
 (४-दिवादिः-११९४। अक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[४। ‘रधादिभ्यश्च’ (७-२-४५) इति वलादेरार्धधातुकस्येटो वैकल्पिकत्वात् इट्पक्षे रूपम्। एवम् इट्पक्षे सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
04
=>
 [[५। इडभावपक्षे, ‘मस्जिनशोर्झलि’ (७-१-६०) इति नुमागमे, ‘व्रश्च--’ (८-२-३६) इत्यादिना शकारस्य षत्वे, ‘षढोः कः सि’ (८-२-४१) इति कत्वे, ‘नश्चा- पदान्तस्य झलि’ (८-३-२४।) इत्यनुस्वारे, ‘इण्कोः’ (८-३-५७) इति सनः सकारस्य षत्वे, ‘अनुस्वारस्य ययि--’ (८-४-५८) इति परसवर्णे च रूपम्। एवम् इडभावपक्षे सन्नन्ते प्रक्रिया सर्वत्र बोध्या।]]
05
=>
 [[६। रधादित्वादिड्विकल्पः। इडभावपक्षे, ‘नशेः षान्तस्य’ (८-४-३६) इति णत्व- निषेधः। एवं तव्यदादिष्वपि ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[आ। ‘प्रणश्यन्नपि नाशक्नोदत्येतुं बाणगोचरम्।’ भ। का। ९। १३४।]]
07
=>
 [[७। ‘बुधयुधनशजनेङ्प्रुद्रुस्रुभ्यो णेः’ (१-३-८६) इति ण्यन्तात् शतृप्रत्यय एव भवति। न त्वात्मनेपदं शानच्।]]
08
=>
 [[८। ‘नशेः षान्तस्य’ (८-४-३६) इत्यत्र अन्तग्रहणसामर्थ्यात् भूतपूर्वषकारान्तस्यापि प्रहणमिति, णत्वमत्रापि न।]]
09
=>
 [[९। क्विपि, ‘व्रश्च--’ (८-२-३६) इति षत्वे, ‘नशेर्वा’ (८-२-६३) इति कुत्वविकल्पः। भूतपूर्वगत्या षकारान्तत्वात् णत्वं न।]]
10
=>
 [पृष्ठम्०६२०+ २७]
11
=>
 [[१। वलादेरार्धधातुकस्य ‘रधादिभ्यश्च’ (७-२-४५) इतीड्विकल्पनात् निष्ठायाम्, ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इतीण्णिषेधः।]]
12
=>
 [[आ। ‘विद्युत्प्रणाशं स वरं प्रनष्टो यद्वोर्ध्वशोषं तृणवद्विशुष्कः।’ भ। का। ३। १४।]]
13
=>
 [[२। ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति ताच्छील्ये णिनिः।]]
14
=>
 [[B। ‘कुर्मश्च जीविते बुद्धिं धिक् तृष्णां कृतनाशिनाम्।।’ भ। का। १८। ३२। (मल्लिनाथसम्मतपाठानुसारेण णिनिप्रत्ययान्ततया लिखितम्।)]]
15
=>
 [[३। ‘निन्दहिंसक्लिशखादविनाश--’ (३-२-१४६) इत्यादिना तच्छीलतद्धर्मतत्साधु- कारिषु वुञ्। अकादेशः।]]
16
=>
 [[४। ‘इण्नशिजि--’ (३-२-१६३) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु क्वरप्। स्त्रियां ‘टिड्ढा--’ (४-१-१५) इति ङीप्।]]
17
=>
 [[C। ‘रद्धारये सोऽयमनश्वराय तृप्यन्मना दृप्तजनद्रुहेऽस्मै।’ धा। का। २। ६४।]]
18
=>
 [[५। चित्तं विनाशयतीति, वित्तं नाशयतीति च चित्तविनाशनः, वित्तनाशनः। नन्द्यादित्वात् (३-१-१३४) ण्यन्तात् कर्तरि ल्युः। कर्मण्यणोऽपवादः।]]
19
=>
 [[६। दुःखेन नाशयितव्यः = दूणाशः। ‘ईषत्--’ (३-३-१२६) इत्यादिना ण्यन्तात् खल्। ‘दुरो दाशनाशदभध्येषु उत्त्वम्, उत्तरपदादेः ष्टुत्वं च’ (वा। ६-३-१०९) इति वचनेन उपसर्गान्त्यस्योत्वम्, सवर्णदीर्घः, उत्तरपदादेः ष्टुत्वं च।]]
20
=>
 [[७। जीवो नश्यतीति, जीवं नाशयति, इति वा जीवनक् = आहुतिविशेषः। बाहुलकादत्र स्त्रियाम् अर्थविशेषे क्विप उपपत्तिः।]]
21
=>
 [पृष्ठम्०६२१+ २६]
22
=>
 [[१। ‘रधादिभ्यश्च’ (७-२-४५) इतीड्विकल्पः। इट्पक्षे नशित्वा इति रूपम्। इडभावपक्षे ‘मस्जिनशोर्झलि’ (७-१-६०) इति नुमि, नंष्ट्वा इति रूपम्। ‘जान्तनशां विभाषा’ (६-४-३२) इति क्त्वायां नकारस्य विकल्पेन लोपे नष्ट्वा इति रूपम्।]]
23
=>
 [[२। ‘उपमाने कर्मणि च’ (३-४-४५) इति णमुल्। ‘कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोगः’ (३-४-४६) इति णमुलन्तस्य धातोः अनुप्रयोगः। अजकश्व नष्ट इत्यर्थः। विद्युत्प्रणाशं नष्टः इत्यत्राप्येवमेव।]]
24
=>
 [नष्टः]
25
=>
 [नष्टः]
26
=>
 [[३। ‘कर्त्रोर्जीवपुरुषयोर्नशिवहोः’ (३-४-४३) इति णमुल्। ‘कषादिषु--’ (३-४-४६) इति अनुप्रयोगः। जीवो नश्यतीत्यर्थः।]]
27
=>
 [[आ। ‘चकम्पेऽतीव चुक्रोश जीवनाशं ननाश च।।’ भ। का। १४। ३१।]]
28
=>
 [नष्टः]