| YouTube Channel

ण (Na)

 
शब्दसागरः
English
ण The nasal N belonging to the third or cerebral class of conso-
nants
in derivation and inflection this is usually changed to न
or to dental N, and hence the derivatives from the following re-
dicals occur under that letter.
ण
m.
 (-णः)
1. Knowledge.
2. Certainty, ascertainment.
3. A name of
SIVA.
4. Vindudeva, said to be a A Jaina deity.
5. An orna-
ment.
6. A water or summer house.
7. One without good
qualities.
8. A kind of sound, the sound of negation.
9. Gift,
giving.
E.
 णी to guide, &c. affix ड.
Yates
English
ण
ṇ The nasal of the lingual class.
ण (णः) 1.
m.
 Knowledge
certainty
Shiva
Vindudeva
ornament
a
water or summer house
bad
man
sound of negation
gift.
Wilson
English
ण The nasal Ṇ belonging to the third or cerebral class of
consonants
in derivation and inflection this is usually changed to न or
the dental N, and hence the derivatives from the following radicals occur
under that letter.
ण
m.
 (णः)
1 Knowledge.
2 Certainty, ascertainment.
3 A name of ŚIVA.
4 Vindudeva, said to be a Jaina deity.
5 An ornament.
6 A water or summer house.
7 One without good qualities.
8 A kind of sound, the sound of negation.
9 Gift, giving.
E.
 णी to guide, &c. affix ड.
Apte
English
ण [ṇ], [There are hardly any words in real use in Sanskrit beginning with ण. Many roots which, in the Dhātupāṭha, are written with an initial ण really begin with न. They are so written to show that the न is liable to be changed to ण when preceded by prepositions, like प्र, परि, अन्तर्
&c.
 ]त
णः [ṇḥ], 1 Knowledge.
Certainty, ascertainment.
An ornament.
A water or summer-house.
A bad man.
Śiva.
The sound of negation.
Gift, giving.
Apte 1890
English
णः 1 Knowledge.
2 Certainty, ascertainment.
3 An ornament.
4 A water or summer-house.
5 A bad man.
6 Śiva.
7 The sound of negation.
8 Gift, giving.
Monier Williams Cologne
English
1. ण the cerebral nasal,
TPrāt.
 xxi, 14.
2. ण
m.
 knowledge,
L.
certainty, ascertainment,
L.
ornament,
L.
a water-house,
L.
=
 निर्वृति (invented for the etymology of क्रिष्ण, ),
MBh.
 v, 70, 5, Sch.
a bad man,
L.
N.
 of Śiva or of a,
Buddh.
 deity,
L.
the sound of negation,
L.
gift,
L.
Monier Williams 1872
English
ण 1. ण, the nasal ण् belonging to the
third or cerebral class of consonants.
—ण-कार, अस्,
m. the letter or sound ण्।
ण 2. ण, अस्, m. knowledge
certainty,
ascertainment
ornament
a water or summer-house
a bad man
a N. of Vindu-deva, said to be a Jaina
deity
an epithet of Śiva
the sound of negation
gift, giving.
Apte Hindi
Hindi
ण
अव्य* -
Shabdartha Kaustubha
Kannada
ण
कन्नडार्थः - > ಣಕಾರ
विस्तारः - > ಇದು ವ್ಯಂಜನಾಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಟವರ್ಗದ ಐದನೆಯ ಮತ್ತು ಆಭ್ಯಂತರ ಸ್ಪೃಷ್ಟಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಮೂರ್ಧಾಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ನಾಸಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಅನುನಾಸಿಕ ಅಕ್ಷರ. "ञमङणनानां नासिका च " । "ऋटुरषाणां मूर्धा" - सि० कौ० ।
ण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜ್ಞಾನ
ण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಭೂಷಣ /ಒಡವೆ
ण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಿವ /ಪರಮೇಶ್ವರ /ಮಹಾದೇವ
ण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದಾನ /ಪಾರಿತೋಷಕ
ण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಾನಶಾಲೆ /ಅರವಟ್ಟಿಗೆ
विस्तारः - > "णः पुमान् बिम्दुदेवे स्यात् भूषणे गुणवर्जिते । पानियनिलयेऽपीति केचिदूचुर्विपश्चितः" - मेदि० ।
ण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಿರ್ಣಯ /ನಿಶ್ಚಯ
ण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜಾರ /ವ್ಯಭಿಚಾರಿ
ण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಧ್ವನಿ /ಶಬ್ದ
ण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಂಟಕ /ಮುಳ್ಳು
ण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಮಲದಳ
ण
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಹೊಟ್ಟಿಲ್ಲದ ಪದಾರ್ಥ
ण
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಗುಣಹೀನ
ण
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಭೈರವ /ಭಯಂಕರ
L R Vaidya
English
Ra {% ----------------- %} Note. Many roots which really begin with न are written in the Dhātupāṭha with ण to indicate that the dental nasal is liable to be changed into the cerebral one when preceded by prepositions like प्र, परि &c. These roots will be found under न.
Abhyankara Grammar
English
ण (1) krt affix अ, added optionally to the roots headed by ज्वल् and end- ing with कस् in the first conjuga- tion (see ज्वलिति above) in the sense of agent, and necessarily to the root श्यै, roots ending with अा and the roots व्यध्, आस्रु, संस्रु, इ with अति, सो with अव, हृ with अव, लिह्, श्लिष् and श्वस्, to the roots दु and नी with- out any prefix and optionally to ग्रह्: e. g. ज्वालः or ज्वलः, अवश्यायः, दायः, धायः, व्याधः, अास्त्रावः, संस्त्रवः, अत्यायः, अवसायः, अवहार:, लेहः, श्लेष:, श्वास:, दावः, नाय:, ग्रहः or ग्राहः:
in the case of the root ग्रह् the affix ण is applied by ब्यवस्थितविभाषा, the word ग्रहः meaning a planet and the word ग्राहः meaning a crocodile
cf Kas. on P. III. 1.140-143
(2) krt affix अ in the sense of verbal activity ( भाव ) applied along with the affix अप् to the root अद् with नि
e.g.न्यादः निघसः
cf. P. III.3.60
(3) krt affix ण prescribed by the Varttikakara after the roots तन्, शील्. काम, भक्ष् and चर् with आ
cf. P.III.1.140 Vart 1, and III. 2.l Vart. 7
(4) tad. affix अ in the sense of अपत्य added along with टक् also, to a word referring to a female descendant (गेीत्रस्त्री) if the resultant word indicates censure
e. g. गार्भ्यः गार्गिकः cf. P. IV.1.147, 150
(5) tad. affix अ in the sense of अपत्य added also with the affix फिञ्, to the word फाण्टाहृति: (6) tad. affix अ in the sense of 'a game' added to a word meaning 'an instrument in the game'
e.g. दाण्डा, मौष्टा: cf. P. IV.2.57: {7) tad. affix अ added to the word छत्त्र and others in the sense of 'habi- tuated to' e.g. छात्र:, शैक्षः, पौरोहः चौर:: cf. P.IV. 4.62: (8) tad. affix अ added to the words अन्न, भक्त, सर्व, पथिन् , यथाकथाच, प्रज्ञा, श्रद्धा, अर्चा, वृत्तिं and अरण्य in the senses specified with respect to each
e.g. आन्नः (मनुष्यः) भाक्तः ( शालिः ), सार्वे ( सर्वस्मै हितम् ), पान्थः, याथाकथाचं (कार्यम्), प्राज्ञः or प्रज्ञावान् , श्राद्धः or श्रद्धावान् , अार्चः or अर्चावान् , घार्त्तः or वृत्तिमान् and अारण्याः ( सुमनसः )
cf. Kas. on P.IV. 4.85, 100, V.1.10, 76, 98, V.2.101 and IV.2.104 Varttika.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
ण (in der Etymologie von कृष्ण) m. angeblich = निर्वृति, MBh. 5, 70, 5.
एकाक्षरनाममाला
Sanskrit
ण, प्रकट, निष्फल, प्रस्तुत, ज्ञान, बन्ध
णः प्रकटे निष्फले च प्रस्तुते ज्ञानबन्धयोः ॥ २२ ॥
verse 1.1.1.22
page 0120
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ण, णकारः । स व्यञ्जनपञ्चदशवर्णः । टवर्ग-पञ्चमवर्णश्च ॥
(अर्द्धमात्राकालेनोच्चारणीयः ।)अल्योच्चारणस्थानं मूर्द्धा । इति व्याकरणम् ॥
(शिक्षाग्रन्थादिमते तु अस्योच्चारणे जिह्वा-मध्येन मूर्द्ध्नः स्पर्शः नासिकायत्नप्रभेदश्च आभ्य-न्तरप्रयत्नः । संवारणादघोषाः अल्पप्राणश्चवाह्यप्रयत्नाः । मातृकान्यासेऽस्य दक्षपादा-ङ्गुल्यग्रे न्यासक्रिया ॥
वङ्गीयवर्णमालायाम् ।)तस्य लेखनप्रकारो यथा, --“कुण्डलीत्वगता रेखा मध्यतस्तत ऊर्द्ध्वतः ।वामादधोगता सैव पुनरूर्द्ध्वं गता प्रिये ! ॥
ब्रह्मेशविष्णुरूपा सा चतुर्व्वर्गफलप्रदा ॥
ध्यानमस्य णकारस्य प्रवक्ष्यामि च तत् शृणु ।द्धिभुजां वरदां रम्यां भक्ताभीष्टप्रदायिनीम् ॥
राजीवलोचनां नित्यां धर्म्मकामार्थमोक्षदाम् ।एवं ध्यात्वा ब्रह्मरूपां तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥
”इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥
* ॥
अस्य स्वरूपं यथा, --“णकारं परमेशानि ! या स्वयं परकुण्डली ।पीतविद्युल्लताकारं पञ्चदेवमयं सदा ॥
पञ्चप्राणमयं देवि ! सदा त्रिगुणसंयुतम् ।आत्मादितत्त्वसंयक्तं महामोहप्रदायकम् ॥
”इति कामधेनुतन्त्रम् ॥
तस्य २४ चतुर्विंशतिनामानि यथा, --“णो निर्गुणं रतिर्ज्ञानं जम्भनः पक्षिवाहनः ।जया शम्भो नरकजित् निष्कला योगिनीप्रियः ॥
द्बिमुखं कोटवी श्रोत्रं समृद्धिर्बोधनी मता ।त्रिनेत्रो मानुषी व्योमदक्षपादाङ्गुलेर्म्मुखः ॥
माधवः शङ्खिनी वीरो नारायणश्च निर्णयः ॥
”इति नानातन्त्रशास्त्रम् ॥
णः,
पुं,
 (णखति गच्छति जानात्यनेन इति । णखगतौ + डः । पृषोदरादित्वात् णत्वम् ।) ज्ञानम् ।निश्चयः । इत्येकाक्षरकोषः । बिन्दुदेवः । सबुद्धदेवताविशेषः । भूषणम् । गुणवर्ज्जितः ।पानीयनिलयः । इति मेदिनी । णे, १ ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
ण णकारो व्यञ्जनवर्णभेदोऽर्द्ध मात्राकालोचार्य्यः मूर्द्धन्यःटवर्गीयः । अस्योच्चारणे जिह्वामध्येन मूर्द्ध्नः स्पर्शःनासिकायत्नप्रमेदश्च आभ्यन्तरप्रयत्नः । संवारनादघोषाःअल्पप्राणश्च वाह्यप्रयत्नाः । सातृकान्यासेऽस्य दक्षपादाङ्गु-ल्यग्रेस्यस्यता । अस्य वाचकशब्दावर्णाभिधाने उक्ता यथा“णो निर्मुणं रतिर्ज्ञानं जम्भलः पक्षिबाहनः । जया जम्भोनरकजित् निष्कलो योगिनीप्रियः । द्विमुखं कोटवीश्रोत्रं समृद्धिर्बोधनी मत । त्रिनेत्रो मानुषी व्योमदक्षपादाङ्गुलीमुखम् । माधवः शङ्घिनी वीरो नाराय-णश्च निर्णयः” । एतदधिष्ठातृदेवतारूपं वर्णोद्धारतन्त्रोक्तंयथा “ध्यानमस्य णकारस्य प्रवक्ष्यामि च तत् शृणु ।द्विभुजां वरदां रम्यां भक्ताभीष्टप्रदायिनीम् । राजीव-लोचनां नित्यां धर्मकामार्थमोक्षदाम् । एवं ध्यात्वाब्रह्मरूपां तन्मन्त्रं दशधा जपेत्” । एतत्स्वरूपं काम-धेनुतन्त्रोक्तं यथा “णकारः परमेशानि! या स्वयं परकु-ण्डली । पीतविद्युल्लताकारः पञ्चदेवमयः सदा । पञ्चप्राणमयं देवि! सदा त्रिगुणसंयुतम् । आत्मादितत्त्वसं-युक्तं । महामोहप्रदायकम्” । मात्राघृत्तेऽस्य प्रथमोप-न्यासे मरणं फलम् मूलं डशब्दे दृश्यम् ।
ण
पु०
 णख--गतौ ड पृषो० णत्वम् । १ विन्दुदेवे, २ भूषणे, ३ गुणवर्ज्जिते, ४ पानीयनिलंये मेदि० । ५ निर्णये, ६ ज्ञानेच
न०
 एकाक्षरको० ।
Burnouf
French
ण ण 29ᵉ lettre de l'alphabet sanscrit et nasale des
cérébrales.
Aucun mot sanscrit ne commence par ण
quand cette
lettre se trouve au commencement d'une racine, elle y est par euphonie,
et la vraie racine commence par न न् dentale.