| YouTube Channel

डुधाञ् (DudhAJ)

 
Shabdartha Kaustubha
Kannada
डुधाञ् - धारणपोषणयोः (जुहो० उभ० अक० अनि) दधाति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಇಡು /ಇರಿಸು
प्रयोगाः - > "तत्पदव्यां पदं धत्ते तस्य कक्षां विगाहते"
उल्लेखाः - > काव्या २-६४
डुधाञ् - धारणपोषणयोः (जुहो० उभ० अक० अनि) दधाति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಗುರಿಯಿಡು
प्रयोगाः - > "धत्ते चक्षुर्मुकुलिनि रणत्कोकिले बालचूते"
उल्लेखाः - > मालती० ३-१२
डुधाञ् - धारणपोषणयोः (जुहो० उभ० अक० अनि) दधाति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಕೊಡು /ಅನುಗ್ರಹಿಸು /ದಯಪಾಲಿಸು
प्रयोगाः - > "धुर्यां लक्ष्मीमिह मयि भृशं धेहि देव प्रसीद"
उल्लेखाः - > मालती० १-५
डुधाञ् - धारणपोषणयोः (जुहो० उभ० अक० अनि) दधाति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಹಿಡಿದುಕೊ /ಧರಿಸು
प्रयोगाः - > "नायुधानि दधते मुमुक्षवः"
उल्लेखाः - > किरा० १३-५४
डुधाञ् - धारणपोषणयोः (जुहो० उभ० अक० अनि) दधाति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಉಡು /ಧರಿಸು
प्रयोगाः - > "दधतो मङ्गलक्षौमे वसानस्य च वल्कले"
उल्लेखाः - > रघु० १२-८
डुधाञ् - धारणपोषणयोः (जुहो० उभ० अक० अनि) दधाति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಪೋಷಿಸು /ಸಾಕು /ಸಲಹು
प्रयोगाः - > "सम्पद्विनिमयेनोभौ दधतुर्भुवनद्वयम्"
उल्लेखाः - > रघु० १-२६
डुधाञ् - धारणपोषणयोः (जुहो० उभ० अक० अनि) दधाति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಹೊಂದು /ವಹಿಸು
प्रयोगाः - > "दधत्युरोजद्वयमुर्वशीतलम्"
उल्लेखाः - > माघ० ९-८६
डुधाञ् - धारणपोषणयोः (जुहो० उभ० अक० अनि) दधाति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಹೊರು /ಹೊತ್ತುಕೊ
प्रयोगाः - > "गाम धास्यत्कथं नागो मृणालमृदुभिः फणैः"
उल्लेखाः - > कुमा० ६-६८
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 धा
मूलधातुः:
 डुधाञ्
धात्वर्थः:
 धारण-पोषणयोः
गणः:
 जुहोत्यादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 अनिट्
उपग्रहः:
 उभयपदी
रूपम्:
 दधाति-धत्ते
अनुबन्धादिविशेषः:
 आकारान्तः, ड्वित्
धातुप्रदीपः
Sanskrit
डुधाञ् धारण, पोषणयोः
- दधाति धत्ते धत्तः दधाते दधति दधते दधासि धत्से धीयते विहितम् संविधानम् हित्वा विधाय हित्रिमम् धान्यम् (4) दानेऽप्येके ''द्विषता विहितम्'' इति 10
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
डुधाञ् दान, धारणयोः
- धत्ते प्रणिदधाति दधत् धीयते धेहि अधित अधात् दधस्तथोश्च (8238) इति भष्-धत्तः, धत्स्व, धत्त्रिमम् पाय्यसान्नाय्य (31129) इति धाय्या सामिधेनी दधः धायः दधातेर्हि (7442)-हितम् वष्टि भागुरिरल्लोपम् इति पिहितम्, पिधानम् स्पृहिगृहि (32158) इत्यालुच्-श्रद्धालुः, श्रदुपसर्गवत् भाषायां धाञ् कृशृ (32171 वा0) इति किकिनौ-दधिः आतोऽनुपसर्गे कः (323)-गोधा आतश्चोपसर्गे (31136) कः विधः, विधा कर्कन्धूर्बदरी (द्र0 उ0 193) वयसि धाञः, पुरसि च (उ0 4228, 230) इत्यसिः-वयोधाः, पुरोधाः विधाञो वेध च (उ0 4225)-वेधाः सितनिगमि (उ0 169) इति तुन्-धातुः दधातेर्यन्नुट् च (उ0 548)-धान्यम् सुसूधाञ् गृधिभ्यः क्रन् (उ0 224) धीरः कॄपॄवृजिमन्दि (उ0 281) इति क्युन्-निधनम् आनको लूशीङ्घिधाञ्भ्यः (तु0 उ0 3 83)-धानकः अन्दूदृन्भू (तु0 उ0 193) इति दिधिषूर्ज्येष्ठानूढा धापॄवस्यज्यतिभ्यो नः (उ0 36)-धानाः अघ्न्यादौ (द्र0 उ0 4112) सन्ध्या उपसर्गे घोः किः (3392)-सन्धिः, विधिः कर्मण्यधिकरणे च (3393)-ओषधिः वालधिः भिदादौ (गण0 33104) श्रद्धा आतो युच् (32128) सुधानस्त्वया भारः दिवादौ धीङ् आधारे (426)-धीयते 10
धातुवृत्तिः
Sanskrit
डुधाञ् (अर्थः) धारण, पोषणयोः
अनुदात्त उभयपदी दानेऽप्येके ( दधाति, धत्तः दधति, दधासि, धत्थः, दधामि, दध्वः ) "श्नाभ्यस्तयोः'' इत्याल्लोपे "दधस्तथोश्च'' इति तकारथकारसकारेषु ध्वे च परेषु बशस्स्थाने भष्विधानाद् दकारस्य धकारः अत एव भष्भाववचनसामर्थ्याद् आल्लोपस्य न स्थानिवत्त्वम् परस्य "खरि च'' इति चर्त्वम् अत्रापि "पूर्वत्रासिद्धीयमद्विर्वचने'' इति वा "चर्त्वविधिं प्रति' इति वाल्लोपस्य न स्थानिवत्त्वम् "सम्पद्विनिमयेनोभौ दधतुर्भुवनद्वयम्' इत्यत्र "प्रतिषेधे हसादीनाम्' इति कर्मव्यतीहारनिमित्तः तङ्नेति केचित् तदयुक्तम् तत्रादिशब्देन शब्दनक्रियाणामेव ग्रहणात् इह तु सम्पदो विनिमयो न धात्वर्थस्येति तस्य व्यतीहाराभावात्तङौ नैव प्रसङ्गः ( दधातु, धत्तात्, धत्तां, धेहि, दधानि अदधात्, अधत्ताम्, अदधु, अदधाः, अदधाम्, अदध्व दध्यात्, दध्याः, दध्याम्, ) आशिषि ( धेयात्, धेयास्ताम् ) "एर्लिङि'' इत्येत्वम् ( अधात्, अधाः, अधां, ) "गातिस्था'' इति, सिचो लुक् ( धत्ते, दधाते, दधते, धत्से धध्वे, दधे, दध्वहे, दधे दधाते, दधिषे, दधे धाता धास्यते धत्तां, धत्स्व, दध्वम्) एकदेशविकृतत्वादयमपि ध्वेशब्दः ( दधै, दधावहै, अधत्त, अधत्थाः, अदधि, अदध्वहि दधीत ) आशिषि ( धसीष्ट, अधित, अधिषाताम्, अधिषत, अधिथाः, अधिषि, ) "स्थाघ्वोरिच्च'' इति सिचः कित्त्वमित्वं च ( धित्सति, धित्सते देधीयते दाधेति, दाधाति, धात्तः, ) ददातिवत्प्रक्रिया ( धापयते, धापयति ) ( प्रणिदधाति, ) "नेर्गद'' इति णत्वम् धीय्यतइति ( धाय्या ) "पाय्यसान्नाय्य'' इत्यादिना ण्यति सामिधेन्यां निपात्यते अन्यत्र यतीत्वे ( धेयम् ) ( प्रधः ) "आतश्चोपसर्गे'' इति कः दधातीति ( दधः ) "ददातिदधात्योर्विभाषा'' इति शे शप् अन्यदा "श्याद्वयध'' इति णः, (धायः हित्वा, हितः, हितवान्, हित्रिमम्, ) ड्वितः क्त्रिः'' "क्त्रेर्मम्नित्यम्'' "दधातेर्हिः'' इति तकारादौ किति ह्यादेशः प्रधायेत्यत्र "अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो ल्यब्बाधते' इति पूर्वमेव ल्यपिपश्चात्तादिकितोऽभावाद् न हिरादेशः "न ल्यपि'' इतीत्वं निषिध्यते दधातेरिति तिपानिर्देशाद् दाधीत्वेत्यत्र ह्यादेशो न भवति यद्वा तकारादिकित्परत्वाभावान्नैव हेः प्रसङ्गः किंकिं दधातीति (किष्किन्धा) "आतोऽनुपसर्गे क'' इति कः, पारस्करादित्वात्सुट् किमोमलोपष्षत्वं च धीयते धार्यते शिरसीति (धीत्री) आमलकी "धः कर्मणि ष्ट्रन्'' षित्त्वान्ङीष् ( भूतधात्री ) इत्यत्र भूतानि धत्तइत्यौणादिकः कर्तरि ष्ट्रन् ( उपधिः, अन्तर्धिः, ) "उपसर्गे घोः किः'' इति किःअन्तश्शब्दस्याङ्किविधिणत्वेषूपसर्गसंज्ञोक्ता उपधिरेव औपधेयम्, ) "छदिरुपधिबलेर्ढञ् ( सुषन्धिः, दुष्षन्धिः, ) सुषामादित्वात् षत्वमिति धयतावेवावोचाम ( विधिः ) बाहुलकात्कर्तरि किः उदकं धीयतेऽस्मिन्निति ( उदधिः ) "कर्मण्यधिकरणे च'' इति कर्मण्युपपदेऽधिकरणार्थो किः "पेषंवासवाहनाधिषु च'' इत्युदकस्योदभावः असंज्ञार्थमिदं वचनम् संज्ञायां तु "उदकस्योदस्संज्ञायाम्'' इत्येव सिद्धम् शिरो धत्तइति ( शिरोधिः ) ग्रीवा बाहुलकात्कर्तरि किः एवं"विधाता विश्वसृङ्विधिः' इत्यादावपि यद्वा शिरोधिशब्दे शिरो धीरयतेऽस्यामिति "कर्मण्यधिकरणे च'' इति किप्रत्येऽस्तु व्युत्पत्तिः ( अन्तर्धा, श्रद्धा ) अन्तश्शब्दस्याङ्किविधिणत्वेषूपसर्गसंज्ञोक्ता श्रच्छब्दस्यापि [ श्रच्छब्दस्योपसङ्यानम् ] इति ( श्रद्धालुः ) "स्पृहिगृही'' इत्यादिना आलुच् (दधि) "भाषायां धाञ्कृसृगमिजनिनमिभ्य''इति किकिनोरन्यतरस्मिन् लिङ्वद्भावाद् द्विर्वचनम् ( धीवा ) "अन्येभ्योऽपि दृश्यते'' इति क्वनिपि "घुमास्था'' इतीत्वम् ( धीवरी ) "वनो र च'' इति ङीब्रेफौ बहवो धीवानोऽस्यां ( बहुधीवरी, बहुधीवा बहुधीवे, बहुधीवानौ ) "डाबुभाभ्यामन्यतरस्याम्'' इति पक्षेङीब्रेफौ डाप्च, "अनो बहुव्रीहेः'' इति निषेधाद् ङीपोऽभावश्च ( धीवरः ) "छित्वरचत्वर'' इत्यादिना ष्वरचि निपात्यते ( धातुः ) "सितनिगमी'' इत्यादिना तुन् ( धानाः ) "धापॄवस्यज्यतिभ्यो न '' इति नः ( धामा, ) मनिन् ( कर्कन्धूः ) "अन्धूदृन्भूकर्कन्धूदिधिषूः'' इति निपातनात् कर्कशब्दे उपपदे कूप्रत्ययः, अल्लोप उपपदस्य मुमागमश्च ( दिधिषूः ) पूर्वेण सूत्रेणैव निपातनात्कृप्रत्यय आकारस्येकारो द्विर्वचनं षुगागमश्च ( निधानम् ) "कॄवॄवृजिमन्दिनिधाञ्भ्य'' इति क्युन्, अयं बाहुलकात्केवलादपीति (धनम्) इत्यपि भवति ( धनायति ) धनं गृध्यतीत्यर्थंः "अशनायोदन्यधनाया बुभुक्षापिपासगर्धेषु'' इति क्यचि धनशब्दस्य यथासङ्खयाद्गर्धे आकारः सर्वधनमस्यास्तीति ( सर्वधनी )"कर्मधारयान्मत्वर्थीयस्सर्वधनाद्यर्थ'' इतीनिः "न कर्मधारयान्मत्वर्थीय' इत्यस्यापवादः ( अपिदधाति, पिदधाति ) "वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः' इति पक्षे ऽल्लोपः धयतीति पाने शपि अत्रानुक्तं साधारणं तत्र द्रष्टव्यम् 10