ज्ञान (jJAna)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 ज्ञान n.
  (-नं)
	 1. Knowledge in general.
	 2. Knowledge of a specific and
religious kind,  that which is derived from meditation,  and the
study of philosophy,  which teaches man the divine nature and
origin of his immaterial part,  with the unreality of corporal en-
joyments or worldly forms,  and which,  separating him during
life from terrestrial objects,  secures him,  after death,  a final eman-
cipation from existence,  and reunion with the universal spirit.
	 3.
Cognizance,  consciousness.
	 4. The organ of intelligence,  sense.
	 5.
Learning.
 E.
  ज्ञा to know,  aff.
   भावे ल्युट्.

Capeller Eng

English

 ज्ञान n.
  knowing,  understanding,  knowledge, 
esp.
   
higher knowledge,  science,  wisdom
 conscience,  organ of intelligence or
sense. Abstr.  °त्व n.
 

Yates

English

 ज्ञान (नं) 1.
n.
  Knowledge in general.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

ज्ञान 	-	 jJAna 	-	 n.
  	-	  knowledge about anything
ज्ञान 	-	 jJAna 	-	 n.
  	-	  memorial
ज्ञान 	-	 jJAna 	-	 n.
  	-	  conscience
ज्ञान 	-	 jJAna 	-	 n.
  	-	  engaging in
ज्ञान 	-	 jJAna 	-	 n.
  	-	  awareness
ज्ञान 	-	 jJAna 	-	 n.
  	-	  higher knowledge
ज्ञान 	-	 jJAna 	-	 n.
  	-	  knowledge
ज्ञान 	-	 jJAna 	-	 n.
  	-	  knowing
ज्ञान 	-	 jJAna 	-	 n.
  	-	  monument
ज्ञान 	-	 jJAna 	-	 n.
  	-	  becoming acquainted with
पूर्वमेव ज्ञान 	-	  pUrvameva jJAna 	-	 n.
  	-	  anticipation
सार्वविषयिकं ज्ञान 	-	  sArvaviSayikaM jJAna 	-	 n.
  	-	  liberal education

ज्ञान 	-	  jJAna 	-	 n.
  	-	 monument
कीर्तन 	-	  kIrtana 	-	 n.
  	-	 monument
प्रज्ञान 	-	  prajJAna 	-	 n.
  	-	 monument
रणस्तम्भ 	-	  raNastambha 	-	 m.
  	-	  war monument
प्राचीन आस्मारक 	-	  prAcIna AsmAraka 	-	 n.
  	-	  ancient monument
स्तूप 	-	  stUpa 	-	 m.
  	-	  Buddhist monument
रणस्तम्भ 	-	  raNastambha 	-	 m.
  	-	 monument of war or battle
चैत्ययज्ञ 	-	  caityayajJa 	-	 m.
  	-	  sacrificial ceremony performed at a monument
चैत्यस्थान 	-	  caityasthAna 	-	 n.
  	-	  place made sacred by a monument or a sanctuary
चैत्य 	-	  caitya 	-	 n.
  	-	  funeral monument or stUpa or pyramidal column containing the ashes of deceased persons

Wilson

English

 ज्ञान
n.
  (-नं)
1 Knowledge in general.
2 Knowledge of a specific and religious kind,  that which is derived from
meditation,  and the study of philosophy,  which teaches man the divine nature and
origin of his immaterial part,  with the unreality of corporal enjoyments or
worldly forms,  and which,  separating him during life from terrestrial objects, 
secures him,  after death,  a final emancipation from existence,  and reunion with
the universal spirit.
E.
  ज्ञा to know,  aff.
   ल्युट्.

Apte

English

ज्ञानम् [jñānam],  [ज्ञा-भावे ल्युट्]

Knowing,  understanding,  becoming acquainted with,  proficiency
 सांख्यस्य योगस्य च ज्ञानम् Māl.
 1.7.

Knowledge,  learning
 तथेन्द्रियाकुलीभावे ज्ञेयं ज्ञानेन शुध्यति Mb.
 *  12.24.2
 बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति Ms.*
  5.19
 ज्ञाने मौनं क्षमा शत्रौ R.*
  1.22.

Consciousness,  cognizance,  knowledge
 ज्ञानतो$ज्ञानतो वापि Ms.*
  8.288 knowingly or unknowingly,  consciously or unconsciously.

Sacred knowledge
 especially,  knowledge derived from meditation on the higher truths of religion and philosophy which teaches man how to understand his own nature and how he may be reunited to the Supreme Spirit (opp.  कर्मन्)
 cf.
   ज्ञानयोग and कर्मयोग in Bg.*
  3.3.

The organ of intelligence,  sense,  intellect
 कच्चिज्ज्ञानानि सर्वाणि प्रसन्नानि तवाच्युत Mb.
 *  12.54.18.

Conscience.

The Supreme spirit.

An epithet of Viṣṇu.

The Vedas taken collectively.

Means of knowing
 औत्पक्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्धस्तस्य ज्ञानम्˚ । MS.*  1.1.5.

An opinion,  a view
 बलदेवस्य वाक्यं तु मम ज्ञाने न युज्यते Mb.
 *  5.4.3. Comp.
   -अग्निः knowledge-fire
 ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते$र्जन Bg.*
  4.37. -अनुत्पादः ignorance,  folly. -अपोहः forgetfulness.

अभ्यासः study.

thinking,  reflection.  -आत्मन् a.
  all wise. -इन्द्रियम् an organ of perception
 (these are five त्वच्,  रसना,  चक्षुस्,  कर्ण and घ्राण- the skin,  tongue,  eye,  ear and nose
 see बुद्धीन्द्रिय under इन्द्रिय). -काण्डम् that inner or esoteric portion of Veda which refers to true spiritual knowledge,  or knowledge of the Supreme spirit,  as distinguished from the knowledge of ceremonial rites (opp.  कर्मकाण्ड). -कृत a.
  done knowingly or intentionally. -गम्य a.
  attainable by the understanding. -घन m.
  pure or mere knowledge
 निर्विशेषाय साम्याय नमो ज्ञानघनाय च Bhāg.*
  8.3.12
 तं त्वामहं ज्ञानघनं...कथं...परिभावयामि ibid 9.8.24. -चक्षुस् n.
  the eye of intelligence,  the mind's eye,  intellectual vision (opp.  चर्मचक्षुस्)
 सर्वं तु समवेक्ष्येदं निखिलं ज्ञानचक्षुषा Ms.*
  2.8
4.24. (m.  ) a wise and learned man. -तत्त्वम् true knowledge,  knowledge of God. -तपस् n.
  penance consisting in the acquisition of true knowledge.-दः a preceptor. -दा an epithet of Sarasvatī. -दुर्बल a.
  wanting in knowledge. -निश्चयः certainty,  ascertainment. -निष्ठ a.
  intent on acquiring true (spiritual) knowledge
 ज्ञानिनिष्ठा द्विजाः केचित् Ms.*
  3.134.

पतिः the Supreme spirit.

a teacher,  preceptor. -पूर्व a.
  preceded by knowledge,  well-considered
 निष्कामं ज्ञानपूर्वं तु निवृत्तमुपदिश्यते Ms.*
  12.89. -बोधिनी f.
  N.
  of a Vedāntic treatise. -मुद्र a.
  'having the impress of wisdom',  wise.-मूल a.
  founded on spiritual knowledge. -यज्ञः a man possessed of true or spiritual knowledge,  philosopher.-योगः contemplation as the principal means of,  attaining the Supreme spirit or acquiring true or spiritual knowledge
 ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेण योगिनाम् Bg.*
  3.3.

लक्षणम्,  णा indication,  sign,  a means of knowing or inferring.

(in logic) sign or proof of knowledge
 subsequent derived from antecedent knowledge.

विज्ञानम् sacred and miscellaneous knowledge
 तत्प्राज्ञेन विनीतेन ज्ञानविज्ञानवेदिनाMs.*  18.41.

the Vedas with the supplementary branches of knowledge,  such as medicine,  arms &c.
  -वृद्ध advanced in knowledge
 ज्ञानवृद्धो वयोबालो मृदुर्वीर्यगुणान्वितः Rām.*
  2.45.8. -शास्त्रम् the science of fortune-telling.

साधनम् a means of acquiring true or spiritual knowledge.

an organ of perception. 

Apte 1890

English

 ज्ञानं [ज्ञा-भावे ल्युट्] 1 Knowing,  understanding,  becoming acquainted with,  proficiency
 सांख्यस्य योगस्य च ज्ञानं Māl. 1. 7. 
2 Knowledge,  learning
 बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति Ms. 5. 109
 ज्ञाने मौनं क्षमा शत्रौ R. 1. 22. 
3 Consciousness,  cognizance,  knowledge
 ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि Ms. 8. 288. knowingly or unknowingly,  consciously or unconsciously. 
4 Sacred knowledge
 especially,  knowledge derived from meditation on the higher truths of religion and philosophy which teaches man how to understand his own nature and how he may be reunited to the Supreme spirit (opp. कर्मन्)
 cf. ज्ञानयोग and कर्मयोग in Bg. 3. 3. 
5 The organ of intelligence,  sense,  intellect. 
6 Conscience. 
7 The Supreme spirit. 
8 An epithet of Viṣṇu. 
9 The Vedās taken collectively. 
Comp. 
अंनुत्पादः ignorance,  folly. 
अपोहः forgetfulness. 
अभ्यासः {1} study. {2} thinking,  reflection. 
आत्मन् a. allwise. 
इंद्रियं an organ of perception
 (these are five त्वच,  रसना,  चक्षुस्,  कर्ण and घ्राण the skin,  tongue,  eye,  ear and nose
 see बुद्धिंद्रिय under इंद्रिय). 
कांडं that inner or esoteric portion of Veda which refers to true spiritual knowledge,  or knowledge of the Supreme spirit,  as distinguished from the knowledge of ceremonial rites (opp. कर्भकांड). 
कृत a. done knowingly or intentionally. 
गम्य a. attainable by the understanding. 
चक्षुस् n. the eye of intelligence,  the mind's eye,  intellectual vision (opp. चर्मचक्षुस्)
 सर्वं तु समवेक्ष्येदं निखिलं ज्ञानचक्षुषा Ms. 2. 8
 4. 24. (
m.) a wise and learned man. 
तत्त्वं true knowledge,  knowledge of god. 
तपस् n. penance consisting in the acquisition of true knowledge. 
दः a preceptor. 
दा an epithet of Sarasvatī. 
दुर्बल a. wanting in knowledge. 
निश्चयः certainty,  ascertainment. 
निष्ठ a. intent on acquiring true (spiritual) knowledge. 
पतिः {1} the Supreme spirit. {2} a teacher,  preceptor. 
मुद्र a. ‘having the impress of wisdom’,  wise. 
मूल a. foundeb on spiritual knowledge. 
यज्ञः a man possessed of true or spiritual knowledge,  philosopher. 
योगः contemplation as the principal means of,  attaining the Supreme spirit or acquiring true or spiritual knowledge. 
लक्षणं,  
णा {1} indication,  sign,  a means of knowing or inferring. {2} (in logic) sign or proof of knowledge
 subsequent derived from antecedent knowledge. 
विज्ञानं {1} sacred and miscellaneous knowledge. {2} the Vedas with the supplementary branches of knowledge,  such as medicine,  arms,  &c. 
शास्त्रं the science of fortune-telling. 
साधनं {1} a means of acquiring true or spiritual knowledge. {2} an organ of perception. 

Monier Williams Cologne

English

 ज्ञान n.
  knowing,  becoming acquainted with,  knowledge,  (esp.  ) the higher knowledge (derived from meditation on the one Universal Spirit),  ŚāṅkhŚr.
   xiii
 Gobh.
 
 Mn.
   &c.
  

 ‘knowledge about anything,  cognizance’,  see -तस् & अ- (ज्ञानाद् अ-ज्ञानाद् वा,  knowingly or ignorantly,  xi,  233)

 conscience,  MBh.
  

 =
  °नेन्द्रिय,  KaṭhUp.
    vi,  10

 engaging in (gen.  ,  e.g. सर्पिषस्,  ‘in sacrifice with clarified butter’),  Pāṇ.
  ii,  2,  10,  Vārtt.
 ,  Pat.
 

 N.
  of a Śakti,  Rasik.
  xiv,  36
 RāmatUp.
    i,  90,  Sch.

Monier Williams 1872

English

 ज्ञान,  अम्,  n. knowing,  understanding,  becoming
acquainted with,  knowledge
 sacred or religious
knowledge,  especially that which is derived from
meditation on the higher truths of religion and
philosophy and which teaches man his own nature
and how he may be reunited to the supreme spirit
knowledge about anything,  cognizance,  consciousness
(e. g. तस्य ज्ञानात्,  with his knowledge
 अ-ज्ञानात्
तस्य,  without his knowledge or cognizance
 ज्ञा-
नाद् अ-ज्ञानाद् वा,  knowingly or ignorantly
 विगत-
ज्ञान,  one who has lost consciousness)
 conscience
organ of intelligence,  sense.
—ज्ञान-कन्द,  अस्,  m., 
N. of a pupil of Śaṅkarācārya.
—ज्ञान-काण्ड,  अस्, 
अम्,  m. n. that inner or esoteric portion of the Veda
which relates to true spiritual knowledge or the
knowledge of the supreme spirit as distinguished
from the knowledge of ceremonies
 [cf. कर्म-
काण्ड।]
—ज्ञान-कीर्त्ति,  इस्,  m.,  N. of a Buddhist
preceptor.
—ज्ञान-केतु,  उस्,  m. a mark of intelli-
gence
 (उस्,  उस्,  उ),  furnished with marks of in-
telligence.
—ज्ञानकेतु-ध्वज,  अस्,  m.,  N. of a
divine being.
—ज्ञान-खण्ड,  title of a part of the
Śiva-Purāṇa.
—ज्ञान-गम्य,  अस्,  आ,  अम्,  attainable
by the understanding.
—ज्ञान-गर्भ,  अस्,  m. ‘filled
with knowledge, ’ N. of a scholar
 also of a Bodhi-
sattva.
—ज्ञान-चक्षुस्,  उस्,  n. the eye of intelligence, 
inner eye,  mind's eye,  intellectual vision.
—ज्ञान-
तत्त्व,  अम्,  n. true knowledge,  knowledge of God.
—ज्ञान-तपस्,  अस्,  n. penance consisting in the cul-
tivation of true knowledge.
—ज्ञान-तस्,  ind. know-
ingly,  intuitively,  designedly
 ज्ञानतोऽज्ञानतो वा, 
knowingly or unknowingly.
—ज्ञान-द,  अस्,  m. an
imparter of knowledge.
—ज्ञान-दत्त,  अस्,  m. ‘given
by knowledge, ’ N. of a scholar.
—ज्ञान-दर्पण, 
अस्,  m. ‘mirror of true knowledge, ’ a N. of Mañju-
śrī.
—ज्ञान-दीप,  अस्,  m. the lamp of knowledge, 
knowledge.
—ज्ञान-दुर्बल,  अस्,  आ,  अम्,  de-
ficient in knowledge,  ignorant.
—ज्ञान-निश्चय, 
अस्,  m. soundness of knowledge,  certainty,  ascertain-
ment.
—ज्ञान-निष्ठ,  अस्,  आ,  अम्,  engaged in
cultivating true knowledge.
—ज्ञानपत,  अस्,  ई,  अम्, 
an adj. derived from the next.
—ज्ञान-पति,  इस्,  m.
the lord of knowledge.
—ज्ञान-पर,  अस्,  आ,  अम्, 
versed in spiritual wisdom.
—ज्ञान-पावन,  अस्,  आ, 
अम्,  purifying knowledge,  refining the understanding
(अम्),  n.,  N. of a Tīrtha.
—ज्ञान-पूर्व,  अस्,  आ,  अम्, 
preceded by knowledge or wisdom.
—ज्ञान-प्र-
काश,  अस्,  m. title of a poem by Jagajjīvana-dāsa.
—ज्ञान-प्रदीप,  अस्,  m. title of the second book
of the Yoga-sāra-saṅgraha.
—ज्ञान-प्रभ,  अस्,  m., 
N. of a man
 also of a Bodhi-sattva.
—ज्ञान-प्र-
वाद,  अम्,  n. title of one of the fourteen Pūrvas or
older writings of the Jainas.
—ज्ञान-प्रस्थान, 
अम्,  n. ‘system or method of knowledge, ’ title of a
Buddhist work.
—ज्ञान-बोधिनी,  f. ‘awakening
knowledge, ’ title of a philosophical treatise composed
by Śaṅkara.
—ज्ञान-भास्कर,  अस्,  m. ‘sun of
knowledge, ’ title of a medical compilation.
—ज्ञान-
मण्डप,  अस्,  अम्,  m. n. ‘temple of knowledge, ’ N.
of a temple.
—ज्ञान-मय,  अस्,  ई,  अम्,  consisting
of knowledge,  containing knowledge.
—ज्ञान-
मुक्तावली,  f. ‘necklace of knowledge, ’ title of an
astronomical work.
—ज्ञान-मुद्र,  अस्,  आ,  अम्, 
having the impress of wisdom,  wise.
—ज्ञान-मूल, 
अस्,  आ,  अम्,  founded on spiritual knowledge.
—ज्ञान-
मेरु,  उस्,  m.,  N. of a man.
—ज्ञान-रत्नावली,  f.
title of a book.
—ज्ञान-राज,  अस्,  m. ‘king of know-
ledge, ’ N. of the author of the Siddhānta-sundara.
—ज्ञानर्षि-भास्कराचार्य (°न-ऋष्°,  °र-आच्°), 
अस्,  m.,  N. of an author.
—ज्ञान-लक्षण,  अम्,  आ, 
n. f. indication,  sign,  means of knowing or inferring
(in logic) sign or proof or characteristic of knowledge
subsequent derived from antecedent knowledge.
—ज्ञान-वज्र,  अस्,  m.,  N. of a Buddhist author.
—ज्ञान-वत्,  आन्,  अती,  अत्,  endowed with knowledge
or science,  knowing,  familiar with,  intelligent,  wise, 
learned,  having spiritual knowledge
 (आन्),  m.,  N. of
a Bodhi-sattva.
—ज्ञान-वर्मन्,  आ,  m.,  N. of a
poet.
—ज्ञान-वापी,  f. ‘pool of divine knowledge, ’
N. of a Tīrtha.
—ज्ञान-विज्ञान,  अम्,  n. sacred and
miscellaneous knowledge
 the Vedas with the sup-
plementary branches of knowledge,  medicine,  arms, 
&c.
—ज्ञान-विभूति-गर्भ,  अस्,  m. ‘filled with
superhuman knowledge, ’ N. of a Bodhi-sattva.
—ज्ञान-विलास-काव्य,  अम्,  n. title of a poem.
—ज्ञान-शक्ति,  इस्,  f. capacity of knowing.
—ज्ञा-
न-शास्त्र,  अम्,  n. ‘the science of knowing
the future, ’ a manual of fortune-telling.
—ज्ञान-
श्रेष्ठ,  अस्,  आ,  अम्,  pre-eminent in wisdom.
—ज्ञा-
न-हस्तिक,  अस्,  m.,  N. of a man.
—ज्ञानाकर
(°न-आक्°),  अस्,  m. ‘mine of knowledge, ’ N. of a
son of Buddha Mahābhijñājñānābhibhū
 N. of a
Buddha.
—ज्ञानात्मन् (°न-आत्°),  आ,  आ,  अ,  all-wise.
—ज्ञानानन्द (°न-आन्°),  अस्,  m. ‘joy of know-
ledge, ’ N. of an author.
—ज्ञानानुत्पाद (°न-अन्°), 
अस्,  m. non-production of knowledge,  folly,  ignorance.
—ज्ञानामृत (°न-अम्°),  अम्,  n. ‘nectar of
knowledge, ’ title of a grammar.
—ज्ञानार्णव (°न-
अर्°),  अस्,  m. ‘ocean of knowledge, ’ title of a manual
of medicine composed by Yama-rāja
 title of a
prayer-book.
—ज्ञानावरणीय (°न-आव्°),  अस्,  आ, 
अम्,  to be covered or obstructed by knowledge,  (an
act which is considered) to be impeded by knowledge
also written ज्ञानवरणीय.
—ज्ञानावलोकालङ्का-
र (°न-अवलोक-अल्°),  अस्,  m. title of a Buddhist work.
—ज्ञानावस्थित (°न-अव्°),  अस्,  आ,  अम्,  engaged in
cultivating wisdom.
—ज्ञानेन्द्र-सरस्वती (°न-
इन्°),  m.,  N. of a scholiast on the Siddhānta-kaumudī.
—ज्ञानेन्द्रिय (°न-इन्°),  अम्,  n. an organ of per-
ception or sensation,  of which there are five,  viz.
the skin,  tongue,  eye,  ear,  and nose
 see इन्द्रिय।
—ज्ञानोद-तीर्थ (°न-उद्°),  अम्,  n.,  N. of a
Tīrtha
 ‘the Tīrtha of the waters of knowledge.’
—ज्ञानोल्का (°न-उल्°),  f. ‘the meteor of know-
ledge, ’ N. of a Samādhi.

Macdonell

English

 ज्ञान jñā-na,  n.
  knowledge
 true or superior 🞄knowledge (sts. pl.
 )
 wisdom
 intention
 assumption
 🞄consciousness
 organ of sense: 🞄-kāṇḍa,  n.
  the part of revelation treating of 🞄the higher knowledge
 -cakṣus,  n.
  eye of 🞄knowledge
 a.
  seeing with the eye of knowledge
 🞄-da,  m.
  imparter of knowledge
 -pūrva,  a.
  preceded by knowledge,  i. e. well-considered
 🞄-maya,  a.
  (ī) consisting in or containing 🞄knowledge
 -mārga,  m.
  path of knowledge
 🞄-yoga,  m.
  the theoretical Yoga
 -vat,  🞄a.  knowing
 learned
 possessed of superior 🞄knowledge
 -śakti-mat,  a.
  having the faculty 🞄of knowing
 -siddhi,  m.
  N..

Benfey

English

 ज्ञान ज्ञान,  i. e. ज्ञा + अन,  n.
 
 1.
Knowledge,  Man.  2,  13.
 2. Superior
knowledge,  Bhag. 3,  3.
 3. Conscious-
ness,  MBh. 1,  5827.
 4. Intention,  Man. 
11,  145.
 -- Comp.
 
अ-, 
 I. n.
  1. ignorance, 
Pañc. ii. d. 34. 2. inadvertence,  Man. 
11,  145. Abl. °नात्,  without one's know-
ledge,  Man.  8,  243.
 II. adj.
 ,  f.
  ना,  igno-
rant. आत्मज्नान,  i. e.
आत्मन्-,  n.
  the
knowledge of the universal soul,  Man. 
12,  85.
दुस्-,  adj.
  difficult to be known, 
MBh. 12,  4026.

Hindi

ज्ञान

Apte Hindi

Hindi

ज्ञानम्
नपुं*
   - ज्ञा+ल्युट्
"जानना,  समझना,  परिचित होना,  प्रवीणता"

ज्ञानम्
नपुं*
   - -
"विद्या,  शिक्षण"

ज्ञानम्
नपुं*
   - -
"चेतना,  संज्ञान,  जानकारी"

ज्ञानम्
नपुं*
   - -
"जाने अनजाने,  जानबूझकर,  अनजाने में"

ज्ञानम्
नपुं*
   - -
परम ज्ञान

ज्ञानम्
नपुं*
   - -
बुद्धि ज्ञान और प्रज्ञा की इन्द्रिय

ज्ञानम्
नपुं*
   - ज्ञा+ल्युट्
जानकारी का साधन

ज्ञानम्
नपुं*
   - ज्ञा+ल्युट्
सम्मति

Shabdartha Kaustubha

Kannada

ज्ञान
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಿಳುವಳಿಕೆ /ಜ್ಞಾನ
ज्ञान
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೋಕ್ಷ ವಿಷಯಕವಾದ ಬುದ್ಧಿ
निष्पत्तिः - > ज्ञा (अवबोधने) - "ल्युट्" (३-३-११५)
प्रयोगाः - > "ज्ञाने मौनं क्षमा शक्तौ त्यागे श्लाघाविपर्ययः"
उल्लेखाः - > रघु० १-२२
ज्ञान
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಜ್ಞಾನ
ज्ञान
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿನಿರೋಧರೂಪವಾದ ಯೋಗ
निष्पत्तिः - > ज्ञा - कर० "ल्युट्" (३-३-११७)
व्युत्पत्तिः - > ज्ञायतेऽनेनात्मा
ज्ञान
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅದ್ವೈತ ಮತದಲ್ಲಿ ಅಹಂಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದು ಉಪಾಸನೆ
प्रयोगाः - > "एकत्वं बुद्धिमनसोरिन्द्रियाणां च सर्वशः । आत्मनो व्यापिनस्तात ज्ञानमेतदनुत्तमम् ॥"
उल्लेखाः - > मोक्षधर्मः
ज्ञान
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜೀವ ಈಶ್ವರ ಜಗತ್ತು ಈ ರೀತಿಯಾದ ಭ್ರಾಂತಿಗೆ ಅಧಿಷ್ಠಾನವಾದ ಸ್ವಯಃಪ್ರಕಾಶವಾದ ಚೈತನ್ಯ
प्रयोगाः - > "ब्रह्मैवाहं समः शान्तः सच्चिदानन्दलक्षणः । नाहं देहोह्यसद्रूपो ज्ञानमित्युच्यते बुधैः ॥"
ज्ञान
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಾಂಗವೇದಾಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಅದರ ಅರ್ಥದ ಜ್ಞಾನ
ज्ञान
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವೇದ
निष्पत्तिः - > ज्ञा - कर० "ल्युट्" (३-३-११७)
ज्ञान
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಾಸ್ತ್ರ
ज्ञान
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಇಂದ್ರಿಯ
निष्पत्तिः - > ज्ञा - कर० "ल्युट्" (३-३-११७)
व्युत्पत्तिः - > ज्ञायतेऽनेन

L R Vaidya

English

 jYAna {% n. %} 1. Knowing,  understanding,  knowledge,  ज्ञाने मौनं क्षमा शक्तौ R.i.22,  M.vii.211
sacred knowledge derived from meditation which enables man to understand his own nature and to see the way to be reunited to the supreme spirit (as op. to कर्मन्),  Bg.iii.3
cognizance,  consciousness
the organ of intelligence,  sense
learning.

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

२५,  अतिकृति,  अभिकृति,  ज्ञान,  तत्त्व,  पुष्ट

Bopp

Latin

 ज्ञान n. (r. ज्ञा s. अन)
1) scientia. N. 20. 8. BH. 3. 3. 41. 8.
2.
2) mens,  intellectus. N. 10. 25. A. 8. 16.

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 jñāna,  nt. (= Skt.
 Pali ñāṇa),  knowledge
 for distinction from vijñāna see the latter
 five j° (of a Tathāgata) Mvy 〔109〕,  listed 〔110—114〕 and Dharmas 〔94〕,  dharmadhātuviśuddhiḥ (Dh. suviśuddhadharmadhātu-jñānam,  〔No. 5〕),  ādarśa-jñānam (Dh. ādarśana-j°,  〔No. 1〕),  samatā-j° (Dh. 〔No. 2〕),  pratyavekṣaṇā-j° (Dh. 〔No. 3〕),  kṛtyānusthāna-j° (Dh. °ṣṭhāna°,  〔No. 4〕)
 ten j° Dharmas 〔93〕 and Mvy 〔1233—43〕,  eleven ŚsP 〔1440.10 ff.〕: duḥkha-j° (Mvy 〔No. 5〕),  samudaya-(Mvy 〔6〕),  nirodha-(Mvy 〔7〕),  mārga-(Mvy 〔8〕),  dharma- (ŚsP 〔7〕,  Mvy 〔1〕),  anvaya-(ŚsP 〔8〕,  misprinted annaya-
 Mvy 〔3〕),  saṃvṛti- (ŚsP 〔9〕 erroneously saṃvṛtti
 Mvy 〔4〕),  [Page245-a] paracitta-(Mvy 〔2〕
 ŚsP 〔10〕,  paricaya-! = Pali paricce DN 〔iii.277.6〕,  expl. ŚsP 〔1441.20〕 as pratipakṣa-j° confirming paracitta-),  kṣaya (ŚsP 〔5〕
 Mvy 〔9〕,  akṣaya),  anutpāda- (ŚsP 〔6〕,  Mvy 〔10〕)
 〔No. 11〕 in ŚsP is given as yathāruta-j° 〔1440.13〕,  but yathākata-j° 〔1441:21〕,  explained tathāgatasya sarvākārajñatā-j° (perhaps read yathābhūta-j° ?)
 AbhidhK. LaV-P. 〔vii.11〕 has the ten as in Dharmas and Mvy,  in slightly different order,  reading kṣaya-j° for 〔No. 9〕
 three jñāna Dharmas 〔114〕: avikalpakam,  vikalpasamabhāvabodhakam,  satyārthopāyaparokṣam. Cf. also pañcajñānika.

Lanman

English

 jñāna,  n. knowledge
 wisdom
 esp. knowledge
of the higher truths of religion and
philosophy. [√jñā,  1150.]

Kridanta Forms

Sanskrit

ज्ञा (ज्ञा॒ अवबोधने - क्र्यादिः - अनिट्)
ल्युट् =  ज्ञानम्
अनीयर् =  ज्ञानीयः - ज्ञानीया
ण्वुल् =  ज्ञायकः - ज्ञायिका
तुमुँन् =  ज्ञातुम्
तव्य =  ज्ञातव्यः - ज्ञातव्या
तृच् =  ज्ञाता - ज्ञात्री
क्त्वा =  ज्ञात्वा
ल्यप् =  प्रज्ञाय
क्तवतुँ =  ज्ञातवान् - ज्ञातवती
क्त =  ज्ञातः - ज्ञाता
शतृँ =  जानन् - जानती

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 ज्ञान 1. a) die Buddhisten nehmen 10 "höhere Erkenntnisse" an,  Mahāvy. 57.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

mkhyen
१) कल्प २) जानन्त ३) जानाति ४) ° ज्ञ ५) ° ज्ञता ६) ° ज्ञत्व ७) ज्ञातुम् ८) ज्ञान ९) दृष्ट १०) विजानति ११) विद् १२) वित्ति १३) संविद्

mkhyen pa
१) आज्ञासीत २) जानति ३) ° ज्ञ ४) ज्ञान ५) ° विद् ६) विद्या ७) वेत्तृ

rgyus
१) क्षीण २) चर्या ३) ज्ञान ४) प्रकृति ५) ° हेतोः ६)

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
मोक्षोपायो योगो ज्ञानश्रद्धानचरणात्मकः ।
-wordlist-
 
मोक्षोपाय (पुं),  योग (पुं),  ज्ञान (क्ली),  श्रद्धान (क्ली),  चरण (क्ली)

--source--
 
पण्डा तत्त्वानुगा मोक्षे ज्ञानं विज्ञानमन्यतः ।
-wordlist-
 
पण्डा (स्त्री),  ज्ञान (क्ली),  मोक्ष (पुं),  विज्ञान (क्ली)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

प्रत्यय
प्रत्यय,  शपथ,  ज्ञान,  हेतु,  विश्वास,  निश्चय
प्रत्ययाः शपथज्ञानहेतुविश्वासनिश्चयाः ।
verse 5.1.1.848
page 0097

एकाक्षरनाममाला

Sanskrit

ण,  प्रकट,  निष्फल,  प्रस्तुत,  ज्ञान,  बन्ध
णः प्रकटे निष्फले च प्रस्तुते ज्ञानबन्धयोः ॥ २२ ॥
verse 1.1.1.22
page 0120

न,  बुद्धौ,  ज्ञान,  बन्ध
धूर्ते धुरा कम्पने च नो बुद्धौ ज्ञानबन्धयोः ।
verse 1.1.1.27
page 0121

वैजयन्तीकोषः

Sanskrit

Word: ज्ञानम्
Root: ज्ञान
Gender: नपुं
Number: all
अर्थः ⇒ दशशिवाव्ययानि
Meaning(s):
⇒ Quality of Śiva
Shloka(s):
1|1|47|2 ► ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं तपः सत्यं क्षमा धृतिः॥ (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|1|47|2 ⇢ ज्ञानम् (ज्ञान) (नपुं) ⇒ Quality of Śiva ⇒ दशशिवाव्ययानि
Related word(s):
isa_k ➡ शिवाव्ययम्
धर्म-धर्मी-भावः ➡ शिवः
उपाधि ➡ शक्तिः
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 ज्ञानं,  क्ली,
   (ज्ञा + भावे ल्युट् ।) विशेषेणसामान्येन चावबोधः ॥
“मोक्षे धीर्ज्ञानमन्यत्र विज्ञानं शिल्पशास्त्रयोः ।”इत्यमरः । १ । ५ । ६ ॥
अस्यार्थः । “मोक्षे शिल्पे शास्त्रे च या धीःसा ज्ञानं विज्ञानञ्चोच्यते एषा विशेषप्रवृत्तिः ।अन्यत्र घटपटादौ या धीः सापि ज्ञानं विज्ञान-ञ्चोच्यते एषा सामान्यप्रवृत्तिः । मोक्षे धीर्ज्ञानंविज्ञानञ्च यथाज्ञानान्मुक्तिरिति सा याचिताच विज्ञानं तुष्टा ऋद्धिं प्रयच्छति इति । अन्यत्रयथा ज्ञानमस्ति समस्तस्य जन्तोर्विषयगोचरेइति घटत्वप्रकारकज्ञानमिति ये केचित् प्राणिनोलोके सर्व्वे विज्ञानिनो मताः इति । ब्रह्मणोनित्यविज्ञानानन्दरूपत्वादिति एवं चित्रज्ञानंव्याकरणज्ञानं घटपदविज्ञानमित्यादिकं प्रयु-ज्यत एव । मोक्षनिमित्तं शिल्पशास्त्रयोर्धी-र्ज्ञानमुच्यते तन्निमित्ततोऽन्यनिमित्तं या तयोर्धीःसा विज्ञानमिति केचित् । मोक्षविषया मोक्ष-फला धीर्ज्ञानं अन्यधीर्विज्ञानं क्वान्यत्र इत्याहशिल्पशास्त्रयोरिति केचित् । अवबोध इत्य-ध्याहृत्य मोक्षविषये अवबोधो धीः अन्यत्रघटपटादिविज्ञानं शिल्पशास्त्रविषये विज्ञान-मिति केचित् ।” इति भरतः ॥
 * ॥
 योगशास्त्र-मते तु ।“एकत्वं बुद्धिमनसोरिन्द्रियाणाञ्च सव्वशः ।आत्मनो व्यापिनस्तात ज्ञानमेतदनुत्तमम् ॥
”इति मोक्षधर्म्मः ॥
“एकत्वं बुद्धिमात्रेणावस्थानं बुद्धिवृत्तिनिरोधइति यावत् ।” इति तट्टीका ॥
 * ॥
“अमानित्वमदम्मित्वमहिंसाक्षान्तिरार्जवम् ।आचार्य्योपासनं शौचं स्थैर्य्यमात्मविनिग्रहः ॥
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्त्रदारगृहादिषु ।नित्यञ्च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥
”सात्त्विकराजसतामसभेदेन तत्त्रिविधम् ।सात्विकं यथा,  --“सर्व्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्विकम् ॥
”राजसं यथा,  --“पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान् पृथग्वि-धान् ।वेत्ति सर्व्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥
”तामसं यथा,  --“यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन् कार्य्ये सक्तमहेतुकम् ।अतत्वार्थवदल्पञ्च तत्तामसमुदाहृतम् ॥
” ३ ॥
इति श्रीभगवद्गीतायाम् । १८ । २० -- २२ ॥
“सर्व्वेषु भूतेषु ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु विभक्तेषुपरस्परं व्यावृत्तेषु अविभक्तमनुस्यूतं एकमव्ययंनिर्विकारं भावं परमात्मतत्त्वं येन ज्ञानेनेक्षतेआलोचयति तज्ज्ञानं सात्विकं विद्धि ॥
 १ ॥
सर्व्वेषु भूतेषु नानाभावान् वस्तुत एवानेकान्क्षेत्रज्ञान् पृथग्विधान् सुखिदुःखित्वादिरूपेणविलक्षणान् येन ज्ञानेन वेत्ति तज्ज्ञानं राजसंविद्धि ॥
 २ ॥
एकस्मिन् कार्य्ये देहे प्रतिमादौ वा कृत्-स्नवत् परिपूर्णवत् सक्तं एतावानेव आत्माईश्वरो वा इत्यभिनिवेशयुक्तं अहैतुकं निरुप-पत्तिकं अतत्त्वार्थवत् परमार्थालम्बनशून्यं अत-एवाल्पं तुच्छं अल्पविषयत्वात् अल्पफलत्वाच्चयदेवम्भूतं ज्ञानं तत् तामसमुदाहृतम् ॥
” ३ ॥
इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥
न्यायमते तु ।“अप्रमा च प्रमा चैव ज्ञानं द्विविधमुच्यते ।तच्छून्ये तन्मतिर्या स्यादप्रमा सा निरूपिता ॥
तत्प्रपञ्चो विपर्य्यासः संशयोऽपि प्रकीर्त्तितः ।आद्यो देह आत्मबुद्धिः शङ्खादौ पीतिमा मतिः ॥
भवेन्निश्चयरूपा सा संशयोऽथ प्रदर्श्यते ।किं स्विन्नरो वा स्थाणुर्व्वेत्यादि बुद्धिस्तु संशयः ।तदभावाप्रकारा धीस्तत्प्रकारा तु निर्णयः ॥
स संशयो भवेद्या धीरेकत्राभावभावयोः ।साधारणादिधर्म्मस्य ज्ञानं संशयकारणम् ॥
दोषोऽप्रमाया जनकः प्रमायास्तु गुणो भवेत् ।पित्तदूरत्वादिरूपो दोषो नानाविधो मतः ॥
”“गुणः स्याद्भ्रमभिन्नन्तु ज्ञानमत्रोच्यते प्रमा ।अथवा तत्प्रकारं यज्ज्ञानं तद्बत् विशेष्यकम् ॥
ज्ञानं यन्निर्व्विकल्पाख्यं तदतीन्द्रियमिष्यते ।तत् प्रमा न प्रमा नापि भ्रमः स्यान्निर्व्विकल्पकम् ॥
प्रकारतादिशून्यं हि सम्बन्धानवगाहि तत् ॥
”इति भाषापरिच्छेदः ॥
(यथा,  वायुपुराणे उत्तरभागे । ११ । ३६ ।“वैराग्याज्जायते ज्ञानं ज्ञानाद्योगः प्रवर्त्तते ।योगज्ञः पतितो वापि मुच्यते नात्र संशयः ॥
”विष्णुः । यथा महाभारते । १३ । १४९ । ६१ ।“सर्व्वदर्शी विमुक्तात्मा सर्व्वज्ञो ज्ञानमुत्तमम् ॥
”“ज्ञानं प्रकृष्टमजन्यमनवच्छिन्नं सर्व्वस्य साधक-मिति ज्ञानमुत्तमं ‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म’इति श्रुतेः ॥
” इति तद्भाष्यम् ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 ज्ञान पु०
  विषयान् जानाति ज्ञः अनिति अनः कर्म्म० ।१ जीवे । भावे ल्युट् । २ बोधे न०
  । ३ विशेषेण सामा-न्येन चाववोधे । वेदान्तिमते ४ षदार्थग्राहिकायां मनो-वृत्तौ,  तच्च ज्ञानं नानाविधं यथा ज्ञानं द्विधा वस्तुमात्र-द्योतकं निर्विकल्पकम् । सविकल्पन्तु संज्ञादिद्योतकत्वा-दनेकधा । संकल्पसंशयम्रान्बिस्पृतिसादृश्यनिश्चयाः ।ऊहोऽनध्यवसायश्च तथान्येऽनुभवा अपि” । इत्यादिभेदे-नानेकविधा भवन्तीत्यर्थः । ५ सम्यग्बोधे । न्यायमते६ बुद्धिमात्रे “बुद्धिस्तु द्विविधा मता । अनुभूतिः स्मृति-श्चैव” भाषा० तच्च प्रकारान्तरेण द्विविधं यथा “अप्रमाच प्रमा चेति ज्ञानं द्विविधमुच्यते,  तच्छून्ये तन्म-तिर्या स्यादप्रमा सा निरूपिता । तत्प्रपञ्चो विपर्य्यासःसंशयोऽपि प्रकीर्त्तितः । आद्यो देह आत्मबुद्धिःशङ्खादौ पीततामतिः । भवेन्निश्चयरूपा सा संशयोऽथप्रदर्श्यते । किंस्विन्नरो वा स्थाणुर्वेत्यादिबुद्धिस्तु संशयः ।तदभावाऽप्रकारा धीस्तत्प्रकारा तु निश्चयः । स संशयोभवेद्या धीरेकत्राभावभावयोः । साधारणादिधर्मस्य ज्ञानंसंशयकारणम् । दोषोऽप्रमायाजनकः प्रमायास्तु गुणोभवेत् । वित्तदूरत्वादिरूपो दोषो नानाविधो मतः ।प्रत्यक्षे तु विशेषेण विशेषणवता समम् । सन्निकर्षोगुणस्तु स्यादथ त्वनुमितौ गुणः । पक्षे साध्यविशिष्टे चपरामर्शोगुणो भवेत् । श्क्ये सादृश्यबुद्धिस्तु भवेदुपमितौगुणः । शाब्दबोधे योग्यतायास्तात्पर्य्यस्याथवा प्रमा ।गुणः स्याद्,  भ्रमभिन्नस्तु ज्ञानमत्रोच्यते प्रमा । अथ वातत्प्रकारं यज्ज्ञानं तद्वद्विशेष्यकम् । ज्ञानं यन्निर्विक-ल्पाख्यं तदतीन्द्रियमिष्यते । तत् प्रमा नाऽप्रमा नापिज्ञानं यन्निर्विकल्पकम् । प्रकारत्वादिशून्यं हि सम्बन्धान-वगाहि तत्” इति भाषा० । ७ बुद्धिवृत्तिनिरोधरूपे योगे“एकत्वं बुद्धिमनसोरिन्द्रियाणाञ्च सर्वशः । आत्मनो व्यापि-नस्तात! ज्ञानमेतदनुत्तमम्” इति भा० शा० मोक्षधर्मः । एक-त्वं बुद्धिमात्रेणावस्थानम् बुद्धिवृत्तिनिरोध इति यावत् ।८ देवताध्यानादौ ९ विवेकविज्ञाने शास्त्राचार्य्योपदेशजे पर-मात्मविषये साक्षान्मोक्षफले १० आत्मनिश्चये तत्त्वज्ञानेवेदान्तिमते ११ जीवेश्वरजगद्भे दभ्रमाधिष्ठानभूते नित्य-स्वप्रकाशे सच्चिदानन्दरूपाद्वितीये परमार्थसत्ये, चैतन्ये । करणे ल्युट् । १२ आत्मानात्मसर्वपदार्थाव-बोधने विवेकसामर्थ्ये । १३ अहब्रह्मेत्युपासने ।तच्चोपासनम् “ब्रह्मैवाहं समः शान्तः सच्चिदानन्दलक्षणः ।नाहं देहोह्यसद्रूपो ज्ञानमित्युच्यते बुधैः । निविकारोनिराकारो निरवद्योऽहमव्ययः । नाहं देह इत्यादि ।निरामयो निराभासो निर्विकल्पोऽहमाततः । नाह-मित्यादि । निर्गुणो निष्क्रियो नित्यो नित्यमुक्तोऽहंम-च्युतः । नाहमित्यादि । निर्भलो निश्चलोऽनन्तः शुद्धोऽह-मजरोऽमरः । नाहमित्यादि । वेदान्तशास्त्रोक्तं बोध्यम ।१४ शब्दयुक्तिभ्यामात्मनिश्चये । “अमानित्वमदम्भित्वमहिंसाक्षान्तिरार्जवम् । आचार्य्यापामन शौचं स्थैर्य्यमात्म-विनिग्रहः । इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।जन्ममृत्युजराव्याधिदःखदोषानुदर्शनम् । असक्तिर-नभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु । नत्यञ्च समचित्तत्वमि-ष्टानिष्टोपपत्तिषु । मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभि-चारिणी । विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि । अध्या-त्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । एतजज्ञानमितिप्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा” इति गोताक्तार्थेषु १५ ज्ञानसा-धनेषु । तच्च सात्त्विकादिभेदात् त्रिविधम् । यथा “सर्व-भूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते । अविभक्तं विभक्तेषुतज-ज्ञानं बिद्धि सात्त्विकम्” । (सात्त्विकं सर्वसंसारोच्छित्ति-कारणम्) । “पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् । वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञान विद्धि राज-सम् । यत्तु कृतस्तवदेकस्मिन् कार्य्ये सक्तमहेतु-कम् । अतत्त्वार्थवदल्पञ्च तत् तामसमुदाहृतम्” ।(राजसं तामसञ्च संसारकारणम्) । आत्मनःश्रवणमननाभ्यां परिनिष्पन्ने प्रमाणजन्यचतोवृत्त्यभि-व्यक्तसच्चिद्रूप १६ परमात्मज्ञानसाधनशास्त्रादात्मतत्त्वस्याव-गमे आत्मसाक्षात्कारे “लोकवासनया जन्तोः शास्त्र-वासनयापि च । देहवासनया ज्ञानं यथावन्नैव जायते ।ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः” “यथादशत-लप्रख्ये पश्यत्यात्मानमात्मनि” इति ब्रह्मसाक्षात्काररूप-ज्ञानहेतुरुक्तः । १७ साङ्गवेदतदर्थविषयेऽवबोधे । महावा-क्यजन्याखण्डाकारायां १८ बुद्धिवृत्तौ १९ स्वस्वरूपस्फुरणे ।सांख्यमते गुणपुरुषान्यताख्यातिरूपे २० अध्यवसाये ।ज्ञायतेऽनेन । ज्ञा--करणे ल्युट् । २१ वेदे २२ शास्त्रादौ च ।तत्र प्रत्यक्षज्ञानोत्पत्तिप्रकारो मतभेदेन निरूप्यते । तत्रनैयायिकैः “आत्मा मनसा युज्यते मन इन्द्रियेणैन्द्रियंविषयेण तस्मादध्यक्षम्” इत्युक्त दिशा प्रत्यक्षं जायते ।व्याप्तिज्ञानपरामर्शोत्तरमनुमितिर्जायते । वृत्तिज्ञानसहकृ-तपदज्ञानजन्यपदाथौपस्थितौ शाब्दबोधो जायते । गवादौगोसादृश्यज्ञानेन गोसदृशो गवय इत्यादिना अतिदिष्ट-वाक्यार्थस्य स्मृतौ गवयो गवयवाच्य इत्यादि रीत्या उप-मितिज्ञानं जायते इत्यङ्गीकृतम् । केचित् बौद्धमेदाःबाह्यार्थाभावेन बुद्धेरेव तत्तदर्थाकारतयावभास इत्यङ्गी-चक्रुः” यथोक्तं सर्वद० स०“बाह्यं ग्राह्यं नोपपद्यत एव विकल्पानुपपत्तेः ।अर्थोज्ञानग्राह्यो भावादुत्पन्नो भवति अनुत्पन्नो वा,  नपूर्वः उत्पन्नस्य स्थित्यभावात् नापरः अनुत्पन्नस्यासत्त्वात् ।अथ मन्येथाः अतीत एवार्थोज्ञानग्राह्यः तज्जनकत्वादितितदपि बालभाषितं वर्त्तमानतावभासविरोधात् इन्द्रिया-देरपि ग्राह्यत्वप्रसङ्गाच्च । किञ्च ग्राह्यः किं परमाणुरूपो-ऽर्थः अवयविरूपो वा । न चरमः कृत्स्रैकदेशविकल्पा-दिना तन्निराकरणात् । न प्रथमः अतीन्द्रियत्वात् षट्केनयुगपद्योगस्य बाधकत्वाच्च । यथोक्तम् “षट्केन युगप-द्योगात् परमाणोः षडं शता । तेषामप्येकदेशत्वे पिण्डः-स्यादनुमात्रकः” इति । तस्मात् स्वव्यतिरिक्तग्राह्यविरहात्त-दात्मिका बुद्धिः स्वयमेव स्वात्मरूपप्रकाशिका प्रकाशवदितिसिद्धम । तदुक्तम् “नान्योऽनुभाव्यो बुद्ध्यास्ति तस्यानाञनवोऽपरः । ग्राह्यग्राहकवैधुर्य्यात् स्वयं सैव प्रका-शते” इति । ग्राह्यग्राहकयोरभेदश्चानुमातव्यः यद्वेद्यतयेन वेदनेन,  तत्ततो न भिद्यते यथा ज्ञानेनात्म,  वेद्यन्तेतैश्चनीलादयः । भेदे हि सत्यधुना अनेनार्थस्य सम्ब-न्धित्वं न स्यात् तादात्म्यस्य नियमहेतोरभावात् तदुत्पत्ते-रनियामकत्वात् यश्चायं ग्राह्यग्राहकसम्वित्तीनां पृथगव-भासः स एकस्मिंश्चन्द्रमसि द्वित्वावभास इव भ्रमः । अत्राप्यनादिरविच्छिन्नप्रवाहा भेदवासनैव निमित्तम् । यथोक्तम्“सहोपलम्भनियमादभेदो नीलतद्धियोः । भेदश्च भ्रन्तिवि-ज्ञानैर्दृश्ये तेन्दाविबाद्वय” इति । “अविभागोऽपि बुद्ध्यात्माविपर्य्यासितदर्शनैः । ग्राह्यग्राहकसम्वित्तिभेदवानिवलक्ष्यते” न च रसवीर्य्यविपाकादिसमानमाशामोद-कोपार्जितमोदकानां स्यादिति वेदितव्यं वस्तुतो वेद्ययेद-काकारविधुराया अपि बुद्धेर्व्यवहर्त्परिज्ञानानुरोधेनविभिन्नग्राह्यग्राहकाकाररूपवत्तया तिमिराद्युपह-ताक्ष्णां केशेन्द्रनाडीज्ञानाभेदवदनाद्युपप्लववासनासामर्थ्या-द्व्यवस्थोपपत्तेः पर्य्यनुयोगायोगात । यथोक्तम् “अवेद्य-वेदकाकारा यथा भ्रान्तैर्निरीक्ष्यते । विभक्तलक्षणग्राह्य-ग्राहकाकारविप्लवा । तथा कृतव्ययस्थेयं केशादिज्ञानभे-दवत् । यदा तदा न सञ्चोद्या ग्राह्यग्राहकलक्षणेति” ।तस्मादुबुद्धिरेवानादिवासनावशादनेकाकारावभासत इति”सिद्धम् ।”तदेतन्मतं बौद्धविशेषैर्निराकृतं तदपि तत्रैवोक्तं यथा ।“अन्ये तु मन्यन्ते यथोक्तं वाह्यं वस्तुजातं नास्तोतितदयुक्तं प्रमाणाभावात् । न च सहोपलम्भनियमःप्रमाणमिति वक्तव्यं वेद्यवेदकयोरभेदसाधकत्वेनाभि-मतस्य तस्याप्रयोजकत्वेन सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्वात् ।ननु भेदे सहोपलम्भनियमात्मकं साधनं न स्यादिति चेन्नज्ञानस्यान्तर्मुखतया भेदेन प्रतिभासमानतया एकदेश-त्वैककालत्वलक्षणसहत्वनियमासम्भवाच्च नीलाद्यर्थस्यज्ञानाकारत्वे अहमिति प्रतिभासः स्यात् नत्विदमितिप्रतिपत्तिः प्रत्ययादव्यतिरेकात् । अथोच्यते ज्ञानस्वरूपोऽपि नीलाकारो भ्रान्त्या बहिर्वद्भेदेन प्रतिभासत इति नच तत्राहमुल्लेख इति । यथोक्तम्” परिच्छेदान्तराद्योऽयंभागो बहिरिव स्थितः । ज्ञानस्याभेदिनो भेदपतिभासो-ऽप्युपप्लव” इति “यदन्तर्ज्ञेयतत्त्वं तद्बहिर्वदवभासत” इतिच । तदयुक्तं बाह्यार्थाभावे तदुत्पत्तिरहिततया बहि-र्वदित्युपमानोक्तेरयुक्तेः न हि वसुमित्रो बन्ध्यापुत्रवद-वभासत इति प्रेक्षावानाचक्षीत । भेदप्रतिभासस्य भ्रा-न्तत्वे अभेदप्रतिभासस्य प्रामाण्यं,  तत्प्रामाण्ये च भेद-प्रतिभासस्य भ्रान्तत्वमिति परस्पराश्रयप्रसङ्गाच्च । अविसंवा-दान्नीलतादिकमेव संविदाना वाह्यमेवोपाददते जगत्युपे-क्षन्तेऽवान्तरमिति व्यवस्थादर्शनाच्च । एवञ्चायमभेदबाधकोहेतुर्गोमयपायसीयन्यायवदाभासतां भजेत् अतोबहि-र्वदिति वदता बाह्यं ग्राह्यमेवेति भावनीयमिति भव-दीय एव वाणो भवन्तं प्रहरेत् ।”“ननु ज्ञानाभिन्नकालस्यार्थस्य बाह्यत्वमनुपपन्नमिति चेत्तदनुपपन्नम् इन्द्रियसन्निकृष्टस्य विषयस्योत्पाद्ये ज्ञानेस्वाकारसमर्पकतया समर्पितेन चाकारेण तस्यार्थस्यानु-श्रेयतोपपत्तेः अतएव पर्य्यनुयोगपरिहारौ समग्राहि-धाताम् “भिन्नकालं कथं ग्राह्यमिति चेत् ग्राह्यतांविदुः । हेतुत्वमेव च व्यक्तेर्ज्ञानाकारार्पणक्षममिति” ।तथा च यथा पुष्ट्या भोजनमनुभीयते यथा च भाषयादेशः,  यथा वा सम्भ्रमेण स्नेहः,  तथा ज्ञानाकारेण ज्ञेत-मनुमेयम् । तदुक्तम् “अर्द्धेन घटयत्येनां न हि सुक्त्रा-र्द्धरूपताम् । तस्मात् प्रमेयाधिगतेः प्रमाणं मेयरूप-तेति” । न हि वित्तिसत्तैव तद्वेदना युक्ता तस्याः सर्व-त्राविशेषात् तान्तु सारूप्यमाविशत् सरूपयितुं धटये-दिति च । तथाच बाह्यार्थसद्भावे प्रयोगः ये यस्मिन्सत्यपि कादाचित्काः ते सर्वे तदतिरिक्तसापेक्षाः यथाअविवक्षति,  अजिगमिषति मयि वचनगमनप्रतिभासाविवक्षुजिगमिषुपुरुषान्तरसन्तानसापेक्षाः तथा च विवा-दाध्यासिताः प्रवृत्तिप्रत्ययाः सत्यप्यालयविज्ञाने कदाचि-देव नीलाद्युल्लेखना इति । तत्रालयविज्ञानं नामाहमा-स्पदं विज्ञानं नीलाद्युल्लेखि च प्रवृत्तिविज्ञानम् । यथो-क्तम् “तत् स्यादालयविज्ञानं यद्भवेदहमास्पदम् । तत्स्यात् प्रवृत्तिविज्ञानं यन्नीलादिकमुल्लिखेदिति” । तस्मादा-लयविज्ञानसन्तानातिरिक्तः कादाचित्कः प्रवृत्तिविज्ञानहे-तुर्बाह्योऽर्थो ग्राह्य एव न वासनापरिपाकप्रत्ययःकादाचित्कत्वात् कदाचिदुत्पाद इति वेदितव्यम् ।”वेदान्तिमते । “बुद्धिवृत्तिचिदाभासौ द्वावेतौ व्याप्नुतोघटम् । तत्राज्ञानं धिया नश्येदाभासात्तु घटः स्फुरेत्”इत्युक्तरीत्या प्रत्यक्षस्थले इन्द्रियादिप्रणाल्या अन्तःकरस्यविषयदेशगत्या तदाकारेण षरिणामरूपवृत्तौ सत्यां विष-यगताज्ञाननाशे अन्तःकरणवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्येन विषय-स्फुरणरूपं पौरुषेयज्ञानं ज्ञायते । वृत्तिरूपज्ञानन्तु मनोधर्म इति भेदः । यथोक्तं वेदा० प० १ परिच्छेदे“यथा तडागोदकं छिद्रान्निर्गत्य कुल्यात्मना केदारान्प्रविश्य तद्वदेव चतुष्कोणाद्याकारं भवति तथा तैजसमन्तःकरणमपि चक्षुरादिद्वारा घटादिविषयाकारेण परि-णमते । स एव परिणामो वृत्तिरित्युच्यते । अनुमित्यादिस्थले तु अन्तःकरणस्य न वह्न्यादिदेशगमनं वह्न्यादेश्चक्षु-राद्यसन्निकर्षात् तथा चायं घट इत्यादिप्रत्यक्षथले घटा-देस्तदाकारवृत्तेश्च वहिरेकत्र देशे समवस्थानात् तदुभया-वच्छिन्नं चैतन्यमेकमेव विभाजकयोरप्यन्तःकरणवृत्तिघटा-दिविषययोरेकदेशस्थितत्वेन भेदाजनकत्वात् ।”प्रत्यक्षेऽन्तःकरणवृत्तेः फलभेदस्तत्रैव ७ परि० दर्शितो यथा“सा चान्तःकरणवृत्तिरावरणाभिभवार्थेत्येकं प्रतम् ।तथाहि अविद्योपहितचैतन्यस्य जीवत्वपक्षे घटाद्यधि-ष्ठानचैतन्यस्य जीवरूपतया जीवस्य सर्वदा घटादिभान-प्रसक्तौ घटाद्यवच्छिन्नचैतन्यावरकमज्ञानं मूलाविद्यापर-तन्त्रमवस्थापदवाच्यमभ्युपगन्तव्यम् । एवं सति न सर्वदाघटादेर्भानप्रसङ्गः अनाघृतचैतन्यसम्बन्धस्यैव भानप्रयो-जकत्वात् । तस्य चावरणस्य सदातनत्वे कदाचिदपिचटभानं न स्यादिति तद्भङ्गे वक्तव्ये तद्भङ्गजनकं नचैतन्यमात्रं तद्भासकस्य तदनिवर्तकत्वात् नापि वृत्त्युप-हितचैतन्य परोक्षस्थलेऽपि तन्निवृत्त्यापत्तेरिति परोक्ष-व्यावृत्तवृत्तिविशेषस्य तदुपहितचैतन्यस्य वा आवरणभञ्जकत्वमित्यावरणाभिभवार्था वृत्तिरुच्यते । सम्बन्धार्थावृत्तिरित्यप्रं मतम् । तत्राविद्योपाधिकोजीवोऽपरि-च्छिन्नः स च घटादिप्रदेशे विद्यमानोऽपि घटाद्याकारा-परोक्षवृत्तिविरहदशायां न घटाटिकमवभासयति घटा-दिना समं सम्बन्धाभावात् तत्तदाकारवृत्तिदशायां तुभासयति तदा सम्बन्धसत्त्वात् । ननु अविद्योपाधिकस्यजीवस्यापरिच्छिन्नस्य स्वतएव समस्तवस्तुसम्बद्धस्य वृत्ति-विरहदशायां सम्बन्धाभावाभिधानमसङ्गतम् असङ्गतत्वदृष्ट्या सम्बन्धाभावाभिधाने च वृत्त्यनन्तरमपि सम्बन्धोन स्यादिति चेत् उच्यते न हि वृत्तिविरहदशायांजीवस्य घटादिना सह सम्बन्धसामान्यं निषेधामःकिन्तर्हि घटादिभानप्रयोजकं सम्बन्धविशेषम् । स चसम्बन्धविशेषो विषयस्य जीवचैतन्यस्य च व्यङ्ग्यव्यञ्जकतालक्षणः कादाचित्कस्तत्तदाकारवृत्तिनिबन्धनः । तथा हितैजसमन्तःकरणं खच्छद्रव्यत्वात् स्वतएव जीवचैतन्याभि-व्यञ्जनसमर्थं,  घटादिकन्तु न तथा अस्वच्छद्रव्यत्वात् ।खाकारवृत्तिसंयोगदशायान्तु वृत्त्यभिभूतजाड्यधर्मकतयावृत्त्युत्पादितचैतन्याभिव्यञ्जनयोग्यताश्रयतया च वृत्त्यु-दयानन्तरं चैतन्यमभिव्यनक्ति । तदुक्तं विवरणे “अन्तः-करणं हि स्वस्मिन्निव स्वसंसर्गिण्यपि घटादौ चैतन्या-भिव्यक्तियोग्यतामापादयतीति” । दृष्टञ्चास्वच्छद्रव्यस्यापिस्वच्छद्रव्यसम्बन्धदशायां प्रतिबिम्बग्राहित्वं यथा कुद्यादे-र्जलादिसंयोगदशायां मुखादिप्रतिविम्बग्राहिता । घटा-देरभिव्यञ्जकत्वञ्च तत्प्रतिविम्बगृअहित्वं चैतन्यस्याभिव्यक्त-त्वञ्च तत्र प्रतिविम्बितत्वम् । एवंविधाभिव्यञ्जकत्वसिद्ध्य-र्थमेतदुवृत्तेरपरोक्षस्थले वहिर्निर्गमनाङ्गीकारः । परोक्ष-स्थले तु वह्न्यादेर्वृत्तिसंयोगाभावेन चैतन्यानभिव्यञ्जक-तया नापरोक्षत्वम् ।”सांख्यादिमते अर्थाकारेण परिणताया वुद्धिवृत्तेश्चेतनेप्रतिविम्बनात् विषयप्र्काशरूपं ज्ञानम् । तत्र पौरुषेय-बोधे वृत्तिः करणं,  वृत्तिरूपज्ञाने च इन्द्रियादिकरणमितिभेदः । यथोक्तं सा० प्र० सू० भाष्ययोः ।“द्वयोरेकतरस्य वाप्यसन्निकृष्टार्थपरिच्छित्तिः प्रमा तत्सा-धकतमं यत् तत् त्रिविधं प्रमाणम् ।” सू० “असन्निकृष्टःप्रभातर्यनारूढोऽनधिगत इति यावत् । एवंभूतस्यार्थस्यवस्तुनः परिच्छित्तिरवधारणं प्रमा सा च द्वयोर्बुद्धिपुरु-षयोरुभयोरेव धर्मो भवतु । किं वैकतरमात्रस्योभयथैवतस्याः प्रमाया यत् साधकतमं फलायोगव्यवच्छिन्नं कारणंतत्प्रमाणं तच्च त्रिविधं वक्ष्यमाणरूपेणेत्यर्थः । स्मृतिव्या-वर्तनायानधिगतेति । भ्रमव्यावर्तनाय वस्त्विति । संशय-व्यावत्तनाय त्ववध्रणमिति । अत्र यदि प्रमारूपं फलंपुरुषनिष्ठमात्रमुच्यते तदा बुद्धिवृत्तिरेव प्रमाणम् । यदिच बुद्धिनिष्ठमात्रमुच्यते तदा तूक्तेन्द्रियसन्निकर्षादिरेवप्रमाणम् । पुरुषस्तु प्रमासाक्ष्येव न प्रमातेति । यदि चपौरुषेयबोधो बुद्धिवृत्तिश्चोभयमपि प्रमोच्यते तदा तूक्त-मुभयमेव प्रमाभेदेन प्रमाणं भवति । चक्षुरादिषु तुप्रमाणव्यवहारः परम्परयैव सर्वथेति भावः । पातञ्जल-भास्ये तु व्यासदेवैः पुरुषनिष्ठो बोधः प्रमेत्युक्तः पुरुषा-र्थमेव करणानां प्रवृत्त्या फलस्य पुरुषनिष्ठताया एवौ-चित्यात् । अतोऽत्रापि स एव मुख्यः सिद्धान्तः । न चपुरुषबोधस्वरूपस्य नित्यतया कथं फलत्वमिति वाच्यम्केवलस्य नित्यत्वेऽप्यर्थोपरागस्यैव फलत्वादिति ।अत्रेयं प्रक्रिया । इन्द्रियप्रणालिकयार्थसन्निर्षेण लिङ्ग-ज्ञानादिना वादौ बुद्धेरर्थाकारा वृत्तिर्जायते तत्र चेन्द्रि-यसन्निकर्षजा प्रत्यक्षा वृत्तिरिन्द्रियविशिष्टबुद्ध्याश्रिता नय-नादिगतपित्तादिदोषैः पित्ताद्याकारवृत्त्युदयादिति विशेषः ।सा च वृत्तिरर्थोपरक्ता प्रतिविम्बरूपेण पुरुषारूढा सतीभासते पुरुषस्यापरिणामितया बुद्धिवत् स्वतोऽर्थाकारत्वा-सम्भवात् । अर्थाकारताया एव चार्थग्रहणत्वात् अन्यस्यदुर्वचत्वादिति । तदेतद्वक्ष्यति “कुसुमवच्च मणिः” जपा-स्फटिकयोरिव नोपरागः किन्त्वभिमान इति । योगसूत्रंच “वृत्तिसारूप्यमितरत्रेति” । स्मृतिरपि । “तस्मिंश्चिद्दर्पणेस्फारे समस्ता वस्तुदृष्टयः । इमास्ताः प्रतिविम्बन्तिसरसीव तटद्रुमाः” इति । योगभाष्यञ्च “बुद्धेः प्रति-संवेदी पुरुष” इति प्रतिध्वनिवत् प्रतिसंवेदः संवेदन-प्रतिविम्बस्तस्याश्रय इत्यर्थः । एतेन पुरुषाणां कूट-स्थविभुचिद्रूपत्वेऽपि न सर्वदा सर्वाभासनप्रसङ्गःअसङ्गतस्य स्वतोऽर्थाकारत्वाभावात् । अर्थाकारतांविना च संयोगमात्रेणार्थग्रहणस्यातीन्द्रियादिस्थलेबुद्धावदृष्टत्वादिति । पुरुषे च स्वस्वबुद्धिवृत्तीनामेवप्रतिविम्बार्पणसामर्थ्यमिति फलवलात् कल्प्यते । यथारूपवतामेव जलादिषु प्रतिविम्बनसामर्थ्यं नेतरस्येति ।रूपवत्त्वं च न सामान्यतः प्रतिविम्बप्रयोजकं शब्द-स्यापि प्रतिध्वनिरूपप्रतिविम्बदर्शनात् । न च शब्द-जन्यं शब्दान्तरमेव प्रतिध्वनिरिति वाच्यं स्फटिकलौ-हित्यादेरपि जपासन्निकर्षजन्यतापत्त्या प्रतिविम्ब-मिथ्यात्वसिद्धान्तक्षतेरिति । प्रतिविम्बश्च बद्धेरेव परि-णामविशेषो विम्बाकारो जलादिगत इति मन्तव्यम् ।केचित् तु वृत्तौ प्रतिविम्बतं सदेव चैतन्यं वृत्तिंप्रकाशयति तथा वृत्तिगतप्रतिविम्ब एव वृत्तौ चैतन्य-विषयता न तु चैतन्ये वृत्तिप्रतिविम्बोऽस्तीत्याहुः ।तदसत् उपदर्शितशास्त्रविरोधेन केवलतर्कस्याप्रयो-जकत्वात् विनिगमनाविरहेण वृत्तिचैतन्ययोरन्योन्य-विषयताख्यसम्बन्धरूपतयान्योन्यस्मिन्नन्योन्यप्रतिबिम्बसि-द्धेश्च । बाह्यस्थलेऽर्थाकारताया एव विषयतारूपत्वसिद्ध्या-ऽऽन्तरेऽपि तत्तदर्थाकारताया एव विषयतात्वौचित्या-च्चेति । ये तु तार्किका ज्ञानस्य विषयतां नेच्छन्ति तन्मतेज्ञानव्यक्तीनामनुगमकधर्माभावेन घटविषयकं पटविषयकंज्ञानमित्याद्यनुगतव्यवहारानुपपत्तिः । केचित् तु ता-र्किका अनयैवानुपपत्त्या विषयतामतिरिक्तपदार्थमाहुः ।तदप्यसत् अनुभूयमानानामर्थाकारतां विहाय विषय-तान्तरकल्पने गौरवादिति । ननु तथापि स्वस्वोपाधि-वृत्तिरूपैव वृत्तिचैतन्ययोरन्योन्यविषयतास्तु स्वोपाधि-वृत्तित्वेनैवानुगमादलमाकाराख्यप्रतिविम्बद्वयेनेति चेन्नप्रतिविम्बं विना स्वत्वस्यापि दुर्वचत्वात् । स्वत्वं हिस्वभुक्तवृत्तिवासनावत्त्वम् । भोगश्च ज्ञानम् । तथाच विषयतालक्षणम्य विषयसामग्रीधटितत्वेजात्मश्रयः ।तस्मादचैतन्यचैतन्ययोरन्योन्यविषयतारूपोऽन्योन्यस्मिन्न-न्योन्यप्रतिविम्बः सिद्धः । अधिकन्तु योगवार्त्तिके द्रष्टव्य-मिति दिक् । अत्रायं प्रमात्रादिविभागः । “प्रमाताचेतनः शुद्धः प्रमाणं वृत्तिरेव नः । प्रमार्थाकारवृत्तीनांचेतने प्रतिविम्बनम् । प्रतिविम्बितवृत्तीनां विषयो मेयउच्यते । साक्षाद्दर्शनरूपं च साक्षित्वं वक्ष्यति स्वयम् ।अतः स्यात् कारणाभावाद्वुत्तेः साक्ष्येव चेतनः ।विप्ण्वादेः सर्वसाक्षित्वं गौणं लिङ्गाद्यभावतः ।”“ज्ञानमस्ति समस्तस्य जन्तोर्विषयगोचरे” देवीमा० ।“कपाये कर्मभिः पक्वे ततो ज्ञानं प्रजायते” वेदा० । २४ पर-ब्रह्मणि च “सत्थं ज्ञानमानन्दं ब्रह्म” श्रुतिः । २५ विष्णौ“सर्वज्ञः ज्ञानमुत्तयम्” विष्णु स० ।

Capeller

German

 ज्ञान n.
  Erkenntnis (bes. höhere),  Kunde, 
Wissen,  Wissenschaft,  Bewusstsein
Annahme
 Erkenntnisorgan,  Sinnesorgan. 
Abstr.
°त्व n.
 

Burnouf

French

 ज्ञान ज्ञान n.
  (ज्ञा
 sfx. अन) science:
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यम् la science,  l'objet de la
science,  le but de la science.
		 Intelligence,  pensée.
ज्ञानचक्षुस् a. qui voit avec l'œil de la science.
ज्ञानवत् a. (sfx. वत्) savant
		 intelligent,  sage.
ज्ञानिन् a. (sfx. इन्) mms. -- S. m.
  astrologue,  faiseur
d'horoscopes.
		 Homme de science [par oppos. à कर्मिन् homme
d'action].

Stchoupak

French

 ज्ञान-
 nt. connaissance,  savoir,  sapience,  conscience 
 -तस् en
connaissance de cause 
 -वन्त्- a. doué de connaissance,  qui sait,  sage.
°काण्ड- m.
  nt. textes véd. relatifs à la connaissance de l'Être en
soi.
°गम्य- a. accessible à la connaissance.
°गूह- a. dont le sens est caché.
°चक्षुस्- nt. vision intellectuelle,  introspection. 
°तपस्- nt. épreuve de la connaissance.
°दीर्घ- a. qui connaît les choses lointaines,  prévoyant.
°निधि- m.
  trésor de sapience 
 n.
  du précepteur de Bhavabhūti.
°निष्ठ- a. qui se consacre à la science.
°पण्य- m.
  qui fait commerce de son savoir.
°पावन- nt. n.
  d'un Tīrtha.
°पूर्व- a. précédé ou guidé par la connaissance,  bien considéré 
°पूर्व-कृत- a. v. fait à bon escient.
°प्रदीप- m.
  lampe du savoir.
°प्लव- m.
  connaissance comparée à un navire.
°मार्ग- m.
  chemin vers la connaissance.
°यज्ञ- m.
  sacrifice spirituel,  mental.
°योग- m.
  yoga qui repose sur l'effort de l'esprit.
°विज्ञान-वेदिन्- a. versé dans la science sacrée et profane.
°वृद्ध- a. v. avancé en savoir.
°शास्त्र- nt. science des présages.
°सङ्ग- m.
  attachement à la science,  attrait de la connaissance.
°संतति- f.
  continuité du savoir.
°सिद्धि- m.
  n.
  d'un homme.
ज्ञानाज्ञान-कृत- a. v. fait sciemment ou sans savoir.
ज्ञानावस्थित- a. v. fixé dans la connaissance du vrai.
ज्ञानासि- a. qui a la connaissance pour épée,  armé de son savoir.
ज्ञानेन्द्रिय- nt. organe du savoir,  de la sensation. 

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.