| YouTube Channel

ज्ञपनीयम् (jJapanIyam)

 
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“ज्ञप मारणतोषणनिशामनेषु”@} 2 ‘जानातीति श्नि सिद्ध्येत्, ज्ञपयति तु पुनर्मारणादौ घटादेः णौ3 मित्त्वेऽपीदमेव ‘ज्ञप मिद्’ 4 इति पदं ज्ञापने मारणादौ।
तेनार्थाज् ज्ञापनेऽर्थे ज्ञपयतिपदवज् ज्ञापयेदित्यपि स्याद् उक्तस्योक्तिः ‘णिचश्चे’ 5 त्युदितविहतये
ज्ञापयेज् ‘ज्ञा नियोगे।।’ 6 इति देवः।
अत्र क्षीरस्वामी घटादौ ‘मारणतोषणनिशानेषु ज्ञा’ इति, चुरा- दौ ‘ज्ञप मारणतोषणनिशानेषु मिच्च’ इति चापठत्।
पशुं संज्ञपयति, विष्णुं विज्ञपयति, शस्त्रं प्रज्ञपयति, इति क्रमेणोदाजहार च।
मारणाद्यर्थेषु ज्ञपघातोः पुनर्मित्त्वविधानं व्यर्थमित्याशङ्क्य, स्वार्थे णिचि, एष्वर्थेषु मित्त्वसिद्धिः फलमिति, चुरादिण्यन्तेभ्यः कर्तृगामिन्यपि क्रियाफले परस्मैपदमेव भवतीति चाभिहितवान्।
एवञ्च सति, ‘प्रच्छ ज्ञीप्सायाम्’, ‘श्लाघह्नुङ्स्थाशपां ज्ञीप्स्यमानः’ 7 इत्यादिषु क्रमेण ज्ञानज्ञापनार्थयोः प्रतीयमानत्वात्, वृत्तिन्यासपदमञ्जर्यादिभिस्तथैवाभ्युपगतत्वात् तत्र च मित्त्वप्रयुक्तकार्याणां दर्शनाच्च, क्षीरस्वामिमते तयोः प्रयोगयोरसङ्ग्रहः स्यात्।
तदर्थं माधवीयधातुवृत्त्यादिबहुग्रन्थानुरोधेनात्र ‘ज्ञप मिच्च’ इत्येव पाठः प्रामाणिकः।
यथाप्रयोगं ज्ञाने, ज्ञापने च ज्ञपधातुर्मिद् भवतीति सूत्रार्थः।
अत एव सिद्धान्तकौमुद्याम् ‘अयं धातुर्ज्ञाने, ज्ञापने च’ इत्येवोक्तम्।
घटादौ ‘निशामनेषु’ इति पाठेन चाक्षुषज्ञानव्यतिरिक्तेऽर्थे मित्त्वाभावः प्रतीयते।
अत्र च बोधने मित्त्वं बोध्यते।
एवञ्च, विज्ञापयति, विज्ञपयति इति रूपद्वयस्यापि साधुत्वं बोध्यम्।
‘तज्ज्ञापयत्याचार्यः’ 8, ‘विज्ञापना भर्तृषु सिद्धिमेति।’ इत्यादिप्रयोगेषु न काऽप्यनुपपत्तिः।
अत एव पुरुषकारे 9 ‘एवञ्च, ‘ज्ञप मिच्च’ इत्येव पाठो युक्ततमः।’ इत्युक्तं सङ्गच्छते।।
10 ज्ञपकः-पिका, जिज्ञपयिषकः-षिका, -- 11 12 ज्ञीप्सकः-प्सिका
ज्ञपयिता-त्री, जिज्ञपयिषिता-त्री, ज्ञीप्सिता-त्री
ज्ञपयन्-न्ती, 13 विज्ञपयन्, जिज्ञपयिषन्-न्ती, ज्ञीप्सन्-न्ती
ज्ञपयिष्यन्-न्ती-ती, जिज्ञपयिषिष्यन्-न्ती-ती, ज्ञीप्सिष्यन्-न्ती-ती
ज्ञपयमानः, जिज्ञपयिषमाणः, ज्ञीप्समानः
ज्ञपयिष्यमाणः, जिज्ञपयिषिष्यमाणः, ज्ञीप्सिष्यमाणः
14 प्रज्ञप्-प्रज्ञब्-प्रज्ञपौ-प्रज्ञपः
-- -- 15 ज्ञपितः-ज्ञप्तः-ज्ञप्तवान्, जिज्ञपयिषितः-ज्ञीप्सितः-तवान्
ज्ञपः, जिज्ञपयिषुः-ज्ञीप्सुः
ज्ञपयितव्यम्, जिज्ञपयिषितव्यम्-ज्ञीप्सितव्यम्
ज्ञपनीयम्, जिज्ञपयिषणीयम्-ज्ञीप्सनीयम्
ज्ञप्यम्, जिज्ञपयिष्यम्-ज्ञीप्स्यम्
ईषज्ज्ञपः-दुर्ज्ञपः-सुज्ञपः
-- -- ज्ञप्यमानः, जिज्ञपयिष्यमाणः-ज्ञीप्स्यमानः
ज्ञपः, जिज्ञपयिषः-ज्ञीप्सः
ज्ञपयितुम्, जिज्ञपयिषितुम्-ज्ञीप्सितुम्
ज्ञपना, 16 ज्ञप्ति, जिज्ञपयिषा-ज्ञीप्सा
ज्ञपनम्, जिज्ञपयिषणम्-ज्ञीप्सनम्
ज्ञपयित्वा, जिज्ञपयिषित्वा-ज्ञीप्सित्वा
17 विज्ञपय्य, प्रजिज्ञपयिष्य-प्रज्ञीप्स्य
18 ज्ञपम् २ -ज्ञापम् २, ज्ञपयित्वा २, जिज्ञपयिषम् २ -ज्ञीप्सम् २
जिज्ञपयिषित्वा २ -ज्ञीप्सित्वा २। 19
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (६२४)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१६२५। सक। सेट्। उभ। मित्।)
03
=>
 (चौ)
04
=>
 [ज्ञपनम्]
05
=>
 (१-३-७४)
06
=>
 (श्लो। ८)
07
=>
 (१-४-३४)
08
=>
 (महाभाष्यम्)
09
=>
 (श्लो। ८)
10
=>
 [[१। मित्संज्ञकत्वादस्य धातोर्णौ परत उपधाया वृद्धौ, ‘मितां ह्रस्वः’ (६-४-९२) इति ह्रस्वः। एवं सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
11
=>
 [पृष्ठम्०५९०+ २२]
12
=>
 [[१। ‘सनीवन्तर्धभ्रस्जदम्भुश्रिस्वृयूर्णुभरज्ञपिसनाम्’ (७-२-४९) इति सूत्रेण सन इड्वि- कल्पः। इडभावपक्षे, ‘आप्ज्ञपृधामीत्’ (७-४-५५) इतीत्त्वे, ‘सन्यङोः’ (६-१-९) इति द्वित्वे, ‘अत्र लोपोऽभ्यासस्य’ (७-४-५८) इत्यभ्यासलोपे रूप- मेवम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्रेडभावपक्षे रूपम्, इट्पक्षे तु जिज्ञपयिषकः इत्यादीनि रूपाणीति च ज्ञेयम्।]]
13
=>
 [[आ। ‘चाणूर एनमथ विज्ञपयन् नूपाज्ञां चण्डातकं सुयमयंश्चहको बभाषे।’ धा। का। ३। २५]]
14
=>
 [[२। क्विपि, क्विब्लोपे, णिलोपे चत्वविकल्पे च रूपम्।]]
15
=>
 [[३। ‘वा दान्तशान्तपूर्णदस्तस्पष्टच्छन्नज्ञप्तः’ (७-२-२७) इति सूत्रेण इण्णिषेधो विकल्पेन भवति। तेन रूपद्वयम्।]]
16
=>
 [[४। बाहुलकात् क्तिन्। ‘तितुत्र--’ (७-२-९) इतीण्णिषेधः।]]
17
=>
 [[५। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]
18
=>
 [[६। ‘चिण्णमुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्याम्’ (६-४-९३) इति णमुल्परे णौ दीर्घविकल्पः।]]
19
=>
 [पृष्ठम्०५९१+ २७]