| YouTube Channel

जैनः (jainaH)

 
Apte
English
जैनः [jainḥ],
a.
A Jaina, a follower of Jaina doctrines.
A Buddha.
Apte 1890
English
जैनः 1 A Jaina, a follower of Jaina doctrines.
2 A Buddha.
Apte Hindi
Hindi
जैनः
पुं*
 - जिन्+अण्
"जैन सिद्धान्तों का अनुयायी, जैन मत को मानने वाला"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 जैनः
noun
जिनोपासकः
"जिनधर्मः एव श्रेष्ठतमः इति जैनाः प्रवदन्ति"[श क]"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
जैनः,
पुं,
 (जिन एव । यद्बा, जिन उपास्य-देवतास्येति । जिन् + अण् ।) जिनोपासकः ।बौद्धः । इति हलायुधः ॥
(धर्म्मक्षेत्रे-ऽस्मिन् भारतवर्षे प्रचलितेषु विविधेषुधर्म्मेषु जिनधर्म्म एव श्रेष्ठतम इति जैनाः प्रव-दन्ति । एषामुपास्यदेवता जिनः । ते तु श्वेता-म्बरदिगम्बरभेदेन द्बिविधाः । श्वेताम्बरास्तुप्रायश आश्रमिणः । अधुना नानाशाखासुविभक्ताः समभवन् । दिगम्बरास्तु प्रायशोनिर्ग्रन्थाः । एतेषां यन्मतं तत् सर्व्वदर्शनसंग्र-हात् प्रदर्श्यते । यथा, --“ननु न कश्चित् पुरुषविशेषः सर्व्वज्ञपदवेद-नीयः प्रमाणपद्धतिमध्यास्ते सद्भावग्राहकस्यप्रमाणपञ्चकस्य तत्रानुपलम्भात् तथाचोक्तंतौतातितैः ।सर्व्वज्ञो दृश्यते तावन्नेदानीमस्मदादिभिः ।दृष्टो न चैकदेशोऽस्ति लिङ्गं वा योऽनुमापयेत् ॥
न चागमविधिः कश्चिन्नित्यसर्व्वज्ञबोधकः ।न च तत्रार्थवादानां तात्पर्य्यमपि कल्प्यते ॥
न चान्यार्थप्रधानैस्तैस्तदस्तित्वं विधीयते ।न चानुवदितुं शक्यः पूर्व्वमन्यैरबोधितः ॥
अनादेरागमस्यार्थो न च सर्व्वज्ञ आदिमान् ।कृत्रिमेन त्वसत्येन स कथं प्रतिपाद्यते ॥
अथ तद्वचनेनैव सर्व्वज्ञोऽनयैः प्रतीयते ।प्रकल्प्येत कथं सिद्धिरन्योन्याश्रययोस्तयोः ॥
सर्व्वज्ञोक्ततया वाक्यं सत्यं तेन तदस्तिता ।कथं तदुभयं सिध्येत् सिद्धमूलान्तरादृते ॥
असर्व्वज्ञप्रणीतात्तु वचनान्मूलवर्जितात् ।सर्व्वज्ञमवगच्छन्तस्तद्वाक्योक्तं न जानते ॥
सर्व्वज्ञसदृशं किञ्चिद्यदि पश्येम सम्प्रति ।उपमानेन सर्व्वज्ञं जानीयाम ततो वयम् ॥
उपदेशोऽपि बुद्धस्य धर्म्माधर्म्मादिगोचरः ।अन्यथा नोपपद्येत सार्व्वज्ञ्यं यदि नाभवत् ॥
इत्यादि ॥
अत्र प्रतिविधीयते यदभ्यधायि सद्भांवग्राह-कस्य प्रमाणपञ्चकस्य तत्रानुपलम्भादिति तद-युक्तं तत्सद्भावादेकस्यानुमानादेः सद्भावात् ।तथाहि कश्चिदात्मा सकलपदार्थसाक्षात्कारीतद्गहणस्वभावत्वे सति प्रक्षीणप्रतिबन्धप्रत्यय-त्वात् यद्यद्ग्रहणस्वभावत्वे सति प्रक्षीणप्रति-बन्धप्रत्ययं तत्तत्साक्षात्कारि यथा अपगत-तिमिरादिप्रतिबन्धं लोचनविज्ञानं रूपसाक्षा-त्कारि । तद्ग्रहणस्वभावत्वे सति प्रक्षीणप्रति-बन्धप्रत्ययश्च कश्चिदात्मा तस्मात् सकलपदार्थ-साक्षात्कारीति । न तावदशेषार्थग्रहणस्वभा-वत्वमात्मनोऽसिद्धं चोदनाबलान्निखिलार्थज्ञा-नात् नोत्पत्त्यन्यथानुपपत्त्या सर्व्वमनैकान्तात्मकंसत्त्वादिति व्याप्तिज्ञानोत्पत्तेश्च । चोदना हिभूतं भवन्तं भविष्यन्तं सूक्ष्मं व्यवहितं विप्रकृष्ट-मित्येवं जातीयकमर्थमवगमयतीत्येवंजातीयकै-रध्वरमीमांसागुरुभिर्विधिप्रतिषेधविचारणा-निबन्धनं सकलार्थविषयज्ञानं प्रतिपद्यमानैःसकलार्थग्रहणस्वभावकत्वमात्मनोऽभ्युपगतम् ।न चाखिलार्थप्रतिबन्धकावरणप्रक्षयानुपपत्तिःसम्यग्-दर्शनादित्रयलक्षणस्यावरणप्रक्षयहेतु-भूतस्य सामग्रीविशेषस्य प्रतीतत्वात् अनयामुद्रयापि क्षुद्रोपद्रवा विद्राव्याः ।नन्वावरणप्रक्षयवशादशेषविषयं विज्ञानं विशदंमुख्यप्रत्यक्षं प्रभवतीत्युक्तं तदयुक्तं तस्य सर्व्वज्ञ-स्यानादिमुक्तत्वेनावरणस्यैवासम्भवादिति चेत्तन्नअनादिमुक्तत्वस्यैवासिद्धेर्न सर्व्वज्ञोऽनादिमुक्तःमुक्तत्वादितरमुक्तवत् बद्धापेक्षया च मुक्तव्यप-देशः तद्रहिते चास्याप्यभावः स्यादाकाशवत् ।नन्वनादेः क्षित्यादिकार्य्यपरम्परायाः कर्तृत्वेनतत्सिद्धिः तथाहि क्षित्यादिकं सकर्त्तृकं कार्य्य-त्वाद्घटवदिति तदप्यसमीचीनं कार्य्यत्वस्यैवा-सिद्धेः । न च सावयवत्वेन तत्साधनमित्यभि-धातव्यं यस्मादिदं विकल्पजालमवतरति साव-यवत्वं किमवयवसंयोगित्वं अवयवसमवायित्वंअवयवजन्यत्वं समवेतद्रव्यत्वं सावयवबुद्धिविष-यत्वं वा । न प्रथमः आकाशादावनैकान्त्यात् ।न द्वितीयः सामान्यादौ व्यभिचारात् । नतृतीयः साध्याविशिष्टत्वात् । न चतुर्थः विकल्प-युगलागलग्रहगलत्वात् समवायसम्बन्धमात्र-वद्द्रव्यत्वं समवेतद्रव्यत्वमन्यत्र समवेतद्रव्यत्वंवा विवक्षितं हेतूक्रियते । आद्ये गगनादौव्यभिचारः तस्यापि गुणादिसमवायवत्त्वद्रव्य-त्वयोः सम्भवात् । द्बितीये साध्याविशिष्टताअन्यशब्दार्थेषु समवायकारणभूतेष्ववयवेयु सम-वायस्य साधनीयत्वात् । अभ्युपगम्यैतदभाणिवस्तुतस्तु समवाय एव न समस्ति प्रमाणाभा-वात् । नापि पञ्चमः आत्मादिनानैकान्त्यात्तस्यसावयवबुद्धिविषयत्वेऽपि कार्य्यत्वाभावात् । नच निरवयवत्वेऽप्यस्य सावयवार्थसम्बन्धेन साव-यवबुद्धिविषयत्वमौपचारिकमित्येष्टव्यं निरवय-वत्वे व्यापित्वविरोधात् परमाणुवत् । किञ्चकिमेकः कर्त्ता साध्यते किं वा स्वतन्त्रः प्रथमेप्रासादादौ व्यभिचारः स्थपत्यादीनां बहूनांपुरुषाणां तत्र कर्त्तृत्वोपलम्भादनेनैव सकलजग-ज्जननोत्पत्तावितरवैयर्थ्यञ्च । तदुक्तं वीत-रागस्तुतौ ।कर्त्तास्ति नित्यो जगतः स चैकःस सर्व्वगः सन् स्ववशः स सत्यः ।इमाः कुहेयाः कुविडम्बनाः स्यु-स्तेषां न येषामनुशासकस्त्वम् ॥
इति ॥
अन्यत्रापि ।कर्त्ता न तावदिह कोऽपि यथेच्छया वादृष्टोऽन्यथा कटकृतावपि तत्प्रसङ्गः ।कार्य्यं किमत्र भवतापि च तक्षकाद्यै-राहत्य च त्रिभुवनं पुरुषः करोतीति ॥
तस्मात् प्रागुक्तकारणत्रितयबलादावरणप्रक्षयेसार्व्वज्ञ्यं युक्तम् । न चास्योपदेष्ट्रन्तराभावात्सम्यग्दर्शनादित्रितयानुपपत्तिरिति भणनीयंपूर्व्वसर्व्वज्ञप्रणीतागमप्रभवत्वादमुष्याशेषार्थज्ञा-नस्य । नचान्योन्याश्रयतादिदोषः आगमसर्व्वज्ञ-परम्पराया बीजाङ्कुरवदनादित्वाङ्गीकारादि-त्यलम् ।रत्नत्रयपदवेदनीयतया प्रसिद्धं सम्यग्दर्शनादि-त्रितयमर्हत्प्रवचनसङ्ग्रहपरे परमागमसारे प्ररू-पितं सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गइति । विवृतञ्च योगदेवेन येन रूपेण जीवा-द्यर्थो व्यवस्थितस्तेन रूपेणार्हता प्रतिपादितेतत्त्वार्थे विपरीताभिनिवेशरहितत्वाद्यपर-पर्य्यायं श्रद्धानं सभ्यग्दर्शनं तथा च तत्त्वार्थ-सूत्रं तत्त्वार्थं श्रद्धानं सम्यग्दर्शनमिति ।अन्यदपि ।रुचिर्जिनोक्ततत्त्वेषु सम्यक् श्रद्धानमुच्यते ।जायते तन्निसर्गेण गुरोरधिगमेन वेति ॥
परोपदेशनिरपेक्षमात्मस्वरुपं निसर्गः व्याख्या-नादिरूपपरोपदेशजनितं ज्ञानमधिगमः । येनस्वभावेन जीवादयः पदार्थाः व्यवस्थिताः तेनस्वभावेन मोहसंशयरहितत्वेनावगमः सम्यग्-ज्ञानम् । यथोक्तम् ।यथावस्थिततत्त्वानां संक्षेपाद्विस्तरेण वा ।योऽवबोधस्तमत्राहुः सम्यग्ज्ञानं मनीषिणः ॥
इति ॥
तज्ज्ञानं पञ्चविधं मतिश्रुतावधिमनःपर्य्याय-केवलभेदेन । तदुक्तम् मतिश्रुतावधिमनः पर्य्याय-केवलानि ज्ञानमिति । अस्यार्थः ज्ञानावरण-क्षयोपशमे सति इन्द्रियमनसीपुरस्कृत्य व्यापृतःसन् ययार्थं मनुते सा मतिः । ज्ञानावरण-क्षयोपशमे सतिं मतिजनितं स्पष्ठं ज्ञानं श्रुतम् ।असम्यग्दर्शनादिगुणजनितक्षयोपशमनिमित्त-मवच्छिन्नविषयं ज्ञानमवधिः । ईर्ष्यान्तराय-ज्ञानावारणक्षयोपशमे सति परमनोगत-स्यार्थस्य स्फुटं परिच्छेदकं ज्ञानं मनःपर्य्यायः ।तपःक्रियाविशेषान् यदर्थं सेवन्ते तपस्विनस्तज्-जानमन्यज्ञानसंस्पृष्टं केवलम् । तत्राद्यं परोक्षंप्रत्यक्षमन्यत् । तदुक्तम्षिजानं स्वपराभामि प्रमाणं वाधवर्ज्वितम ।प्रत्यक्षञ्च परोक्षञ्च द्बिधा मेयविनिश्चयादिति ॥
अन्तर्गणिकभेदस्तु सविस्तरस्तत्रैवागमेऽव-गन्तव्यः । संसरणकर्म्मोच्छित्तावुद्यतस्य श्रद्ध-धानस्य ज्ञानवतः पापगमनकारणक्रियानिवृत्तिःसम्यक्चारित्रम् । तदेतत् सप्रपञ्चमुक्तमर्हता ।सर्व्वथावद्ययोगानां त्यागश्चारित्रमुच्यते ।कीर्त्तितं तदहिंसादिव्रतभेदेन पञ्चधा ॥
अहिंसासूनृतास्तेयब्रह्मचर्य्यापरिग्रहाः ॥
न यत्प्रमादयोगेन जीवितव्यपरोपणम् ।चराणां स्थावराणाञ्च तदहिंसाव्रतं मतम् ॥
प्रियं पथ्यं वचस्तथ्यं सूनृतं व्रतमुच्यते ।तत्तथ्यमपि नो तथ्यमप्रियञ्चाहितञ्च यत् ॥
अनादानमदत्तस्यास्तेयव्रतमुदीरितम् ।वाह्याः प्राणा नृणामर्थो हरता तं हता हि ते ॥
दिव्यौदरिककामाणां कृतानुमतकारितैः ।मनोवाक्कायतस्त्यागो ब्रह्माष्टादशधा मतम् ॥
सर्व्वाभावेषु मूर्च्छायास्त्यागः स्यादपरिग्रहः ।यदसत्स्वपि जायेत मूर्च्छया चित्तविप्लवः ॥
भावनाभिर्भावितानि पञ्चभिः पञ्चधा क्रमात् ।महाव्रतानि लोकस्य साधयन्त्यव्ययं पदमिति ॥
भावनापञ्चकप्रपञ्चनञ्च प्ररूपितम् ।हास्यलोभभयक्रोधप्रत्याख्यानैर्निरन्तरम् ।आलोच्यभाषणेनापि भावयेत् सूनृतं व्रतम् ॥
इत्यादिना ॥
एतानि सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मिलि-तानि मोक्षकारणं न प्रत्येकं यथा रसायन-ज्ञानं श्रद्धानावरणानि सम्भूय रसायनफलंसाधयन्ति न प्रत्येकम् ।अत्र संक्षेपतस्तावज्जीवाजीवाख्ये द्वे तत्त्वेस्तः तत्र बोधात्मको जीवः अबोधात्मकस्त्व-जीवः । तदुक्तं पद्मनन्दिना ।चिदचिद्द्वे परे तत्त्वे विवेकस्तद्बिवेचनम् ।उपादेयमुपादेयं हेयं हेयञ्च कुर्व्वतः ॥
हेयं हि कर्त्तृरागादि तत्कार्य्यमविवेकिनः ।उपादेयं परं ज्योतिरुपयोगैकलक्षणमिति ॥
सहजचिद्रूपपरिणतिं स्वीकुर्व्वाणे ज्ञानदर्शनेउपयोगः स परस्परप्रदेशात्तु प्रदेशबन्धात्कर्म्मणैकीभूतस्य आत्मनोऽन्यत्वप्रतिपत्तिकारणंलक्षणं भवति । सकलजीवसाधारणं चैतन्यमुप-शमक्षयक्षयोपशमवशादौपशमिकक्षयात्मक-क्षयौपशमिकभावेन कर्म्मोदयवशात् कलुषा-न्याकारेण च परिणतजीवपर्य्यायजीवविवक्षायांस्वरूपं भवति । यदवोचद्वाचकाचार्य्यः औप-शमिकक्षायिकौ भावौ मिश्रश्च जीवस्य सत्त्व-मौदयिकपारिणामिकौ चेति । अनुदयप्राप्ति-रूपे कर्म्मण उपशमे सति जीवस्योत्पद्यमान-भावः औपशमिकः यथा पङ्के कलुषतांकुर्व्वति कतकादिद्रव्यसम्बन्धादधः पतिते जलस्यस्वच्छता । कर्म्मणः क्षयोपशमे सति जायमानोभावः क्षायिकः यथा मोक्षः । उभयात्माभावो मिश्रः यथा जलस्यार्द्धस्वच्छता । कर्म्मो-दये सति भवन् भाव औदयिकः । कर्म्मोपश-माद्यनपेक्षः सहजो भावश्चेतनत्वादिः पारि-णामिकः । तदेतत् सत्त्वं यथासम्भवं भव्यस्या-भव्यस्य वा जीवस्य तत्त्वं स्वरूपमिति सूत्रार्थः ।तदुक्तं स्वरूपसम्बोधने ।ज्ञानाद् भिन्नो न चाभिन्नो भिन्नाभिन्नः कथञ्चन ।ज्ञानं पूर्व्वापरीभूतं सोऽयमात्मेति कीर्त्तितः ॥
इति ॥
ननु भेदाभेदयोः परस्परपरिहारेणावस्थाना-दन्यतरस्यैव वास्तवत्वादुभयात्मकत्वमयुक्तमितिचेत्तदयुक्तं वाधे प्रमाणाभावात् अनुपलम्भो हिबाधकं प्रमाणं न सोऽस्ति समस्तेषु वस्तुष्वनेक-रसात्मकत्वस्य स्याद्बादिनो मते सुप्रसिद्धत्वा-दित्यलम् ।अपरे पुनर्जीवाजीवयोरपरं प्रपञ्चमाचक्षतेजीवाकाश-धर्म्माधर्म्म-पुद्गलास्तिकायभेदात् ।एतेषु पञ्चसु तत्त्वेषु कालत्रयसम्बन्धितया स्थिति-व्यपदेशः अनेकप्रदेशत्वेन शरीरवत् कायव्यप-देशः । तत्र जोवा द्विविधाः संसारिणो मुक्ताश्चभवाद् भवान्तरप्राप्तिमन्तः संसारिणः । ते चद्बिविधाः समनस्का अमनस्काश्च तत्र संज्ञिनःसमनस्काः शिक्षाक्रियालापग्रहणरूपा संज्ञातद्विधुरास्त्वमनस्काः । ते चामनस्का द्विविधाःत्रसस्थावरभेदात् तत्र द्बीन्द्रियादयः शङ्खगण्डो-लकप्रभृतयश्चतुर्व्विधास्त्रसाः पृथिव्यप्तेजोवायुवन-स्पतयः स्थावराः । तत्र मार्गगतधूलिः पृथिवीइष्टकादिः पृथिवीकायः पृथिवी कायत्वेन येनगृहीता स पृथिवीकायकः पृथिवीं कायत्वेनयो ग्रहीष्यति स पृथिवीजीवः । एवमवरादि-ष्वपि भेदचतुष्टयं योज्यम् । तत्र पृथिव्यादिकायत्वेन गृहीतवन्तो ग्रहीष्वन्तश्च स्थावरागृह्यन्ते न पृथिव्यादिपृथिवीकायादयः तेषांजीवत्वात् । ते च स्थावराः स्पर्शनैकेन्द्रियाश्चभवान्तरप्राप्तिविधुरा मुक्ताः धर्म्माधर्म्माकाशा-स्तिकायास्ते एकत्वशालिनो निष्क्रियाश्च द्रव्यस्यदेशान्तरप्राप्तिहेतुः । तत्र धर्म्माधर्म्मौ प्रसिद्धौआलोकेनाविच्छिन्ने नभसि लोकाकाशपदवे दनीये सर्व्वत्रावस्थितिगतिस्थित्युपग्रहो धर्म्माधर्म्म-योरुपकारः अतएव धर्म्मास्तिकायः प्रवृत्त्यनु-मेयः अधर्म्मास्तिकायः स्थित्यनुमेयः । अन्यवस्तुप्र-देशमध्येऽन्यस्य वस्तुनः प्रवेशोऽवगाहः तदा-काशकृत्यम् । स्पर्शरसवर्णवन्तः पुद्गलाः ते चद्बिविधाः अणवः स्कन्धाश्च । भोक्तुमशक्या अणवःद्व्यणुकादयः स्कन्धाः । तत्र द्व्यणुकादिस्कन्ध-भेदादण्वादिरुत्पद्यते अण्वादिसंघातात् द्ब्यणु-कादिरुत्पद्यते क्वचिद्भेदसंघाताभ्यां स्कन्धोत्पत्तिःअतएव पूरयन्ति गलन्तीति पुद्गलाः । काल-स्यानेक-प्रदेशत्वाभावेनाऽस्तिकायत्वाभावेऽपिद्रव्यत्वमस्ति तल्लक्षणयोगात् तदुक्तं गुणपर्य्याय-वद्द्रव्यमिति । द्रव्याश्रया निर्गुणा गुणाः यथाजीवस्य ज्ञानत्वादिसामान्यरूपाः पुद्गलस्यरूपत्वादिसामान्यस्वभावाः धर्म्माधर्म्माकाश-कायानां यथासम्भवं गतिस्थित्यवगाहहेतुत्वादि-सामान्यानि गुणाः । तस्य द्रव्यस्योक्तरूपेणभवनमुत्पादः तद्भावः परिणामः पर्य्याय इतिपर्य्यायाः यथा जीवस्य घटादिज्ञानसुखक्लेशा-दयः पुद्गलस्य मृत्पिण्डघटादयः धर्म्मादीनांगत्यादिविशेषाः अतएव षट् द्रव्याणीतिप्रसिद्धिः ।केचन सप्त तत्त्वानीति वर्णयन्ति तदाह जीवा-जीवास्रव-बन्ध-संवर-निर्जर-मोक्षास्तत्त्वानीति ।तत्र जीवाजीवौ निरूपितौ आस्रवो निरूप्यते ।औदारिकादिकायादिवलनद्बारेणात्मनश्चलनंयोगपदवेदनीयमास्रवः यथा सलिलावगाहि-द्वारं नद्यास्रवणं कारणत्वादास्रव इति निग-द्यते तथा योगप्रणाडिकयाकर्म्मास्रवतीति सयोग आस्रवः । यथा आर्द्रं वस्त्रं समन्ताद्बाता-नीतं रेणुजातमुपादत्ते तथा कषायजलार्द्रआत्मा योगानीतं कर्म्म सर्व्वप्रदेशैर्गृह्णाति यथावा निष्टप्तायःपिण्डे जले क्षिप्ते अम्भः समन्ताद्गृह्णाति तथा कषायोष्णो जीवो योगानीतंकर्म्म समन्तादादत्ते । कषति हिनस्त्यात्मानंकुगतिप्रापणादिति कषायः क्रोधो मानो मायालोभश्च स द्विविधः शुभाशुभभेदात् । तत्रा-हिंसादिः शुभः काययोगः सत्यमितहितभाष-णादिः शुभो वाग्योगः । तदेतदास्रवभेदप्रभेद-जातं कायवाङ्मनःकर्म्मयोगः स आस्रवः शुभःपुण्यस्य अशुभः पापस्येत्यादिना सूत्रसन्दर्भेणससंरम्भमभाणि । अपरे त्वेवं मेनिरे आस्रवयतिपुरुर्षविषयेष्विन्द्रियप्रवृत्तिरास्रव इन्द्रियद्बारा हिपौरुषं ज्योतिर्व्विषयान् स्पृशद्रूपादिज्ञानरूपेणपरिणमत इति ।मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकषायवशाद्योग-वशाच्चात्मा सूक्ष्मैकक्षेत्रावगाहिनामनन्तान्त-प्रदेशानां पुद्गलानां कर्म्मबन्धयोग्यानामादान-मुपश्लेषणं यत् करोति स बन्धः । तदुक्तं सकषा-यत्वाज्जीवः कर्म्मभावयोग्यान् पुद्गलानादत्ते सबन्ध इति । तत्र कषायग्रहणं सर्व्वबन्धहेतूपलक्ष-णार्थम् । बन्धहेतून् पपाठ वाचकाचार्य्यः ।मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकषाया बन्धहेतवइति । मिथ्यादर्शनं द्विविधं मिथ्याकर्म्मोदयात्परोपदेशानपेक्षं तत्त्वाश्रद्धानं नैसर्गिकमेकम्अपरं परोपदेशजम् । पृथिव्यादिषट्कापादा-नकं षडिन्द्रियासंयमनञ्च अविरतिः । पञ्च-समितिगुप्तिष्वनुत्साहः प्रमादः । कषायःक्रोधादिः । तत्र कषायान्ताः स्थित्यनुभावबन्ध-हेतवः प्रकृतिप्रदेशबन्धहेतुर्योग इति विभागः ।बन्धश्चतुर्व्विध इत्युक्तं प्रकृतिस्थित्यनुभावप्रदे-शास्तु तद्बिधय इति यथा निम्बगुडादेस्तिक्तत्व-मधुरत्वादिस्वभावः एवमावरनीयस्य ज्ञान-दर्शनावरणत्वमादित्यप्रभोच्छेदकाम्भोधरवत् प्र-दीपप्रभातिरोधायककुम्भवच्च सदसद्वेदनीयस्यसुखदुःखोत्पादकत्वमसिधारामधुलेहनवद्दर्शन-मोहनीयस्य तत्त्वार्थाश्रद्धानकारित्वं दुर्ज्जनसङ्ग-वच्चारित्रे मोहनीयस्यासंयमहेतुत्वं मद्यमद-वदायुषो देहबन्धकर्तृत्वं जलवत् नाम्नीविचित्रनामकारित्वं चित्रिकवद्गोत्रस्योच्चनीच-कारित्वं कुम्भकारवद्दानादीनां विघ्ननिदानत्व-मन्तरायस्य स्वभावः कोशाध्यक्षवत् । सोऽयंप्रकृतिबन्धोऽष्टविधः द्रव्यकर्म्मावान्तरभेदमूल-प्रकृतिवेदनीयः । तथावोचदुमास्वातिवाचका-चार्य्यः आद्यो ज्ञानदर्शनावरणवेदनीयमोह-नीयायुर्नामगोत्रान्तराया इति तद्भेदञ्च सम-गृह्णात् पञ्चनवाष्टाविंशतिचतुर्द्विचत्वारिंशद्-द्बिपञ्चदशभेदा यथाक्रममिति । एतच्च सर्व्वंविद्यानन्दादिभिर्व्विवृतमिति विस्तरभयान्न प्रस्तू-यते । यथा अजागोमहिष्यादिक्षीराणामेता-वन्तमनेहसं माधुर्य्यस्वभावादप्रच्युतिस्थितिःतथा ज्ञानावरणादीनां मूलप्रकृतीनामादित-स्तिसृणामन्तरायस्य च त्रिंशत्सागरोपम-कोटिकोट्यः परास्थितिरित्याद्युक्तं कालदुर्द्धान-वत् स्वीयस्वभावादप्रच्युतिस्थितिः । यथा अजा-गोमोहिष्यादिक्षीराणां तीव्रमन्दादिभावेन स्व-कार्य्यकारणे सामर्थ्यविशेषोऽनुभावः तथा कर्म्म-पुद्गलानां स्वकार्य्यकरणे सामर्थ्यविशेषोऽनुभावः ।कर्म्मभावपरिणतपुद्गलस्कन्धानामनन्तान्तप्रदे-शानामात्मप्रदेशानुप्रवेशः प्रदेशबन्धः । आस्रव-निरोधः संवरः । येनात्मनि प्रविशत् कर्म्म प्रति-षिध्यते स गुप्तिसमित्यादिः संवरः । संसार-कारणाद्योगादात्मनो गोपनं गुप्तिः । सा त्रिविधाकायवाङ्मनोनिग्रहभेदात् । प्राणिपीडापरि-हारेण सम्यगयनं समितिः सा ईर्ष्याभाषादि-भेदात् पञ्चधा । प्रपञ्चितञ्च हेमचन्द्राचार्य्यैः ।लोकातिवाहिते मार्गे चुम्बिते भास्वदंशुभिः ।जन्तुरक्षार्थमालोक्य गतिरीर्ष्या मता सताम् ॥
आपद्य रागतः सर्व्वजनीनं मितभाषणम् ।प्रिया वाचंयमानां सा भाषा समितिरुच्यते ॥
द्विचत्वारिंशता भिक्षादोषैर्नित्यमदूषितम् ।मुनिर्य्यदन्नमादत्ते सेषणासमितिर्म्मता ॥
आसनादीनि संवीक्ष्य प्रतिलङ्घ्य च यत्नतः ।गृह्णीयान्निक्षिपेद्ध्यायेत् सादानसमितिः स्मृता ॥
कफमूत्रमलप्रायैर्निर्ज्जन्तु जगतीतले ।यत्नाद्यदुत्सृजेत् साधुः सोत्सर्गसमितिर्भवेत् ॥
अत एवास्रवः स्रोतसो द्बारं संवृणोतीति संवरइति निराहुः । तदुक्तमभियुक्तैः ।आस्रवो भवहेतुः स्यात् संवरो मोहकारणम् ।इतीयमार्हती मुष्टिरन्यदस्याः प्रपञ्चनम् ॥
अर्ज्जितस्य कर्म्मणस्तपःप्रभृतिभिर्निर्ज्जरणं निर्ज्ज-राख्यं तत्त्वं चिरकालप्रवृत्तकषायकलापं पुण्यंसुखदुःखे च देहेन जरयति नाशयति केशो-ल्लुञ्चनादिकं तप उच्यते । सा निर्ज्जरा द्विविधायथाकालौपक्रमिकभेदात् तत्र प्रथमा यस्मिन्काले यत् कर्म्म फलप्रदत्त्वेनाभिमतं तस्मिन्नेवकाले फलदानाद्भवन्ती निर्ज्जरा कामादिपाक-जेति च जेगीयते । यत् कर्म्म तपोबलात्स्वकामनयोदयावलिं प्रवेश्य प्रपद्यते तत् कर्म्मनिर्ज्जरा । यदाह ॥
संसारबीजभूतानां कर्म्मणां जरणादिह ।निर्ज्जरा संस्मृता द्वेधा सकामा कामनिर्ज्जरा ॥
स्मृता सकामा यमिनामकामा त्वन्यदेहिना-मिति ॥
मिथ्यादर्शनादीनां बन्धहेतूनां निरोधः अभि-नवकर्म्माभावात् निर्ज्जराहेतुसन्निधानेनार्ज्जि-तस्य कर्म्मणो निरसनादात्यन्तिककर्म्ममोक्षणंमोक्षः बन्धहेतुभवहेतुनिर्ज्जराभ्यां कृत्स्नकर्म्म-विप्रमोक्षनं मोक्ष इति तदनन्तरमूर्द्ध्वं गच्छत्या-लोकान्तात् यथा हस्तदण्डादिभ्रमिप्रेरितंकुलालचक्रमुपरतेऽपि तस्मिन् तद्बलादेवा-संस्कारक्षयं भ्रमति तथा भवस्थेनात्मना अप-वर्गप्राप्तये बहुशो यत् कृतं प्रणिधानं मुक्तस्यतदभावेऽपि पूर्व्वसंस्कारादालोकान्तं गमनमुप-पद्यते यथा वा मृत्तिकालेपकृतमलावुद्रव्यं जले-ऽधःपतति पुनरपेतमृत्तिकाबन्धमूर्द्ध्वं गच्छतितथा कर्म्मरहित आत्मा असङ्गत्वादूर्द्ध्वं गच्छतिबन्धच्छेदादेरण्डबीजवच्चोर्द्ध्वगतिस्वभावाच्चाग्नि-शिखावत् । अन्योन्यं प्रदेशानुप्रवेशे सत्यविभा-गेनावस्तानं बन्धः परस्परप्राप्तिमात्रं सङ्गः ।तदुक्तं पूर्व्वप्रयोगादसङ्गत्वाद्बन्धच्छेदात्तथा गति-परिणामाच्चाविरुद्धं कुलालचक्रवद्व्यपगतलेपा-लावुवदेरण्डबीजवदग्निशिखावच्चेति । अतएवपठन्ति ।गत्वा गत्वा निवर्त्तन्ते चन्द्रसूर्य्यादयो ग्रहाः ।अद्यापि न निवर्त्तन्ते त्वालोकाकाशमागता-इति ।अन्ये तु गतसमस्तक्लेशतद्बासनस्यानावरण-ज्ञानस्य सुखैकतानस्यात्मन उपरिदेशावस्थानंमुक्तिरित्वास्थिषत । एवमुक्तानि सुखदुःखसाध-नाभ्यां पुण्यपापाभ्यां सहितानि नव पदार्थान्केचनाङ्गीचक्रुः । तदुक्तं सिद्धान्ते जीवाजीवौपुण्यपापयुतावास्रवः संवरो निर्ज्जरणं बन्धोमोक्षश्च नव तत्त्वानीति । संग्रहे प्रवृत्ता वय-मुपरताः स्म ।अत्र सर्व्वत्र सप्तभङ्गिनयाख्यं न्यायमवतार-यन्ति जैनाः स्यादस्ति स्यान्नास्ति स्यादस्ति चनास्ति च स्यादवक्तव्यः स्यादस्ति चावक्तव्यःस्यान्नास्ति चावक्तव्यः स्यादस्ति च नास्ति चाव-क्तव्य इति तत्सर्व्वमनन्तबीर्य्यः प्रत्वपीपदत् ।तद्विधानविवक्षायां स्यादस्तीति गतिभवेत् ।स्यान्नास्तीति प्रयोगः स्यात्तन्निषेधे विवक्षिते ॥
क्रमेणोभयवाञ्छायां प्रयोगः समुदायभाक् ।युगपत्तद्विवक्षायां स्यादवाच्यमशक्तितः ॥
आद्यावाच्यविवक्षायां पञ्चमो भङ्ग इष्यते ।अन्त्यावाच्यविवक्षायां षष्ठभङ्गसमुद्भवः ॥
समुच्चयेन युक्तश्च सप्तमो भङ्ग उच्यत इति ।स्याच्छब्दः खल्वयं निपातः तिङन्तप्रतिरूपको-ऽनेकान्तद्योतकः । यथोक्तम् ।वाक्येष्वनेकान्तद्योतिगम्यं प्रति विशेषणम् ।स्यान्निपातोऽर्थयोगित्वात्तिङन्तप्रतिरूपक इति ॥
यदि पुनरेकान्तद्योतकः स्याच्छब्दोऽयं स्यात्तदास्यादस्तीति वाक्ये स्यात्पदमनर्थकं स्यात् अने-कान्तद्योतकत्वे तु स्यादस्ति कथञ्चिदस्तीतिस्यात्पदात् कथञ्चिदिति अयमर्थो लभ्यत इतिनानर्थकम् । तदाह ।स्याद्वादः सर्व्वथैकान्तत्यागात् किं वृततद्बिधेः ।सप्तभङ्गिनयापेक्षो हेयादेयविशेषकृदिति ॥
यदि वस्त्वस्त्येकान्ततः सर्व्वथा सर्व्वदा सर्व्वत्रसर्व्वात्मनास्तीति न उपादित्साजिहासाभ्यांक्वचित् कदा केनचित् प्रवर्त्तेत निवर्त्तेत वा प्राप्त-प्रापणीयत्वहेयहानानुपपत्तेश्च । अनेकान्त-पक्षे तु कथञ्चित् क्वचित् केनचित् सत्त्वेनहानोपादाने प्रेक्षवतामुपपद्येते । किश्च वस्तुनःसत्त्वं स्वभावः असत्त्वं वेत्यादि प्रष्टव्यं न ताव-दस्तित्वं वस्तुनः स्वभाव इति समस्ति घटो-ऽस्तीत्यनयोः पर्य्यायतया युगपत्प्रयोगायोगात्नास्तीति प्रयोगविरोधाच्च एवमन्यत्रापियोज्यम् । यथोक्तम् ।घटोऽस्तीति न वक्तव्यं सन्नेव हि यतो घटः ।नास्तीत्यपि न वक्तव्यं विरोधात् सदसत्त्वयोः ॥
इत्यादि ॥
तस्मादित्थं वक्तव्यं सदसत्सदसदनिर्व्वचनीय-वादभेदेन प्रतिवादिनश्चतुर्व्विधाः पुनरप्य-निर्व्वचनीयमतेनामिश्रितानि सदसदादिमता-नीति त्रिविधाः तान् प्रति किं वस्त्वस्तीत्यादि-पर्य्यनुयोगे कथञ्चिदस्तीत्यादिप्रतिवचनसम्भवेनते वादिनः सर्व्वे निर्व्विन्नाः सन्तः तूष्णीमासतइति सम्पूर्णार्थविनिश्चायिनः स्याद्बादमङ्गी-कुर्व्वतस्तत्र तत्र विजय इति सर्व्वमुपपन्नम् ।यदवोचदाचार्य्यः स्याद्वादमञ्जर्य्याम् ।अनेकान्तात्मकं वस्तु गोचरः सर्व्वसंविदाम् ।एकदेशविशिष्टोऽर्थो न यस्य विषयो मतः ॥
न्यायानामेकनिष्ठानां प्रवृत्तौ श्रुतवर्त्मनि ।सम्पूर्णार्थविनिश्चायि स्याद्बस्तु श्रुतमुच्यत इति ॥
अन्योन्यपक्षप्रतिपक्षभावाद्-यथापरे मत्सरिणः प्रवादाः ।नयानशेषानविशेषमिच्छ-न्नपक्षपाती समयस्तथार्हत इति ॥
जिनदत्तसूरिणा जैनं मतमित्थमुक्तम् ।बलभोगोपभोगानामुभयोर्द्दानलाभयोः ।अन्तरायस्तथा निद्रा भीरज्ञानं जुगुप्सितम् ॥
हिंसा रत्यरती रागद्वेषौ रतिरतिस्मरः ।शोको मिथ्यात्वमेतेऽष्टादश दोषा नयस्य सः ॥
जिनो देवो गुरुः सम्यक् तत्त्वज्ञानोपदेशकः ।ज्ञानदर्शनचारित्राण्यपवर्गस्य वर्त्तिनि ॥
स्याद्वादस्य प्रमाणे द्वे प्रत्यक्षमनुमापि च ।नित्यानित्यात्मकं सर्व्वं नव तत्त्वानि सप्त वा ॥
जीवाजीवौ पुण्यपापे चास्रवः संवरोऽपि च ।बन्धो निर्ज्जरणं मुक्तिरेषां व्याख्याधुनोच्यते ॥
चेतनालक्षणो जीवः स्यादजीवस्तदन्यकः ।सत्कर्म्मपुद्गलाः पुण्यं पापं तस्य विपर्य्ययः ॥
आस्रवः कर्म्मणां बन्धो निर्ज्जरस्तद्बियोजनम् ।अष्टकर्म्मक्षयान्मोक्षोऽथान्तर्भावश्च कैश्चन ॥
पुण्यस्य संस्रवे पापस्यास्रवे क्रियते पुनः ।लब्धानन्तचतुष्कस्य लोकागूढस्य चात्मनः ।क्षीणाष्टकर्म्मणो मुक्तिर्निर्व्यावृत्तिर्ज्जिनोदिता ॥
सरजोहरणा भैक्षभुजो लुञ्चितमूर्द्धजाः ।श्वेताम्बराः क्षमाशीलाः निःसङ्गा जैनसाधवः ॥
लुञ्चिताः पिच्छिकाहस्ताः पाणिपात्रा दिग-म्बराः ।ऊर्द्ध्वशिनो गृहे दातुर्द्बितीयाः स्युज्जिनर्षयः ॥
भुङ्क्ते न केवलं न स्त्रीं भोक्षमेति दिगम्बरः ।प्राहुरेषामयं भेदो महान् श्वेताम्बरैः सहेति ॥
”इति सर्व्वदर्शनसंग्रहे आर्हतदर्शनम् ॥
)