धातुः: हु
मूलधातुः: हु
धात्वर्थः: दानादानयोः
गणः: जुहोत्यादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: अनिट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: जुहोति


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

हु  (अर्थः)  दान,अदनयोः
दानादानयोरित्यन्ये आत्रेयस्तु हु दाने इति पठित्वा, आदानेत्येकेइति एतदादयो हीपर्यन्ता अनुदात्ताः परस्मैपदिनः इह दानं चोदिताधारे त्यक्तहविःप्रक्षेप इति हविषोऽनिजीवत्यादौ प्राणादिवत् धात्वर्थेऽन्तर्भावात् अकर्मकत्वमेके  मन्यन्ते वयं तु धात्वर्थः प्रक्षेपमात्रम्, स च स्वभावाच्चोदिताधारहविषि नियमेनापेक्षतइति तथा च "तृतीया च होश्छन्दसि'' इत्यत्र  भाष्ये जुहोतिः प्रक्षेपे वर्ततइत्युक्तम् एवं च यवागूं जुहोतीत्यादयस्सकर्मकाः प्रयोगा उपपद्यन्ते उक्तं चात्रैव भाष्ये "कथं द्वितीया सिद्धा, कर्मणीत्येव' इति च ''तृतीया च होश्छन्दसि'' इति कर्मणि तृतीयाविधानमप्युपपद्यते ( जुहोति, जुहुतः जुह्वति, जुहोषि, जुहोमि, ) "जुहोत्यादिभ्यश्श्लुः'' इति शपः श्लौ, "श्लौ'' इति धातोर्द्विर्वचने "कुहोश्चुः'' इत्यभ्यासस्य चुत्वं जकारः तस्य "अभ्यासेचर्च'' इति जश्त्वं जकारः पिति गुणः "उभेऽभ्यस्तम्'' इत्यभ्यस्तत्वात् "अदभ्यस्तात्'' इति झस्याद्भावे "हुश्नुवोस्सार्वधातुके'' इत्यजादौ क्ङिति सार्वधातुके विधीयमानो यण् भवति ( जुहाव, जुहुवतुः, जुहविथ, जुहोथ, जुहुवथुः, जुहुव, जुहाव, जुहव, जुहुविव, ) क्रादिनियमादिट् थलि भारद्वाजनियमाद्विकल्पः अजादौ क्ङित्युवङ् अन्यत्र गुणवृद्धी ( जुहवांचकार ) "भीहीभ्रुहुवां श्लुवच्च'' इति पक्षे आम्प्रत्ययः श्लुवद्भावाद् द्विर्वचनं च ( होता होष्यति जुहोतु, जुहुतां, जुह्वतु, जुहुधि, ) "हुज्ञल्भ्यो हेर्धिः'' इति धित्वम् ( जुहवानि ) आटि पित्त्वाद्गुणः ( अजुहोत्, अजुहुताम्, अजुहवुः, ) "हुश्नुवोः'' इति यणं परत्वाद्बाधित्वा "जुसि च'' इति गुणः, ( अजुहोः, अजुहुतम्, अजुहवम् जुहुयात्, जुहुयाताम्, जुहुयुः ) आशिषि, ( हूयात्, हूयास्ताम्, ) "अकृत्सार्वधातुकयोः'' इति दीर्घः ( अहौषीत्, अहौष्टाम्, अहौषुः, अहौषीः, अहौष्टम्, अहौषम्, अहौष्व, ) सिचि वृद्धिः ( जुहूषति ) "इको झल्'' इति कित्त्वात्, "अज्झन'' इति दीर्घः ( जोहूयते जोहोति ) अत्र विस्तरे "हुश्नुवोः'' इति सूत्रं "जुहोतेस्सार्वधातुके''  इति पठित्वा श्तिपा निर्देशात् जोहुवति इत्यत्र यण् नेत्युक्तम् तन्मुनित्रयेणानादृतम् ( हावयति अजूहवत् ) ( जुह्वत् ब्राह्मणः ) "नाभ्यस्ताच्छतुः'' इति नुम्निषेधः ( जुह्वति ) ब्राह्मणकुलानि ( जुह्वन्ति ) वा ब्राह्मणकुलानीत्यत्र "वा नपुंसकस्य'' इति जश्शसोर्नुम्बिकल्पः ( जौह्वतः ) कृष्णमृगः, "जुह्वकृष्णमृग'' इति प्रज्ञादिपाठादण् ( होता, होतारौ, ) तृन्विधौ "ऋत्विक्षु चानुपसर्गस्य'' इति तृन् औणादिको वा, "अप्तृन्'' इत्यादिना सर्वनामस्थाने दीर्घः होतुर्भावकर्मणी ( हौत्रम् ) उद्गात्रादित्वात् यवादित्वाच्च अञणौ ( क्षीरहोता ) याजकादित्वात्समासः ( हाव्यम्, ) "ओरावश्यके'' इति ण्यत् ( जुहूः ) "जुहोतेर्दीर्घश्च'' इति क्विपि दीर्घो द्वित्वं च ( जुह्वौ ) इत्यादौ "ओःसुपि'' इति यण् ( होमः ) "अर्तिस्तु'' इत्यादिना मन् ( होत्रम् ) ष्ट्रन् (हविः ) "अर्तिशुचि'' इत्यादिना इसिः हविषि हितं ( हविष्यम् ) "उगवादिभ्य'' इति यत् ( होत्रा, ऋत्विजां वाचकः "हुयामा'' इति स्रन् स्वभावतोऽयं ऋत्विक्ष्वपि स्त्रीलिङ्ग इति "होत्राभ्यश्च'' इत्यत्र हरदत्तः अयं प्रीणनार्थेऽपीति भाष्ये तथा च "अग्निहूयमानेषु' इति प्रयोगो दृश्यते तर्प्यमाणेष्विति  ह्यत्रार्थः 1

हु  दाने 
- आदानेऽप्येके  जुहोति  जुहुतः  जुह्वति  अत्राद्विर्वचननिमित्तेऽचि यणादेशः कृत इति द्विर्वचनेऽचि (1159) इति स्थानिवद्भावो न प्राप्नोति  ततश्चानच्कत्वाद् द्विर्वचनं भवितुं नार्हतीति न शङ्कनीयम्  कृते हि द्विर्वचने एरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्य (6482) इत्यनुवृत्तेः हुश्नुवोः सार्वधातुके (6487) इति यणादेशविधानात्  जुहाव जुहवाञ्चकार  जुहुवतुः  जुहुवुः  जुहोतु  जुहुधि  जुहवानि  अजुहोत्  अजुहुताम्  अजुहवुः  अहौसीत्  अहौष्टाम्  अहौषुः  जुह्वत्, जुह्वतौ  होता  हुतम्  हविः  1

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“हु दानादनयोः”@} <a href="#foot_krm02">2</a> ‘दानादानयोः’ इत्येके। </li> <li>दानमत्र ‘चोदित आधारे हविःप्रक्षेपः’ इति माधवः। </li> <li>‘जीव’ धातौ प्राणस्येव अत्रापि दाने हविषो अन्तर्भावात् अकर्मकत्वं केचिदङ्गीचक्रुः। </li> <li>‘तृतीया च होश्छन्दसि’ <a href="#foot_krm03">3</a> इत्यत्र भाष्ये तु ‘जुहोतिः प्रक्षेपे वर्तते’ इत्युक्तम्। </li> <li>‘अग्निषु हूयमानेषु’ इत्यादिषु प्रीणानार्थकत्वमपि भाष्यसम्मतम्। </li> <li><a href="#foot_krm04">4</a> होता, क्षीरहोता, <a href="#foot_krm05">5</a> जुह्वद् ब्राह्मणः, <a href="#foot_krm06">6</a> जुहूः, <a href="#foot_krm07">7</a> हाव्यम्, <a href="#foot_krm08">8</a> होमः, <a href="#foot_krm09">9</a> होत्रम्-अग्निहोत्रम्, होत्रा, <a href="#foot_krm10">10</a> हविः इति विशेषरूपाणि। </li> <li>सामान्यरूपाणि जौहोत्यादिककिधातुवत् <a href="#foot_krm11">11</a> बोध्यानि।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (२००९)</li> <li id="foot_krm02">02 => (३-जुहोत्यादिः-१०८३। सक। अनिट्। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (२-३-३)</li> <li id="foot_krm04">04 => [[१। ‘ऋत्विक्षु चानुपसर्गस्य’ (वा। ३-२-१३५) इति ताच्छीलिकस्तृन्। ‘अप्तृन्--’ (६-४-११) इत्यादिना सर्वनामस्थाने दीर्घः। होता = ऋत्विग्विशेषः। क्षीरहोता इति तु याजकादित्वात् (२-२-९) समासे साधुः।]]</li> <li id="foot_krm05">05 => [[२। शतरि, ‘जुहोत्यादिभ्यः--’ (२-४-७५) इति शपः श्लुः। ‘श्लौ’ (६-१-१०) इति द्विर्वचनम्। ‘हुश्नुवोः सार्वधातुके’ (६-४-८७) इत्यजादिक्ङित्प्रत्ययत्वे शतुः अत्रापि यण्। ‘नाभ्यस्ताच्छतुः’ (७-१-७८) इति नुम्निषेधः।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => [[३। ‘द्युतिगमिजुहोतीनां द्वे च’ (वा। ३-२-१६८) इति करणे क्विप्, द्वित्वं च। जुह्नत्यनयेति जुहूः-स्रुक्।]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[४। ‘ओरावश्यके’ (३-१-१२५) इति ण्यत्। अवश्यं होतव्यं यत् देवार्हमेव हविः, तदुच्यते हाव्यमिति। अजन्तत्वलक्षणयतोऽपवादः।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[५। औणादिके (द। उ। ७-२६) मन्प्रत्यये होमः = अग्नौ पूजितस्य द्रव्यस्य प्रक्षेपः।]]</li> <li id="foot_krm09">09 => [[६। ‘हुयामा--’ (द। उ। ८-८४) इति त्रन्प्रत्ययः। ऋत्विग्वाचको होत्राशब्दस्तु स्वभावात् स्त्रीलिङ्गः इति ‘होत्राभ्यश्छः’ (५-१-१३५) इत्यत्र पदमञ्जरी।]]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[७। औणादिके इसिप्रत्यये रूपम्। हूयते इति हविः = देवतोद्देशेन मन्त्रसंस्कृतं दधिपय- आज्यादिकं द्रव्यम्।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => (१८९)</li></ul>

हु (हु॒ दानादनयोः आदाने चेत्येके प्रीणनेऽपीति भाष्यम् - जुहोत्यादिः - अनिट्)
ल्युट् = हवनम्
अनीयर् = हवनीयः - हवनीया
ण्वुल् = हावकः - हाविका
तुमुँन् = होतुम्
तव्य = होतव्यः - होतव्या
तृच् = होता - होत्री
क्त्वा = हुत्वा
ल्यप् = प्रहुत्य
क्तवतुँ = हुतवान् - हुतवती
क्त = हुतः - हुता
शतृँ = जुह्वत् / जुह्वद् - जुह्वती

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Only about Dhatus

हु  दान,अदनयोः
-(अर्थविवरणम्) दानमत्र हविःप्रक्षेपः
,(अर्थविवरणम्)  अदनं भक्षणम् 
इतो डुधाञन्ता (310) दशानिटः  जुहोत्यादिभ्यः श्लुः (2475) श्लौ (6110) इति द्विर्वचनम् जुहोति, जुहुतः  हुश्नुवोः सार्वधातुके (6487) यण्-जुह्वति, अदभ्यस्तात् (714)  भीह्रीभृहुवां श्लुवच्च (3139) इति  वाऽऽम्-जुहवांचकार जुहाव  हुझल्भ्यो हेर्धिः (64101)-जुहुधि  होता  अर्चिशुचिहुसृपिछदिछर्दिभ्य इसिः (उ0 2108) इतीसिः-हविः  अर्तिस्तुसु (उ0 1140) इति मन्-होमः  हुयामा (उ0 4168) इति त्रन् होत्रम्  द्युतिगमिजुहोतीनां द्वे च (32168 वा0)-जुहूः स्रुक्  1

जुहोमि जुहोमि pr. de हु।


जुहोमि (juhomi)

Burnouf