जुगुप्सा (jugupsA)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
English जुगुप्सा jugupsA aversion
निष्प्रणयता niSpraNayatA aversion
विरक्ति virakti aversion
प्रतिकूलता pratikUlatA aversion
असम्मतिः asammatiH aversion
अप्रीति aprIti aversion
अवमति avamati aversion
ऋति Rti aversion
घृणा ghRNA aversion
पराङ्मुखता parAGmukhatA aversion
विमति vimati aversion
विमुखता vimukhatA aversion
विमुखिता vimukhitA aversion
विप्रतिपत्ति vipratipatti aversion
हृणिया hRNiyA aversion
अरुचि aruci aversion
अपराग aparAga aversion
विराग virAga aversion
अपकाम apakAma aversion
अपवृत्तभाव apavRttabhAva aversion
Benfey
EnglishApte Hindi
Hindiजुगुप्सा
- अ+टाप् वा
"निन्दा, झिड़की"
जुगुप्सा
- अ+टाप् वा
"नापसन्दगी, अभिरुचि, घृणा, बीभत्सा"
जुगुप्सा
- अ+टाप् वा
बीभत्स रस का स्थायीभाव
Shabdartha Kaustubha
Kannadaजुगुप्सा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಿಂದೆ /ದೂಷಣೆ
निष्पत्तिः - > गुप (निन्दायाम्) + सन् - "अः" (३-३-१०२)
जुगुप्सा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಸಹ್ಯ /ಹೇಸಿಗೆ
प्रयोगाः - > "जुगुप्सास्थायिभावस्तु बीभत्सः कथ्यते रसः ।" "शान्ते जुगुप्सा कथिता व्यभिचारितया पुनः"
उल्लेखाः - > २) सा० द०
L R Vaidya
EnglishSanskrit Tibetan
Tibetanskyon du bgrung ba
जुगुप्सा
skyon du 'grang ba
जुगुप्सा
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritअन्तराया दानलाभवीर्यभोगोपभोगगाः ।
हासो रत्यरती भीतिर्जुगुप्सा शोक एव च ॥ ७२ ॥
कामो मिथ्यात्वमज्ञानं निद्रा चाविरतिस्तथा ।
रोगो द्वेषश्च नो दोषास्तेषामष्टादशाप्यमी ॥ ७३ ॥
दोष (पुं), दानान्तराय (पुं), लाभान्तराय (पुं), वीर्यान्तराय (पुं), भोगान्तराय (पुं), उपभोगान्तराय (पुं), हास (पुं), रति (स्त्री), अरति (स्त्री), भीति (स्त्री), जुगुप्सा (स्त्री), शोक (पुं), काम (पुं), मिथ्यात्व (क्ली), अज्ञान (क्ली), निद्रा (स्त्री), अविरति (स्त्री), राग (पुं), द्वेष (पुं)
जुगुप्सा तु घृणाथ स्याद्विस्मयश्चित्रमद्भुतम् ॥ ३०३ ॥
चोद्याश्चर्ये शमः शान्तिः शमथोपशमावपि ।
तृष्णाक्षयः स्थायिनोऽमी रसानां कारणं क्रमात् ॥ ३०४ ॥
जुगुप्सा (स्त्री), घृणा (स्त्री), विस्मय (पुं), चित्र (क्ली), अद्भुत (क्ली), चोद्य (क्ली), आश्चर्य (क्ली), शम (पुं), शान्ति (स्त्री), शमथ (क्ली), उपशम (क्ली), तृष्णाक्षय (पुं)
अभिधानचिन्तामणीशिलोच्छः
Sanskritनिन्दा गर्हा जुगुप्साऽथाऽऽक्षारणा रतगालिषु ॥ १७ ॥
गर्हा (स्त्री), जुगुप्सा (स्त्री), आक्षारणा (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritरति
रति, हास, शोक, क्रोध, उत्साह, भय, जुगुप्सा, विस्मय, शम, स्थायिभावाः
रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा ।
जुगुप्साविस्मयशमाः स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः ॥ ९१ ॥
verse 1.1.1.91
page 0011
अपवाद
अपवाद, उपक्रोश, निर्वाद, अवर्णवाद, परिवाद, गर्हा, निन्दा, जुगुप्सा
अपवाद उपक्रोशो निर्वादावर्णवादपरिवादाः ।
एकार्थाः कथ्यन्ते गर्हा निन्दा जुगुप्सा च ॥ १४८ ॥
verse 1.1.1.148
page 0018
घृणा
घृणा, जुगुप्सा
प्रतिपत्प्रतिपत्तावपि शादः शष्पे घृणा जुगुप्सायाम् ।
verse 5.1.1.800
page 0092
अमरकोशः
SanskritWord: जुगुप्सा
Root: जुगुप्सा
Gender: स्त्री
Number: all
Meaning(s):
⇒ disgust
⇒ dislike
⇒ aversion
⇒ abhorrence
Shloka(s):
1|6|13|1 ► अवर्णाक्षेपनिर्वादपरीवादापवादवत्। (शब्दादिवर्गः)
1|6|13|2 ► उपक्रोशो जुगुप्सा च कुत्सा निन्दा च गर्हणे॥ (शब्दादिवर्गः)
3|3|51|2 ► तृष्णे स्पृहापिपासे द्वे जुगुप्साकरुणे घृणे॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|241|2 ► पापकुत्सेषदर्थे कु धिङ्निर्भत्सननिन्दयोः॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|6|13|1 ⇢ अवर्णः (अवर्ण) (पुं) ⇒ blame, no praise, colourless, vowel a or A, speaking ill of, alpha [greek letter], having no outward appearance
➠ 1|6|13|1 ⇢ आक्षेपः (आक्षेप) (पुं) ⇒ hint, blame, abuse, laying, slander, tossing, hinting, applying, charming, reproach, reviling, removing, challenge, objection, giving up, complaint, convulsion, accusation, pointing to, palpitation, throwing off, transporting, harsh speech, throwing away, drawing together, shaking about the hands or turning the hand
➠ 1|6|13|1 ⇢ निर्वादः (निर्वाद) (पुं) ⇒ rumour, report, censure, obloquy, scandal, evil report, absence of dispute or railing
➠ 1|6|13|1 ⇢ परीवादः (परीवाद) (पुं)
➠ 1|6|13|1 ⇢ अपवादः (अपवाद) (पुं) ⇒ blame, abuse, order, denial, blaming, censure, refusal, command, reproach, reviling, exception, refutation, evil speaking, contradiction, speaking ill of, special rule setting aside a general one, peculiar noise made by hunters to entice deer, withdrawal of the adhyAropa or superimposed attribute
➠ 1|6|13|2 ⇢ उपक्रोशः (उपक्रोश) (पुं)
➠ 1|6|13|2 ⇢ जुगुप्सा (जुगुप्सा) (स्त्री)
➠ 1|6|13|2 ⇢ कुत्सा (कुत्सा) (स्त्री)
➠ 1|6|13|2 ⇢ निन्दा (निन्दा) (स्त्री) ⇒ blame, abuse, injury, censure, outrage, reproach, reviling, defamation, controversy, disapproval, one of the eight worldly conditions
➠ 1|6|13|2 ⇢ गर्हणम् (गर्हण) (नपुं) ⇒ blame, abuse, censure, reproach, censuring, disparaging, disapproving, containing a blame
➠ 3|3|51|2 ⇢ घृणा (घृणा) (स्त्री) ⇒ horror, disgust, contempt, aversion, compassion, tenderness, kind of cucumber, warm feeling towards others
➠ 3|3|241|2 ⇢ कुः (कु) (स्त्री)
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ मनोविकारः
जातिः ➡ मानसिकभावः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritवाचस्पत्यम्
Sanskritजुगुप्सा स्त्री गुप--निन्दायां स्वार्थे सन्--भावे अ टाप् ।निन्दायाम् अमरः । सा च वीभत्सरसस्य स्थायिभावःशान्तरसव्यभिचारिभावश्च । यथोक्तं सा० द० “अवि-रुद्धा विरुंद्धा वा यं तिरोधातुमक्षमाः । आस्वादाङ्क्रर-कन्दोऽसौ भावः स्थायीति सम्मतः । रतिर्हासश्चशोकश्च क्रोधीत्साहौ भयं तथा । जगुप्सा बिस्मयश्चेत्थ-मष्टौ प्रोक्ताः शमाऽपि च “रसभेदे स्थायिभावभेदानुक्त्वा“दोषेक्षणादिभिर्गर्हा जुगुप्सा विप्नयोद्भवा ता लक्ष-यित्वा “शृङ्गारवीरयोर्हासोवीरे क्रोधस्तथ मतः ।शान्ते जुगुप्सा कथिता व्यभिचारितया पुनः”देहजुगुप्सा च शौचकार्य्यं यथोक्तं पात० सू० भा०“शौचात् स्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः” सू० “साङ्गेजुगुप्सायां शौचमारभमाणः कायावद्यदर्शी कायानभि-ष्वङ्गी भवति किञ्च परैरसं सर्गः कायस्वभावावलोकीस्वमपि कायं जिहासुर्मृज्जलादिमिराक्षालयन्नपि काय-शुद्धिमपश्यन् कथं परकायैरत्यन्तमेवाप्रयतैः संसृज्यते”भा० । देहे जुगुप्साया वैराग्यं भवति । तस्य निन्द-नीयत्वे हेतुः विवेकचूडामणावुक्तो यथा “मज्जास्थिमेदः-पलरक्तचर्मत्वगाह्वयैर्धातुभिरेभिरन्वितम् । पादीरुवक्षोभुजपृष्ठमस्तकैरङ्गैरुपाङ्गैरुपयुक्तमेतत्” । याज्ञवल्क्येनतु देहसंस्थितिमुपवर्ण्य “इत्येतदस्थिरं वर्ष्म यस्यमोक्षाय कृत्यसौ” इत्युक्तं व्याख्यातं च मिता०“इतीवृशमस्थिस्नाय्वाद्यारव्धमेतदशुचिनिधानं वर्ष्मास्थि-रमिति यस्य वुद्धिरसौ कृती पण्डितो मोक्षाय समर्थोभवति वैराग्यस्य नित्यानित्यविवेकयोर्मोक्षोपायत्वात्अस्थिमूत्रपुरीषादिप्राचुर्य्यज्ञानस्य वैराग्यहेतुत्वात् अतएव व्यासः “सर्वाशुचिनिधानस्य कृतघ्नस्यविनाशिनः ।शरीरकस्यापि कृते मूढाः पापानि कुर्वते । यदि नामास्यकायस्य यदन्तस्तद्यहिर्भवेत् । दण्डमादाय लोकोऽयंशुनः काकांश्च वारयेदिति” । तस्मादीदृशकुत्सितशरीर-स्यात्यन्तिकविनिवृत्त्यर्थमात्मोपासने प्रयतितव्यम्” ।
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“गुप गोपने”@} 2 ‘णौ गोपयति भाषार्थे, निन्दायां से जुगुप्सते।
गोपायेद् रक्षणे त्वाये, व्याकुलत्वे तु गुप्यति।।’ 3 इति देवः।
‘गोपनकुत्सनयोः’ इति मैत्रेयरक्षितः।
4 जुगुप्सकः-प्सिका, 5 जुगुप्सकः-प्सिका, 6 जुगुप्सिषकः-षिका, 7 -- -- 8 जोगुपकः-पिका
जुगुप्सिता-त्री, जुगुप्सयिता-त्री, जुगुप्सिषिता-त्री
-- जुगुप्सयन्-न्ती, जुगुप्सयिष्यन्-न्ती-ती
- जुगुप्समानः, जुगुप्सयमानः, जुगुप्सिषमाणः
जुगुप्सिष्यमाणः, जुगुप्सयिष्यमाणः, जुगुप्सिषिष्यमाणः
9 जुगुप्-जुगुप्सौ-जुगुप्सः
-- -- जुगुप्सितम्-तः-तवान्, जुगुप्सितः, जुगुप्सिषितः-तवान्
10 जुगुप्सुः, जुगुप्सयिषुः, जुगुप्सिषुः
जुगुप्सितव्यम्, जुगुप्सयितव्यम्, जुगुप्सिषितव्यम्
जुगुप्सनीयम्, जुगुप्सनीयम्, जुगुप्सिषणीयम्
जुगुप्स्यम्, जुगुप्स्यम्, जुगुप्सिष्यम्
ईषज्जुप्सः-दुर्जुगुप्सः-सुजुगुप्सः
-- जुगुप्स्यमानः, जुगुप्स्यमानः, जुगुप्सिष्यमाणः
जुगुप्सः, 11 जुगुप्सः, जुगुप्सिषः
जुगुप्सितुम्, जुगुप्सयितुम्, जुगुप्सिषितुम्
12 जुगुप्सा, जुगुप्सयिषा, जुगुप्सिषा
जुगुप्सनम्, जुगुप्सनम्, जुगुप्सिषणम्
जुगुप्सित्वा, जुगुप्सयित्वा, जुगुप्सिषित्वा
प्रजुगुप्स्य, प्रजुगुप्स्य, प्रजुगुप्सिष्य
जुगुप्सम् २, जुगुप्सित्वा २, जुगुप्सम् २, जुगुप्सयित्वा २, जुगुप्सिषम् २
जुगुप्सिषित्वा २। 13
01 (४०८)
02 (१-भ्वादिः-९७०। सक। सेट्। आत्म।)
03 (श्लो। १२९)
04 [[३। ‘गुप्तिज्किद्भ्यः सन्’ (३-१-५) इति सन् ‘गुपेर्निन्दायाम्’ (वा। ३-१-५) इति वार्तिकात् स्वार्थे भवति। अस्य सनः ‘धातोः’ (३-१-९१) इत्यधिकृत्य विहितत्वाभावात् न आर्धधातुकत्वम्। तेन, इडागमः प्रकृतेर्गुणश्च न भवतः। ‘सन्यङोः’ (६-१-९।) इति द्वित्वम्। अभ्यासकार्यादिकम्।]]
05 [[४। सन्नन्तात् णिचि ‘णेरनिटि’ (६-४-५१) इति णेर्लोपे ‘जुगुप्सकः’ इति भवति।]]
06 [[५। स्वार्थसन्नन्तादिच्छार्थे सनि, द्वितीयस्य सन इडागमे ‘अतो लोपः’ (६-४-४८) इत्यलोपे च रूपमिदम्। “शैषिकान्मतुबर्थीयात् शैषिको मतुबर्थिकः। सरूपः प्रत्ययो नेष्टः, सन्नन्तान्न सनिष्यते।।” (भाष्येष्टिः--३-१-७) इति सन्नन्तात् सन् न भवतीति तु न शङ्क्यम्-- ‘सरूप’ इत्यस्य समानार्थक इति भाष्यकृतोक्तत्वेन स्वार्थसन्नन्तादिच्छासन् भवत्येव।]]
07 [पृष्ठम्०३९६+ २६]
08 [[१। ‘अर्थान्तरे त्वननुबन्धकाश्चुरादयो बोध्याः’ इति वचनात्, निन्दाभिन्नार्थे, चुरादित्वमस्य धातोर्बोध्यम्। तदानीं ण्यन्तात् ण्वुलि रूपमेवम्। एवं तृजादिष्वपि ‘गोपयिता-त्री’ इत्यादीनि रूपाण्यूह्यानि।]]
09 [[२। ‘अतो लोपः’ (६-४-४८) इत्यकारलोपे ‘संयोगान्तस्य’ (८-२-२३) इति सकारस्य लोपे च रूपम्।]]
10 [[३। ‘सनाशंसभिक्ष उः’ (३-२-१६८) इति ताच्छीलिकः उप्रत्ययः।]]
11 [[आ। ‘सा जुगुप्सान् प्रचक्रेऽसून् जगर्हे लक्षणानि च। देहमाञ्जि ततः केशान् लुलुच्च लुलुठे मुहुः।।’ भ। का। १४-५९।]]
12 [[४। ‘अ प्रत्ययात्’ (३-३-१०२) इति स्त्रियां भावादौ अकारप्रत्ययः। टाप्।]]
13 [पृष्ठम्०३९७+ २५]
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.