जीवन्मुक्तः (jIvanmuktaH)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Tamil
Tamilஜீவன்முக்த: : பரம் பொருளை அறிந்து கொண்டதால் இப்பிறவிலேயே விடுதலை அடைந்தவன்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritजीवन्मुक्तः, त्रि, (जीवन्नेव मुक्तः आत्मज्ञानेनमायाबन्धरहितः ।) जीवद्दशायां मायाबन्ध-रहितः । (यथा, देवीभागवते । १ । १६ । ४८ ।“जीवन्मुक्तः स राजर्षिर्ब्रह्मज्ञानमतिः शुचिः ।तथ्यवक्तातिशान्तश्च योगी योगप्रियः सदा ॥
”)तल्लक्षणं यथा । “स्वस्वरूपाखण्डशुद्धब्रह्मज्ञानेनतदज्ञानबाधनद्बारा स्वस्वरूपाखण्डे ब्रह्मणिसाक्षात्कृते सति अज्ञानतत्कार्य्यसञ्चितकर्म्म-संशयविपर्य्ययादीनामपि बाधितत्वादखिलबन्ध-रहितो ब्रह्मनिष्ठः ।‘भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्व्वसंशयाः ।क्षीयन्ते चास्य कर्म्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे ॥
’इत्यादिश्रुतेः ।अयन्तु व्युत्थानसमये मांसशोणितमूत्रपुरीषादि-भाजनेन शरीरेण आन्ध्यमान्द्यापटुत्वादिभाज-नेनेन्द्रियग्रामेण अशनायापिपासाशोकमोहादि-भाजनेनान्तःकरणेन च तत्तत्पूर्व्वपूर्व्ववासनयाक्रियमाणानि कर्म्माणि भुज्यमानानि ज्ञाना-विरुद्धान्यारब्धफलानि च पश्यन्नपि बाधितत्वात्परमार्थतो न पश्यति । यथा इदमिन्द्रजाल-मिति ज्ञानवान् तदिन्द्रजालं पश्यन्नपि परमार्थ-मिदमिति न पश्यति । सचक्षुरचक्षुरिव सकर्णो-ऽकर्ण इव समना अमना इव सप्राणोऽप्राणइव इत्यादिश्रुतेः । उक्तञ्च ।‘सुषुप्तवज्जाग्रति यो न पश्यतिद्वयञ्च पश्यन्नपि चाद्वयत्वतः ।तथापि कुर्व्वन्नपि निष्क्रियश्च यःस आत्मविन्नान्य इतीह निश्चयः ॥
’ इति ।अस्य ज्ञानात् पूर्व्वं विद्यमानानामेवाहार-विहारादीनां अनुवृत्तिवच्छुभवासनानामेवानु-वृत्तिर्भवति । शुभाशुभयोरौदासीन्यं वा । तदु-क्तम् ।‘बुद्धाद्वैतसतत्त्वस्य यथेष्टाचरणं यदि ।शुनां तत्त्वदृशाञ्चैव को भेदोऽशुचिभक्षणे ॥
ब्रह्मवित्त्वं तथामुक्त्रा स आत्मज्ञो न चेतरः’ इति ।तदानीममानित्वादीनि ज्ञानसाधनान्यद्वेष्टृत्वा-दयः सद्गुणाश्चालङ्कारवदनुवर्त्तन्ते । तदुक्तम् ।‘उत्पन्नात्मावबोधस्य ह्यद्बेष्टृत्वादयो गुणाः ।अयत्नतो भवन्त्यस्य न तु साधनरूपिणः ॥
’ इति ।किं बहुना अयं देहयात्रामात्रार्थमिच्छानिच्छा-परेच्छाप्रापितानि सुखदुःखलक्षणान्यारब्ध-फलान्यनुभवन्नन्तःकरणाभासादीनामवभासकःसन् तदवसाने प्रत्यगानन्दपरब्रह्मणि प्राणेलीने सति अज्ञानतत्कार्य्यसंस्काराणामपिविनाशात् परमकैबल्यमानन्दैकरसमखिलभेद-प्रतिभासरहितमखण्डं ब्रह्मावतिष्ठते । न तस्यप्राणा उत्क्रामन्त्यत्रैव समवलीयन्ते विमुक्तश्चविमुच्यते । इत्येवमादिश्रुतेः ।” इति वेदान्त-सारः ॥
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.