जीव (jIva)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 जीव (ऋ) जीवृ r. 1st cl. (जीवति) To live. With आङ् To use or enjoy,  to
get a living. With उप,  To be dependent on for a living. With सं or
प्र To live agreeably. भ्वा० अक० प० सेट् ।

 जीव mfn.
   (-वः-वा-वं)
	 1. Life,  the vital breath,  existence.
	 mf.  (-वः-वा)
	 1.
Livelihood,  profession,  specific occupation. 
	 2. A tree: see जीवन्ती.
m.
  (-वः)
	 1. The sentient soul,  the emanation of the deity,  which
is incorporated with the animal body,  and gives it life,  motion
and sensation
 hence also called जीवात्मन्
 it is opposed to that
abstract state of the soul परमात्मन् in which,  by meditating upon
its own divine nature and origin,  the spirit is set at liberty from
human feelings and passions.
	 2. A name of VRIHASPATI.
	 3. A
name of the prince KARNA.
	 4. The constellation called Pushya.
f.
  (-वा)
	 1. A bow string.
	 2. The earth.
	 3. The tinkling of metallic
ornaments.
	 4. Orris root.
	 5. (In Geometry.) The chord of an arc. E.
 
जीव् to live,  affix घञ् or क and fem.  affix टाप्.

Capeller Eng

English

 जीव॑ a.
  living,  alive
 living on or causing to live, 
vivifying (—°). m.
  the principle of life,  the living or personal soul
E.
  of the planet Jupiter
 n.
  life
 m.
  n.
  living being,  creature
 f.
 
जीवा pl.
  water as the living or vivifying element. 

Yates

English

 जीव जीवति 1.
a. To live. With आ
to enjoy,  get a living
 with उप
to depend on for a living
 with
प्र or सं to live well.

 जीव (वः-वा-वं) 1.
m.
  f.
  n.
  Life.
m.
  f.
 
Livelihood
 a tree.
m.
  The senti-
ent soul.
f.
  A bowstring
 earth
tinkling ornament
 orris root.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Wilson

English

 जीव (ऋ) जीवृ r. 1st cl. (जीवति) To live.
With आङ्,  To use or enjoy,  to get a living.
With उप,  To be dependant on for a living.
With सं or प्र,  To live agreeably.

 जीव
mfn.
   (-वः-वा-वं)
1 Life,  existence.
mf.  (-वः-वा)
1 Livelihood,  profession,  specific occupation. 
2 A tree: see जीवन्ती.
m.
  (-वः)
1 The sentient soul,  the emanation of the deity,  which is incorporated with
the animal body,  and gives it life,  motion,  and sensation
 hence also called
जीवात्मन्
 it is opposed to that abstract state of the soul परमात्मन् in
which by meditating upon its own divine nature and origin,  the spirit is set at
liberty from human feelings and passions.
2 A name of VṚHASPATI.
3 A name of the prince KARṆA.
f.
  (-वा)
1 A bow string.
2 The earth.
3 The tinkling of metallic ornaments.
4 Orris root.
5 (In Geometry, ) The chord of an arc.
E.
  जीव to live,  affix घञ् or क,  and fem.  affix टाप्.

Apte

English

जीव [jīva],  a.
  [जीव्-कर्तरि क] Living,  existing
 जीवपुत्रे निवर्तस्व Rām.*
  4.19.11
 असच्च सज्जीवमजीवमन्यत् Bhāg.*
  5.1.12.

वः The principle of life,  the vital breath,  life,  soul
 गतजीव,  जीवत्याग,  जीवाशा &c.
 

The individual or personal soul enshrined in the human body and imparting to it life,  motion and sensation (called जीवात्मन् as opposed to परमात्मन् the Supreme Soul)
 Y.*
  3.131
 Ms.*
  12.22-23
 सम्पद्यते गुणैर्मुक्तो जीवो जीवं विहाय माम् । जीवो जीवविनिर्मुक्तो गुणैश्चाशयसंभवैः ॥ Bhāg.*
  11.25.36. (here जीव =
  लिङ्गशरीर).

Life,  existence.

A creature,  living being.

Livelihood,  profession. 

N.
  of Karṇa. 

N.
  of one of the Maruts.

The constellation पुष्य.

N.
  of Bṛihaspati.

The third lustrum in the cycle of Jupiter.

Association of cause and effect.

N.
  of Viṣṇu.

Comp.
  अन्तकः a birdcatcher,  fowler.

a murderer,  slayer. -अजीवाधारः the world of organic and inorganic creation.  -आत्मन्m.  the individual soul enshrined in the human body (as opposed to परमात्मन् 'the Supreme Soul'). -आदानम् abstracting healthy blood,  bleeding (in medic.).-आधानम् preservation of life. -आधारः the heart.-इन्धनम् glowing fire-wood,  burning wood. -उत्सर्गः 'casting off life, ' voluntary death,  suicide. -उपाधिः the three states,  i. e.  waking,  dreaming and sleeping.-ऊर्णा the wool of a living animal. -कोशः The subtle body (लिङ्गशरीर)
. तदनुस्मरणध्वस्तजीवकोशास्तमध्ययन् Bhāg.*
  1.82.48. -गृहम्,  -मन्दिरम् 'the abode of the soul',  the body. -ग्राहः a prisoner taken alive
 -ग्राहम् ind.
  in an alive condition
 जीवग्राहं निगृह्णीमो वयमेनं नराधिपाः Mb.
 *  6.77.1. -घनः Brahmā. -ज a.
  born alive. -जीवः,  -जीवकः (also जीवंजीवः) the Chakora bird
 रक्तानि हृत्वा वासांसि जायते जीवजीवकः Ms.*
  12.66. According to Artha- śāstra,  however,  it means a pheasant
 विषाभ्याशे ग्लायति जीवंजीवकः । चकोरस्याक्षिणी विरज्येते Kau. A.
 1.2.17.-तोका a woman whose children are living.

दः a physician. 

an enemy. -दशा mortal existence. -धनम् 'living wealth',  property in the shape of living creatures,  live-stock. -धानी the earth. -निकायः a being endowed with life. -पतिः f.
 ,  -पत्नी a woman whose husband is alive. -पत्रम् a fresh leaf.  -पितृ,  -पितृक a.
  (a son or daughter) whose father is still alive.-पुत्रा,  -वत्सा a woman whose son is living
 जीवपुत्रे निवर्तस्व पुत्रं रक्षस्व चाङ्गदम् Rām.*
  4.19.11. -मन्दिरम् The body
 L.
  D. B. -मरणम् Death in life
 जीवन्मरण- मेतद् इति कौटिल्यः Kau. A.
 1.17. -मातृका the seven mothers or female divinities
 (कुमारी धनदा नन्दा विमला मङ्गला बला । पद्मा चेति च विख्याताः सप्तैता जीवमातृकाः ॥).-योनिः a sentient being. -रक्तम् menstrual blood.

लोकः the world of living beings,  the world of mortals,  the world or worldly existence
 आलोकमर्कादिव जीवलोकः R.*
  5.35
 त्वत्प्रयाणे शान्तालोकः सर्वतो जीवलोकः Māl.
  9.37
 जीवलोकतिलकः प्रलीयते 21
 so स्वप्नेन्द्रजालसदृशः खलु जीवलोकः Śānti.2.2
 Bg.*
  11.7
 U.*
  4.17.

living beings
 दिवस इवाभ्रश्यामस्तपात्यये जीवलोकस्य Ś.*
  3.12
 or आलोकमर्कादिव जीवलोकः R.*
  5.35. -वृत्तिः f.
  breeding or keeping cattle. -शेष a.
  one to whom only life is left,  escaping only with life and nothing more. -शोणितम् living,  i. e.  healthy blood. -संक्रमणम् transmigration of the soul. -साधनम् grain,  corn.  -साफल्यम् realization or attainment of the chief end of human existence.-सूः 'the mother of living beings',  a woman whose children are living.

स्थानम् a joint,  an articulation. 

the vital parts,  heart.

Apte 1890

English

 जीव a. [जीव्-कर्तरि क] Living,  existing. 
वः 1 The principle of life,  the vital breath,  life,  soul
 गतजीव,  जीवत्याग,  जीवाशा,  &c. 
2 The individual or personal soul enshrined in the human body and imparting to it life,  motion and sensation (called जीवात्मन् as opposed to परमात्मन् the Supreme soul)
 Y. 3. 131
 Ms. 12. 22-23. 
3 Life,  existence. 
4 A creature,  living being. 
5 Livelihood,  profession. 
6 N. of Karṇa. 
7 N. of one of the Maruts. 
8 The constellation पुष्य. 
9 N. of Bṛhaspati. 
10 The third lustrum in the cycle of Jupiter. 
11 Association of cause and effect. 
12 N. of Viṣṇu. 
Comp. 
अंतकः {1} a bird-catcher,  fowler. {2} a murderer,  slayer. 
अजीबाधारः the world of organic and inorganic creation. 
आत्मन् m. the individual soul enshrined in the human body (as opposed to परमात्मन् ‘the Supreme soul’). 
आदानं abstracting healthy blood,  bleeding,  (in medic.). 
आधानं preservation of life. 
आधारः the heart. 
इंधनं glowing fire-wood,  burning wood. 
उत्सर्गः ‘casting off life, ’ voluntary death,  suicide. 
उपाधिः the three states,  i. e. waking,  dreaming and sleeping. 
ऊर्णा the wool of a living animal. 
गृहं,  
मंदिरं ‘the abode of the soul, ’ the body. 
ग्राहः a prisoner taken alive. 
घनः Brahmā. 
ज a. born alive. 
जीवः (also जीवंजीवः) the Cakora bird. 
तोका a woman whose children are living. 
दः {1} a physician. {2} an enemy. 
दशा mortal existence. 
धनं ‘living wealth’,  property in the shape of living creatures,  live-stock. 
धानी the earth. 
निकायः a being endowed with life. 
पतिः f.,  
पत्नी a woman whose husband is alive. 
पत्रं a fresh leaf. 
पितृ,  
पितृक a. (a son or daughter) whose father is still alive. 
पुत्रा,  
वत्सा a woman whose son is living. 
मातृका the seven mothers or female divinities
 (कुमारी धनदा नंदा विमला मंगला बला । पद्मा चेति च विख्याताः सप्तैता जीवमातृकाः). 
योनिः a sentient being. 
रक्तं menstrual blood. 
लोकः {1} the world of living beings,  the world of mortals,  the world or worldly existence
 त्वत्प्रयाणे शातांलोकः सर्वतो जीवलोकः Māl. 9. 37
 जीवलोकतिलकः प्रलीयते 21
 so स्वप्नेंद्रजालसदृशः खलु जीवलोकः Śānti. 2. 2
 Bg. 11. 7
 U. 4. 17. {2} living beings,  mankind
 दिवस इवाभ्रश्यामस्तपात्यये जीवलोकस्य Ś. 3. 12
 or आलोकमर्कादिव जीवलोकः R. 5. 35. 
वृत्तिः f. breeding or keeping cattle. 
शेष a. one to whom only life is left,  escaping only with life and nothing more. 
शोणितं living,  i. e.,  healthy blood. 
संक्रमणं transmigration of the soul. 
साधनं grain,  corn. 
साफल्यं relization or attainment of the chief end of human existence. 
सूः ‘the mother of living beings’,  a woman whose children are living. 
स्थानं {1} a joint,  an articulation. {2} the vital parts,  heart. 

Monier Williams Cologne

English

 जीव॑ mf(आ॑)n.  living,  existing,  alive,  RV.
   &c.
  

 healthy (blood),  Car.
  viii,  6,  74

 ifc.  living by (See जल-चर-,  रूप-)

 causing to live,  vivifying (See पुत्र-,  -जल)

 जीव॑ m.
  n.
  any living being,  anything living,  RV.
   &c.
  

 जीव॑ m.
  life,  existence,  MBh.
   iv,  vi
 Hariv.
  &c.
   (ifc.  f(आ). ,  Kathās.
 )

 जीव॑ m.
  the principle of life,  vital breath,  the living or personal soul (as distinguished from the universal soul See जीवात्मन्),  RV.
   i,  164,  30
 ChUp.
   
 ŚvetUp.
   
 PraśnUp.
   
 Mn.
   &c.
  

 N.
  of a plant,  L.
 

 Bṛhaspati (regent of Jupiter),  VarBṛS.
 
 Laghuj.
 
 Sūryas.
 ,  KāśīKh.

 the 3rd lustrum in the 60 years' Bṛhaspati cycle,  VarBṛS.
  viii,  26

 N.
  of one of the 8 Maruts,  Yājñ.
  ii,  102/103,  39

 Karṇa,  L.
 

 जीव॑ n.
  N.
  of a metre,  RPrāt.
   xvii,  4

 cf.
   अति-,  उप- and सं-जीव॑

 जीव अ-,  कुमार-,  चिरं-,  जगज्-,  दुर्-,  निर्-,  पाप-,  बन्धु-,  स-,  सु-

 जीव ख्षुद्र-जिवा,  यावज्-जीवम्

 जीव [cf.   βίος
 Lat.
  vivus
 Lith.
  gīvas
 Goth.
  qvius
 Eng.
  quick
 Hib.
  beo.]

 जीव m.
  (also) N.
  of a famous physician,  Buddh.
 

Monier Williams 1872

English

 जीव,  अस्,  आ,  अम्,  living,  existing,  a living being
causing to live,  vivifying
 (अस्),  m. the principle of
life,  the vital breath,  the living or personal soul in-
corporated in the body and imparting to it life,  motion, 
and sensation,  (hence also called जीवात्मन्
 it is
distinguished from the परमात्मन् or supreme
soul,  q. v.)
 livelihood,  profession,  specific occupa-
tion
 a kind of plant
 an epithet of Bṛhaspati as
regent of the planet Jupiter
 or as regent of the
Nakṣatra Tiṣya or Puṣya
 the third lustrum in
the cycle of Jupiter which lasts sixty years
 N. of
one of the eight Maruts
 an epithet of Karṇa
 (अस्, 
अम्),  m. n. life,  existence
 (आ),  f. the living or life-
giving element,  i. e. water
 the earth
 a bow-string
(in geometry) the chord of an arc,  the sine of an
arc
 the tinkling of metallic ornaments
 N. of two
plants,  = जीवन्ती and वचा
 [cf. Lith. gywas,  ‘alive
’
Goth. qvivs
 Lat. vivus
 Gr. βίος
 Hib. beo, 
‘living,  alive.’]
—जीव-गृभ्,  -घृप्,  प्,  प्,  Ved.
taking alive,  seizing beings alive.
—जीव-ग्रह,  अस्, 
m.,  Ved. filling (a cup) with the living Soma,  i. e.
with the plant in its unpressed state.
—जीव-ग्राह, 
अस्,  m. a prisoner,  one taken alive
 जीव-ग्राहं
ग्रह्,  to capture alive.
—जीव-घोष-स्वामिन्,  ई, 
m.,  N. of a grammarian.
—जीव-ज,  अस्,  आ,  अम्,  born
alive.
—जीव-जीव or जीव-जीवक,  अस्,  m. a kind of
bird
 see the next.
—जीवञ्-जीव,  अस्,  m. a kind of
bird supposed to be a pheasant
 the Chakor or
Greek partridge
 a kind of tree.
—जीव-तोका,  f. a
woman whose children are living.
—जीव-त्व,  अम्, 
n. the state of life or existence.
—१। जीव-द,  अस्,  आ, 
अम् (rt. दा),  ‘life-giving, ’ who or what gives life
(अस्),  m. a physician,  a practitioner of medicine.
—२।
जीव-द,  अस्,  m. (rt. दो),  ‘cutting off life, ’ an enemy.
—जीव-दशा,  f. mortal existence.
—जीव-दात्री,  f.
‘life-giver, ’ a kind of medicinal plant,  = ऋद्धि।
—जीव-दान,  अम्,  n. ‘giving life, ’ ‘rescuing from
sickness, ’ title of a manual of medicine composed by
Cyavana.
—जीव-दानु,  उस्,  उस्,  उ,  Ved. a wrong
form for जीर-दानु,  q. v.
—जीव-दामन्,  आ,  m.,  N.
of a prince.
—जीव-दायक,  अस्,  आ,  अम्,  ‘life-giving.’
—जीव-धन,  अम्,  n. ‘living wealth, ’ property in
living creatures,  live stock,  wealth in flocks and
herds.
—जीव-धन्य,  अस्,  आ,  अम्,  ‘supporting living
beings
’ (Sāy.) ‘satiating living beings, ’ an epithet of
Soma,  and of Prajā-pati.
—जीव-धानी,  f. ‘receptacle
of living beings, ’ an epithet of the earth.
—जीव-नश्, 
क्,  क्,  क्,  or ट्,  ट्,  ट्,  (a sacrifice &c.) where living beings
are killed.
—जीव-नाथ,  अस्,  m.,  N. of a writer on
astronomy
 N. of a physician.
—जीव-नाय or जीव-
नायक,  अस्,  m.,  N. of a poet.
—जीव-नाशम्,  ind.
with नश्,  to lose one's life,  die,  perish.
—जीव-
निकाय,  अस्,  m. a being endowed with life.
—जीव-
नेत्री,  f.,  N. of a plant,  = सैंहली.
—जीव-पति,  इस्, 
m. a living husband.
—जीव-पत्त्र,  अम्,  n. a fresh leaf.
—जीवपत्त्र-प्रचायिका,  f. gathering fresh leaves, 
a sort of game.
—जीव-पत्नी,  f. a woman whose hus-
band is alive.
—जीव-पितृ,  ता,  त्री,  तृ,  or जीव-
पितृक,  अस्,  आ,  अम्,  a son or daughter whose father
is still alive.
—जीव-पीत-सर्ग,  अस्,  आ,  अम्,  Ved.
one whose rays are drunk by living beings
 (Sāy.)
one whose creation is enjoyed by all.
—जीव-पुत्र, 
अस्,  आ or ई,  अम्,  one whose sons or children are living
(अस्),  m. a kind of plant.
—जीव-पुत्रक,  अस्,  m.
a tree,  commonly Ingua
 another plant bearing
seeds used in rosaries,  commonly Jiyaputa,  Nageia
Putranjiva.
—जीवपुत्र-प्रचायिका,  f. the gathering
of the above plant,  a sort of game.
—जीव-पुरा, 
f.,  Ved. the abode of living beings or men.
—जीव-
पुष्प,  अम्,  n. ‘flower of life, ’ N. of a plant
and metaphorically applied to the head
 N. of
two plants,  = दमनक and फणिज्झक
 (आ),  f., 
N. of a plant,  = बृहज्-जीवन्ती.
—जीव-प्रिया,  f. the
tree Terminalia Chebula,  = हरीतकी.
—जीव-बध, 
अस्,  m. destruction of living beings.
—जीव-बर्हिस्, 
इस्,  इस्,  इस्,  Ved. having a living,  i. e. fresh bed of
sacrificial grass.
—जीव-भद्रा,  f. a kind of plant, 
= जीवन्ती
 a kind of medicinal plant,  = वृद्धि।
—जीव-भूत,  अस्,  आ,  अम्,  become alive,  endowed
with life.
—जीव-भोजन,  अस्,  आ,  अम्,  Ved. giving
enjoyment to living beings
 (अम्),  n. the pleasure or
enjoyment of living beings.
—जीव-मन्दिर,  अम्, 
n. ‘the mansion of the soul, ’ the body.
—जीव-
मय,  अस्,  ई,  अम्,  animated,  endowed with life.
—जीव-मिश्र,  अस्,  m.,  N. of an author.
—जीव-
याज,  अस्,  m.,  Ved. the sacrifice of living beings.
—जीव-योनि,  इस्,  इस्,  इ,  enclosing a soul (as a body
or a sentient being).
—जीव-रक्त,  अम्,  n. living
blood,  menstrual blood.
—जीव-रहित,  अस्,  आ,  अम्, 
lifeless.
—जीव-लोक,  अस्,  m. the world or habitation
of living beings (opposed to the world of deceased
ancestors),  living beings,  mankind.
—जीव-लौकिक, 
अस्,  आ,  अम्,  peculiar to the world of living beings or
to men.
—जीव-वत्,  आन्,  अती,  अत्,  animated,  living
—जीव-वल्ली,  f.,  N. of a plant.
—जीव-विचार,  अस्, 
m. title of a Jaina work.
—जीवविचार-प्रकरण, 
अम्,  n. title of a Jaina work by Śānti-sūri.
—जीव-
वृत्ति,  इस्,  f. breeding or keeping cattle.
—जीव-
शंस,  अस्,  m.,  Ved. rule over living beings
 (Sāy.)
to be praised by living beings.
—जीव-शर्मन्,  आ, 
m.,  N. of an astronomer.
—जीव-शाक,  अस्,  m. a
kind of pot-herb growing in Mālava.
—जीव-शुक्ला, 
f. a kind of plant.
—जीव-शेष,  अस्,  आ,  अम्,  one to
whom only life is left or who has escaped with his
life and nothing more.
—जीव-शोणित,  अम्,  n. living, 
i. e. healthy blood.
—जीव-श्रेष्ठा,  f. a kind of
medicinal plant.
—जीव-सङ्क्रमण,  अम्,  n. me-
tempsychosis.
—जीव-सञ्ज्ञ,  अस्,  m.,  N. of a shrub, 
= काम-वृद्धि.
—जीव-साधन,  अम्,  n. ‘means
of subsistence, ’ rice,  grain.
—जीव-साफल्य,  अम्,  n.
‘fruitfulness of life, ’ realisation of a life's wishes.
—जीव-सुत,  अस्,  आ,  अम्,  one whose children are all
alive.
—जीव-सू,  ऊस्,  f. the mother of living offspring.
—जीव-स्थान,  अम्,  n. a joint,  an articulation.
—जीवाजीवाधार (°व-अजीव-आध्°),  अस्,  m. the world
of organic beings and of inorganic matter.
—जीवा-
जीवाधार-क्षेत्र,  अम्,  n. the material world,  the
receptacle of inorganic beings and inorganic substances.
—जीवात्मन् (°व-आत्°),  आ,  m. the living or individual
soul enshrined in the human body (distinguished from
the परमात्मन् or supreme soul),  the vital principle
or spirit,  that principle of life which renders the body
capable of motion or sensation
 [cf. जीव।]
—जीवा-
दान (°व-आद्°),  अम्,  n. abstracting living or healthy
blood,  bleeding.
—जीवाधान (°व-आध्°),  अम्,  n.
preservation of life.
—जीवान्तक (°व-अन्°),  अस्,  m. a
fowler,  a birdcatcher
 a destroyer of life,  a slayer,  a
murderer.
—जीवाभिगम-सूत्र (°व-अभ्°),  अम्,  n.
title of a Jaina work.
—जीवाश (°व-आश),  अस्,  आ,  अम्, 
hoping for life
 (आ),  f. hope of living.
—जीवास्तिकाय
(°व-अस्°),  अस्,  m. (with Jainas) the category of ‘soul.’
—जीवेन्धन (°व-इन्°),  अम्,  n. glowing fire-wood, 
burning wood.
—जीवोत्सर्ग (°व-उत्°),  अस्,  m. aban-
donment of life,  voluntary death.
—जीवोर्णा (°व-
ऊर्°),  f. the wool of a living animal.

Macdonell

English

 जीव jīv-á,  a.
  living,  alive
 living on (—°)
 🞄causing life
 m.
  principle of life,  (individual) 🞄soul
 N. of one of the Maruts
 m.
  n.
  living 🞄being,  creature.

Benfey

English

 जीव जीव् + अ, 
 I. adj.
 
 1. Living,  MBh.
13,  31.
 2. Causing life,  Bhāg. P. 9,  21, 
13.
 II. m.
  and n.
 
 1. Creature,  MBh.
13,  13828.
 2. Life,  Rām.  5,  3,  74.
 III.
m.
  The individual soul,  Vedāntas. in
Chr. 207,  6.
 -- Comp.
 
दुस्-, 
 I. adj.
  dif-
ficult to live,  Rām.  2,  57,  20.
 II. n.
 
hard life,  Rām.  2,  105,  5.
निस्-, 
 I.
death,  Kathās. 17,  15.
 II. adj.
 ,  f.
  वा, 
lifeless,  dead,  MBh. 7,  1954.
सु-,  n.
 
easy life,  Rām.  2,  105,  5. -- Cf.  βίος
 Lat.
vivus
 Goth. qvivs.

Hindi

जीवन

Apte Hindi

Hindi

जीव
वि* - जीव्+क
"जीवित,  विद्यमान"

जीवः
पुं*
  - -
"जीवन का सिद्धान्त,  श्वास,  प्राण, आत्मा- गतजीव,  जीवत्याग,  जीवाशा आदि"

जीवः
पुं*
  - -
आत्मा

जीवः
पुं*
  - -
"जीवन,  अस्तित्व"

जीवः
पुं*
  - -
"जानवर,  जीवधारी प्राणी"

जीवः
पुं*
  - -
"आजीविका,  व्यवसाय"

जीवः
पुं*
  - -
कर्ण का नाम

जीवः
पुं*
  - -
एक मरुत् का नाम

जीवः
पुं*
  - -
पुष्य' नक्षत्रपुञ्ज

Shabdartha Kaustubha

Kannada

जीव - प्राणधारणे (भ्वा० पर० अक० से) जीवति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಜೀವಿಸಿರು /ಬದುಕಿರು
प्रयोगाः - > "यस्मिन् जीवति जीवन्ति बहवः स तु जीवतु । यस्मै जीवन्ति बहवः न स जीवतु जीवतु ॥"

जीव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಾಣಿ
निष्पत्तिः - > जीव (प्राणधारणे) - "अच्" (३-१-१३४)
प्रयोगाः - > "अहस्तानि सहस्तानामपदानि चतुष्पदाम् । फल्गूनि तत्र महतां जीवो जीवस्य जीवनम् ॥"
उल्लेखाः - > भाग० १-१३-४६
जीव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬೃಹಸ್ಪತಿ /ದೇವತೆಗಳ ಗುರು
निष्पत्तिः - > जीव (प्राणधारणे) + णिच् - "अच्" (३-१-१३४)
व्युत्पत्तिः - > जीवयति
प्रयोगाः - > "अस्मालिङ्गार्चनानित्यं जीवभूतोऽसि मे ततः । अतो जीव इति ख्यातिं त्रिषु लोकेषु यास्यसि ॥"
उल्लेखाः - > काशीखं०
जीव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣು
निष्पत्तिः - > जीव (प्राणधारणे) + णिच् - "अच्" (३-१-१३४)
व्युत्पत्तिः - > जीवयति
प्रयोगाः - > "आनन्दमूर्तिर्भगवान् हरिस्त्रैलोक्यपूजितः । द्रष्टुं न सहेति देवि क्लिष्टान् स्वपरिचारकान् ॥" "जीवो विनयिता साक्षी"
उल्लेखाः - > २) वि० स०
विस्तारः - > "तानात्मनाशाद्व्यावर्त्य सत्वान्यश्च स्वसेवया । उज्जीवयति जीवः सः भक्तक्लेशासहो मनुः"॥ - निरुक्तिः ।
जीव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ /ಜೀವಾತ್ಮ
जीव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕರ್ಣ
जीव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಾಣಧಾರಣ /ಬದುಕಿರುವುದು
निष्पत्तिः - > जीव (प्राणधारणे) - भावे "घञ्" (३-३-१८)
जीव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಾಣವಾಯು
जीव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವೃತ್ತಿ /ಜೀವಿಕೆ /ಜೀವನೋಪಾಯ
जीव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೀಹಾಲೆ ಗಿಡ
जीव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪುಷ್ಯನಕ್ಷತ್ರ
जीव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜೈನಮತದಲ್ಲಿ ಜೀವಾಸ್ತಿಕಾಯ
जीव
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಜೀವದಿಂದ ಕೂಡಿರುವ
प्रयोगाः - > "कर्षन्तो लाङ्गलैः पुंसो घ्नन्ति भूमिशयान् बहून् । जीवानन्यांश्च सुबहून् तत्र किं प्रतिभाति ते । धान्यबीजानि यान्याहुर्व्रीह्यादीनि द्विजोत्तम । अर्वाण्येतानि जीवानि तत्र किं प्रतिभाति ते । जीवा हि बहवो ब्रह्मन् वृक्षेषु च हलेषु च । उदके बहवश्चापि तत्र किं प्रतिभाति ते ॥"
उल्लेखाः - > भा० वन० २१२

L R Vaidya

English

 jIva {% (I) a. (f. वा) %} Living,  existing.

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

६,  अङ्ग,  अब्द,  अराति अरि,  ऋतु,  काय,  कारक,  कार्तिक,  काल,  कुमार,  कुमारवदन,  कृत्तिका,  कोष,  क्ष्माखण्ड,  खर,  गुहक,  गुहवक्त्र,  गुहास्य,  चक्रार्ध,  चमू,  चरक,  जीव,  तर्क,  दर्शन,  द्रव्य,  भार्ध,  मासार्ध,  रस,  राग,  रासभ,  रिपु,  लेख्य,  लेश्या,  वर्ण,  शक्ति,  शास्त्र,  शिलीमुखपद,  शिशु,  षट्,  षण्मुख,  समास,  सेना,  स्कन्द,  स्वाद

Bopp

Latin

 जीव (r. जीव् s. अ)
1) Adj. vivus. DR. 7. 20.
2) Subst. m.
vita. (Lith. gywas vivus
 goth. qvivs,  Th. qviva,  lat. vi-
vus
 gr. βί(Ϝ)ος
 hib. beo «living,  alive».)

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

हंस
पु
हंस,  जीव,  राजन्,  रवि,  धर्म,  तपस्विन्,  तुरङ्गम,  शित,  पक्षिविशेष,  हरि
जीवे राज्ञि रवौ धर्मे तपस्विनि तुरङ्गमे ।
शिते पक्षिविशेषे च हंसशब्दो हरावपि ॥ २३ ॥
verse 1.1.1.23
page 0002

Aufrecht Catalogus Catalogorum

English

 जीव
		Gopālatāpanīyopaniṣadbhāṣya Subodhinī.

Lanman

English

 jīvá,  a. living
 as m. the principle of life, 
the individual soul,  66^4. [√jīv: cf. Lat.
vīvus,  ‘alive.’]

धातुपाठः (Krishnacharya)

Sanskrit

धातुः:
  जीव्
मूलधातुः:
   जीव
धात्वर्थः:
  प्राणने
गणः:
  भ्वादिः
कर्मकत्वं:
  अकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  परस्मैपदी
रूपम्:
  जीवति

धातुप्रदीपः

Sanskrit

जीवँ जीव  प्राणधारणे 
- जीवति । अजिजीवत्। अजीजिवत् । जीविका । जीविकाकृत्य कथयति जीवनम् । जीव्यम्  ।।563।।

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 जीव 4. b) lies: Bez. bestimmter Sprüche,  JAOS 11,  380. 386 f.

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
बृहस्पतिः सुराचार्यो जीवश्चित्रशिखण्डिजः ।
वाचस्पतिर्द्वादशार्चिर्धिषणः फाल्गुनीभवः ॥ ११८ ॥
गीर्बृहत्योः पतिरुतथ्यानुजाङ्गिरसौ गुरुः ।
-wordlist-
 
बृहस्पति (पुं),  सुराचार्य (पुं),  जीव (पुं),  चित्रशिखण्डिज (पुं),  वाचस्पति (पुं),  द्वादशार्चिस् (पुं),  धिषण (पुं),  फल्गुनीभव (पुं),  गीष्पति (पुं),  बृहस्पति (पुं),  उतथ्यानुज (पुं),  आङ्गिरस (पुं),  गुरु (पुं)

--source--
 
क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषश्चेतनः स पुनर्भवी ।
जीवः स्यादसुमान्सत्वं देहभृज्जन्युजन्तवः ॥ १३६६ ॥
-wordlist-
 
क्षेत्रज्ञ (पुं),  आत्मन् (पुं),  पुरुष (पुं),  चेतन (पुं),  पुनर्भविन् (पुं),  जीव (पुं),  असुमत् (पुं),  सत्त्व (पुंक्ली),  देहभृत् (पुं),  जन्यु (पुं),  जन्तु (पुंक्ली)

--source--
 
जीवेऽसुजीवितप्राणा जीवातुर्जीवनौषधम् ॥ १३६७ ॥
-wordlist-
 
जीव (त्रि),  असवः (पुंब),  जीवित (क्ली),  प्राणाः (पुंब),  जीवातु (पुंक्ली),  जीवनौषध (क्ली)

अभिधानचिन्तामणीशिलोच्छः

Sanskrit

--source--
 
जीवोऽपि चेतने जन्तौ प्राणी जन्मोऽपि जन्मनि ॥ १२३ ॥
-wordlist-
 
जीव (पुं),  प्राणिन् (पुं),  जन्म (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

वाचस्पति
वाचस्पति,  आङ्गिरस,  बृहस्पति,  गुरु,  जीव,  धिषण,  त्रिदशाचार्य,  चित्रशिखण्डिप्रसूत
वाचस्पतिराङ्गिरसो वृहस्पतिः कथ्यते गुरुर्जीवः ।
धिषणस्त्रिदशाचार्यश्चित्रशिखण्डिप्रसूतश्च ॥ ४७ ॥
verse 1.1.1.47
page 0007

असवः
असवः,  जीवित,  प्राणाः,  जीव,  जीवाः
असवो जीवितं प्राणा जीवो जीवा च कथ्यते ।
verse 1.1.1.134
page 0016

Mahabharata

English

Jīva^1 = Śiva (1000 names^1).

Jīva^2 = Vishṇu (1000 names).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 जीव,  ऋ प्राणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 (भ्वां-परं-अकं-सेट् ।) ऋ,  अजीजिवत् अजिजीवत् ।प्राणः प्राणधारणम् । जीवति लोकः । इतिदुर्गादासः ॥

 जीवः,  पुं,
   (जीवनमिति । जीव + “हलश्च ।”३ । ३ । १२१ । इति घञ् ।) असुधारणम् ।इत्यमरः । २ । ८ । ११९ । (यथा,  हरिवंशे ।१७४ । ७३ ।“त्वमेष चिन्तय सखि ! नोत्तरं प्रतिभाति मे ।खकार्य्ये मुह्यते लोको यथा जीवं लभाम्वहम् ॥
”)(जीवतीति । जीव प्राणे + “इगुपधज्ञेति ।”३ । १ । १३५ । इति कः ।) प्राणी । (यथा, भागवते । १ । १३ । ४४ ।“अहस्तानि सहस्तानामपदानि चतुष्पदाम् ।फल्गूनि तत्र महतां जीवो जीवस्य जीवनम् ॥
”)वृत्तिः । वृक्षविशेषः । (स एव महानिम्बवृक्षः ।तत्पर्य्याया यथा,  --“महानिम्बः स्मृतोद्रेका रम्यको विषमुष्टिकः ।केशामुष्टिनिम्बकश्च कार्म्मुको जीव इत्यपि ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
)बृहस्पतिः । इति मेदिनी । वे,  ८ ॥
 (यथा, काशीखण्डे । १७ । ४४ ।“अस्माल्लिङ्गार्च्चनान्नित्यं जीवभूतोऽसि मे यतः ।अतो जीव इति ख्यातिं त्रिषु लोकेषु यास्यसि ॥
”)कर्णः । इति धरणी ॥
 क्षेत्रज्ञः । तत्पर्य्यायः ।आत्मा २ पुरुषः ३ पुद्गलः ४ अन्तर्यामी ५ईश्वरः ६ । इति त्रिकाण्डशेषः । (यथा,  भग-वद्गीतायाम् । १३ । २ टीकायां श्रीधरस्वामिपादाः ।“तञ्च क्षेत्रज्ञं संसारिणं जीवं वस्तुतः सर्व्व-क्षेत्रेष्वनुगतं मामेव विद्धि ॥
”) तस्य स्वरूपंयथा,  --“कर्म्मणा जीवरूपश्च सन्ततं तत्फलप्रदः ।कर्म्मरूपश्च भगवान् श्रीकृष्णः प्रकृतेः परः ॥
सोऽपि तद्धेतुरूपश्च कर्म्म तेन भवेत् सति ।जीवः कर्म्मफलं भुङ्क्ते आत्मा निर्लिप्त एव च ॥
आत्मनः प्रतिविम्बश्च देही जीवः स एव च ।प्राणदेहादिभृद्देही स जीवः परिकीर्त्तितः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डम् ॥
 * ॥
(तथाच भागवते । १२ । १८४ । १७ ।“जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते ॥
”)वेदान्तमते घटावच्छिन्नाकाशवत् शरीरत्रित-यावच्छिन्नं चैतन्यम् । केषाञ्चिन्मते दर्पणस्थमुख-प्रतिविम्बवत् बुद्धिस्थचैतन्यप्रतिविम्बम् ॥
 (जीव-यति लोकानन्तर्य्याम्यात्मकरूपेणेति । जीव +णिच् + अच् । विष्णुः । यथा,  महाभारते ।१३ । १५९ । ६८ ।“जीवो विनयिता साक्षी मुकुन्दोऽमितविक्रमः ॥
”जीवनविशिष्टे,  त्रि । यथा,  महाभारते । १२ ।२८८ । २३ ।“मृते वा त्वयि जीवेवा यदा भोक्ष्यति वैजनः ॥
”)

 जीवः,  पुं क्ली,
   (जीव + भावे घञ् ।) जीवितम् ।इति मेदिनी । वे,  ९ ॥
 (यथा,  भागवते ।१ । २ । १० ।“जीवस्य तत्त्वजिज्ञासा नार्थो यश्चेह कर्म्ममिः ॥
”“जीवस्य जीवनस्य च पुनर्द्धर्म्मानुष्ठानद्वाराकर्म्मभिर्य्य इह प्रसिद्धः स्वर्गादिः सोऽर्थो नभवति ।” इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 जीव प्राणने असुधारणे भ्वा०
  अक० प० सेट् । जीवति अजीवीत्जिजीव । ऋदित् अजिजीवत् त जीवितं जीवनम् जीवःजीविका । “संशयं पुनरारुह्य यदि जीवति पश्यति”हितो० “यातः परमपि जीवेज्जीवितनाथो भवेतस्याः”सा० द० “ज्योग् जीवति” छा उ० । “शतं जीवन्तु शरदः”ऋ० १० । १८ । १ । प्राणधारणञ्च प्राणधारणोयोगोपवृत्तिधारणमपि “नक्षत्रैर्यश्च जीवति” मनुः । करणे सक०
  ।“जीवेद्वैश्यस्य जीविकाम्” मनुः । जीवेत् कुर्य्यात्अति + अतिक्रम्य जीवने सक०
  । “अत्यजीवदमरालकेश्वरौ” रघुः ।अनु + पश्चाज्जीवने अनुरूपजीवने च सक०
  । “जीवन्तं त्वानु-जीवन्तु प्रजाः सर्वा युधिष्ठिर!” भा० उ० ४५३५श्लो० “यां तां श्रियमसूयामः पुरा दृष्ट्वा युधिष्ठिरे । अद्यतामनुजीवामः” भा० द्रो० ४११ श्लो० ।आ + वृत्तिकरणे उपभोगे च सक०
  । “आजीवन् स्वेच्छयादण्ड्यो दाप्यस्तञ्चापि सोदयम्” याज्ञ० । “आजीवनुप-भुञ्जानः” भिता० । “ययाजीवन्ति पुरुषं सर्वभूतानिसञ्जय!” भा० उ० १३२ अ० ।उद् + उच्छ्वासने अक० । “उदजीवत् सुमित्राभूर्भ्राताऽश्लिष्यत्त-मायतम्” भट्टिः ।प्रति + उद् + प्रतिरूपोज्जीवने ।उप + आश्रित्य वर्त्तने सक०
  । “पूर्वयसे पुत्राः पितर-मुपजीवन्ति उत्तरवयसे पुत्रान् पिता” शत० ब्रा० १२ । २ ।३ । १ । “शेषास्तमुपजीवेयुर्यथैव पितरं तथा” मनुः ।उपजीवी उपजीव्यः ।

 जीव पु०
  जीव--कर्त्तरि क । १ प्राणिनि २ जीवन्तीवृक्षे ३ वृह-स्पतौ च मेदि० । ४ कर्णे ५ क्षेत्रज्ञे त्रिका० । भावे घञ् ।६ असुधारणे अमरः करणे घञ् । ७ वृत्तौ आजीविकायांमेदि० । मनुष्यादिकीटपर्यन्ते ८ प्राणिमात्रे ९ कार्य्यकारण-सङ्घाते । अनेकान्तवादिनां जीवास्तिकायसंज्ञया परि-भाषिते १० पदार्थभेदे । त्रिविधश्चासौ अनादिसिद्धमुक्त-बद्धभेदात् । अत्रानादिसिद्धोऽर्हन् जीवास्तिकायाख्यः ।व्यपेतमोहादिबन्धो मुक्तः । मोहाद्यावृतस्तु बद्ध इति ।११ उपाधिप्रविष्टे वाङ्मनःप्राणकरणग्रामानुप्रविष्टेब्रह्मणि । घटावच्छिन्नाकाशवत्शरीरत्रितयावच्छिन्ने१२ चैतन्ये । दर्पणस्थमुखप्रतिविम्बवद् बुद्धिस्थे १३ चैतन्य-प्रतिविम्बे । १४ साभासाहङ्कारे चित्प्रतिविम्बे । प्राणा-दिकलापस्य १५ धारयितरि “प्राणान् क्षेत्रज्ञरूपेण धार-यन् जीव उच्यते” इत्यभियुक्तोक्तेः १६ लिंङ्गदेहे । “एवंपञ्चविधं लिङ्गं त्रिवृत् षोडश विस्तृतम् । एष चेत-नया युक्तो जीव इत्यभिधीयते” इति श्रीभानवतम् ।पञ्चविधं पञ्चतन्मात्रात्मकम् । त्रिवृत् त्रिगुणम् । षोडशविकारात्मना विस्तृतमित्यनाद्यभिमानित्वेन इहलोकपरलोकगामी व्यवहारिको जीव उच्यते । “यालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो जीवः स विज्ञेयःस चानन्त्याय कल्पते” श्रुतिः । “बालाग्रशतशोभागःकल्पितस्तु सहस्रथा । तस्यापि शतशोभागो जीवःसूक्ष्म उदाहृतः” शङ्खः । “जीवो नाम देहादिव्यतिरि-क्तस्तत्साक्षी त्वम्पदार्थो योऽयं विज्ञानमयः योऽयं संसरतियोऽयं संसारी नतु देहादिर्जीवः तस्य दृश्यस्य द्रष्टृ-त्वानुपपत्तेः । “अस्ति देवि! परं ब्रह्मस्वरूपी निष्कलःशिवः । सर्वज्ञः सर्वकर्त्ता च सर्वेशो निर्मलोऽव्ययः ।स्वयं ज्योतिरनाद्यन्तो निर्विकारः परात्परः । निर्गुणःसच्चिदान्दस्तदंशा जीवसंज्ञकाः । अनाद्यविद्योपहितायथाग्नौ विस्फुलिङ्गकाः । देवाद्युपाधिसम्भिन्नास्तेकर्मभिरनादिभिः । सुखदुःखप्रदैः पुण्यपापरूपैर्निय-न्त्रिताः । तत्तज्जातियुतं देहमायुर्भोगञ्च कर्मजम् ।प्रतिजन्म प्रपद्यन्ते तेषामप्यपरं पुनः । सूक्ष्मं लिङ्ग-शरीरं तदामोक्षादक्षयं प्रिये!” कुलार्ण० । १७ विष्णौ, “जीवो विनयिता साक्षी मुकुन्दोऽमितविक्रमः”विष्णु० सह० । तत्र वृहस्पतौ“जीवः सप्तनवद्विपञ्चमगतः” “जीवार्किभानुज्येज्यानांक्षेत्राणि स्युरजादयः” ज्योति० १८ पुष्यनक्षत्रे च । तस्यजीवाधिष्ठातृकत्वात् तथात्वम् अश्लेषाशब्दे ४९८ पृ०दृश्यम् । घटसंवृत आकाशे नीयमाने यथा घटे । घटोनीवेत नाकाशं तद्वत् जीवो नभोपमः” । आर्हतमतसिद्ध-जीवभेदाश्च अर्हच्छब्दे ३८४ पृ० दृश्याः । स च जीवोविभुरिति साङ्ख्यनैयायिकवैशेषिकपातञ्जलवेदान्तिनः ।अणुप्ररिमाण इति रामानुजादयः । मध्यमपरिमाणःइति माध्यमिका । आत्मन्शब्दे ६७२ पृ० दृश्यम् “हन्ता-हमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नाम-रूपे व्याकरवाणि” छा० उ० । “भावनाख्यस्तुसंस्कारो जीववृत्ती त्विमौ गुणौ” भाषा० जीव--क१९ जीवनयुक्ते त्रि०
  । “कर्षन्तो लाङ्गलैः पुंसो घ्नन्ति भूमि-शयान् बहून् । जीवानन्यांश्च सुबहूंस्तत्र किं प्रतिभातिते । धान्यवीजानि यान्याहुर्व्रीह्यादीनि द्विजोत्तम! ।सर्व्वाण्येतानि जीवानि तत्र किं प्रतिभाति ते । अध्या-क्रम्य पशूंश्चापि घ्नन्ति वै भक्षयन्ति च । वृक्षांस्तथौ-षधीश्चापि छिन्दन्ति पुरुषा द्विज! । जीवाहि बहवोब्रह्मन्! वृक्षेषु च फलेषु च । उदके बहवश्चापि तत्र किंप्रतिभाति ते । सत्त्वैः सत्त्वानि जीवन्ति बहुधा द्विज-सत्तम! । प्राणिनोऽन्योन्यभक्षाश्च तत्र किं प्रतिभातिते । चंक्रम्यमाणा जीवांश्च धरणीसंश्रितात् बहून् ।पद्भ्यां घ्नन्ति नरा विप्र! तत्र किं प्रतिभाति ते । उप-विष्टाः शयानाश्च घ्नन्ति जीवाननेकशः । ज्ञानविज्ञानवन्तश्चतत्र किं प्रतिभाति ते । जीवैर्ग्रस्तमिदं सर्वमाकाशंपृथिवी तथा । अविज्ञानाच्च हिंसन्ति तत्र किं पतिभातिते । अहिंसेति यदुक्तं हि पुरुषैर्विस्मितैः पुरा । के नहिंसन्ति । जीवान् वै लोकेऽस्मिन् द्विजसत्तम! ।” भा०व० २०७ अ० । अत्र जीवस्य हिंसा देहवियोजनम् ।

क्षीरतरङ्गिणी

Sanskrit

जीवँ जीव प्राणधारणे
- जीवति जीवः  भ्राजभासभाषदीपजीव (743) इति वा ह्रस्वः-अजिजीववत्,  अजीजिवत्  यावति विन्दजीवोः (3430) इति णमुल्-यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहुयात्  जीवकः पक्षी  जीवंजीवः पक्षिविशेषः  जीवेरातुः (उ0 180) जीवातुर्जीवनौषधम्  जीवितम्  जीवेरातृकन् वृद्धिश्च (उ0 182) जैवातृकश्चन्द्रः  जीवनस्य मूतो जीमूतः  जाविका संज्ञायाम् (द्र0 33109)  550

धातुवृत्तिः

Sanskrit

जीवँ जीव (अर्थः)  प्राणधारणे
प्राणलक्षणस्य कर्मणो धात्वर्थेनोपसंग्रहणादकर्मकोयम् ( जीवति जिजीव जीवितेत्यादि जिजीविषति जेजीव्यते  ) वकारान्तानामूठभाविनां यङ्लुङ् नास्तीति तेवतावुक्तम् ( जीवयति अजिजीवत् अजीजिवत् ) "भ्राजभास'' इत्यादिना णौचङ्युवधाह्रस्वविकल्पः  ( यावज्जीवम् ) "यावतिविन्दिजीवोः'' इति यावत्युपपदे णमुल् (जीविका ) [ धात्वर्थनिर्द्देशे ण्वुल् ण्वुक्तव्यः ] इतिण्वुल् जीवनस्य मूतो ( जीमृतः ) वृषोदरादिपाठाज्जीभावः उणादौ तु जेर्भुट चोरदात्त इति जयतौ व्युजत्पादितः ( जीवातुः ) "जीवेरातुः'' इत्यातुप्रत्ययः (जैवातृकः ) "जीवेरातृकमन् वृद्धिश्च'' इति आतृकनि वृद्धिः (जीवन्तः ) "रुहिनन्दिजीविप्राणिभ्यो ज्ञच् षिद्वदाशिषि'' इति ज्ञच,  षिद्वद्भावात् स्त्रियां ङीषि ( जीवन्ती ) जीवन्तस्य गोत्रापत्यं,  ( जैवन्तायनः ) "द्रोणपर्वतजीवन्तादन्यतरस्याम्'' इति  गोत्रापत्पे वा फक् तदभावे इञि ( जैवन्तिः ) 555

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“जीव प्राणधारणे”@} 2 धात्वर्थसङ्गृहीतकर्मत्वेनास्य धातोरकर्मकत्वम्। 
 जीवकः-विका,  जीवकः-विका,  जिजीविषकः-षिका,  जेजीवकः-विका
   जीविता-त्री,  जीवयिता-त्री,  जिजीविषिता-त्री,  जेजीविता-त्री
   जीवन्-न्ती,  3 मा 4 जीवन्,  जीवयन्-न्ती,  जिजीविषन्-न्ती
   -- जीविष्यन्-न्ती-ती,  जीवयिष्यन्-न्ती-ती,  जिजीविषिष्यन्-न्ती-ती
   -- -- -- -- जेजीव्यमानः-जेजीविष्यमाणः
   5 प्रज्यूः-प्रज्युवौ-प्रज्युवः
   -- -- जीवितम्-तः,  जीवितः,  जिजीविषितः,  जेजीवितः-तवान्
   6 जीवः,  7 उपजीवी 8 -अनुजीवी,  9 जीवकः- 10 -जीवका,  11 जीवञ्जीवकः,  जीवः,  12 जिजीविषुः,  जेजीवः
   जीवितव्यम्,  जीवयितव्यम्,  जिजीविषितव्यम्,  जेजीवितव्यम्
   जीवनीयम्,  जीवनीयम्,  जिजीविषणीयम्,  जेजीवनीयम्
   जीव्यम्,  जीव्यम्,  जिजीविष्यम्,  जेजीव्यम्
   ईषज्जीवः-दुर्जीव
  -सुजीवः
   -- -- जीव्यमानः,  जीव्यमानः,  जिजीविष्यमाणः,  जेजीव्यमानः
   जीवः,  जीवः,  जिजीविषः,  जेजीवः
   जीवितुम्,  जीवयितुम्,  जिजीविषितुम्,  जेजीवितुम्
   ज्यूतिः,  13 अजीवनिः 14,  15 जीविका,  जीवना,  जिजीविषा,  जेजीवा
   16 जीवनम्,  जीवनम्,  जिजीविषणम्,  जेजीवमम्
   जीवित्वा,  जीवयित्वा,  जिजीविषित्वा,  जेजीवित्वा
   सञ्जीव्य,  सञ्जीव्य,  सञ्जिजीविष्य,  सञ्जेजीव्य
   17 यावज्जीवम् 18,  जीवम् २,  जीवित्वा २,  जिजीविषम् २,  जीवयित्वा २,  जिजीविषम् २,  जिजीविषित्वा २,  जेजीवम् २
   जेजीवित्वा २
   19 20 इत्यातुप्रत्ययः। 
 जीवन्ति प्राणिनोऽनेनेति जीवातुः = जीवनौषधम्,  अन्नं च। 
 ‘जीवातुजींवनौषधम्।’ इत्यमरः।]] जीवातुः,  21 जीमूतः,  22 जैवातृकः,  23 जीवन्तः।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (६०६)
 02 =>
  (१-भ्वादिः-५६२। अक। सेट्। पर।)
 03 =>
  [[४। ‘माङ्याक्रोश इति वक्तव्यम्’ (वा। ३-२-१२४) इति शता।]]
 04 =>
  [[आ। ‘मा जीवन् यः परावज्ञादुःखदग्धोऽपि जीवति।’ शिशु{??}लवधे २। ४५।]]
 05 =>
  [[५। क्विपि,  ‘च्छ्वोः शूडनुनासिके च’ (६-४-१९) इत्यूडादेशे,  ईकारस्य यणि रूपम्। एवं क्तिन्प्रत्ययेऽपि प्रक्रिया बोध्या।]]
 06 =>
  [पृष्ठम्०५७४+ २६]
 07 =>
  [[१। ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति ताच्छील्ये णिनिः।]]
 08 =>
  [[आ। ‘भीमकान्तैर्नृपगुणैः स बभूवोपजीविनाम्।’ रघुवंशे १-१६।]]
 09 =>
  [[२। ‘आशिषि च’ (३-१-१५०) इति वुन्। जीवतात् जीवकः। स्त्रियाम्,  ‘प्रत्यय- स्थात्--’ (७-३-४४) इति प्राप्तस्येत्त्वस्य ‘आशिषि वुनश्च न’ (वा। ७-३-४५) इति निषेधः।]]
 10 =>
  [[B। ‘बन्धुना विगृहीतोऽहं भूयासं जीवकः कथम्।।’ भ। का। ६। ८७।]]
 11 =>
  [[३। ‘गमश्च’ (३-२-४७) इत्यत्र “चकारात् जीवञ्जीवक-शिवङ्कर-शुभङ्करादयः साधवः।” इति बृ। शेखरे।]]
 12 =>
  [[C। ‘तमुद्यतनिशातासिं प्रत्युवाच जिजीविषुः।’ भ। का। ५। ४६।]]
 13 =>
  [[४। ‘आक्रोशे नञ्यनिः’ (३-३-११२) इति अनिप्रत्ययः।]]
 14 =>
  [[ड्। ‘अभावे भवतां योऽस्मिन् जीवेत् तस्यास्त्वजीवनिः।’ भ। का। ७। ७७।]]
 15 =>
  [[५। स्त्रियां भावादौ ‘संज्ञायाम्’ (३-३-१०९) इति ण्वुल्।]]
 16 =>
  [[E। ‘सञ्चारनिष्ठ्यूतनखेन्दुचन्द्रिकं लोके जयन्तं सकलैकजीवनम्।’ धा। का। १। ७२।]]
 17 =>
  [[६। ‘यावति विन्दजीवोः’ (३-४-३०) इति णमुल्।]]
 18 =>
  [अग्निहोत्रं जुहुयात्]
 19 =>
  [पृष्ठम्०५७५+ २८]
 20 =>
  [[१। ‘जीवेरातुः’ [द। उ। १। १३२]
 21 =>
  [[२। जीवनं = जलम्,  मूतं = बद्धं येन स जीमूतः = मेघः। पृषोदरादित्वात् (६-३-१०९) जीवनशब्दस्य जीभावः।]]
 22 =>
  [[३। ‘जीवेरातृकन् वृद्धिश्च’ (द। उ। ३। १।) इत्यातृकन्प्रत्ययो वृद्धिश्च। जीवयतीति जैवातृकः = चन्द्रः।]]
 23 =>
  [[४। ‘रुहिनन्दिजीविप्राणिभ्यः षिदाशिषि’ [द। उ। ६-१८) इति झच्प्रत्ययो भवत्याशिषि। जीवतात् जीवन्तः = आयुष्मान्,  ऋषिविशेषश्च। स्त्रियां षित्त्वात् ङीष्। जीवन्ती = ओषधिविशेषः।]]

Capeller

German

 जीव॑ lebend,  lebendig,  lebend von (—°)
m.
  Lebewesen,  Lebensprinzip,  die
Einzelseele (ph.)

Grassman

German

 jīvá,  a.,  lebend,  lebendig [von jīv],  auch in substantivischem Sinne
 2〉 m.,  der Lebende,  namentlich auch 3〉 das Lebende
 4〉 m. oder n.,  die Morgenröthe erweckt (erregt u. s. w.) jeden Lebenden oder alles Lebende. — Der Gegensatz mṛtá tritt hervor {164, 30}
 {113, 8}
 {844, 3}.
-ás {68, 3}
 {164, 30}
 {398, 5}
 {432, 9}
 ásus {113, 16}.
-ám [m.] ásum {140, 8}
 vrā́tam {883, 5}
 yám (pū́ruṣam) {923, 17}. — 2〉 {866, 10}. — 4〉 {92, 9}
 {113, 8}
 {347, 5}
 {593, 1}.
-ám [n.] 3〉 (víśvam) {933, 1}
 (neben anát) {164, 30}.
-ā́s (vayám) {548, 26}
 {862, 9}
 {863, 7}. _{863, 8}
 imé {844, 3}.
-ā́n nas {219, 9}
 {676, 5}.
-ébhyas 2〉 {844, 4}.
-ébhias 2〉 {628, 23}.
-ā́bhis (góbhis) {845, 6}.

Burnouf

French

 जीव जीव a. vivant,  vif.  -- S. m.
  n.
  et जीवा f.
 
vie
		 l'âme vivante et individuelle [par oppos. à
परमेश्वर l'âme universelle]
		 जिवम् रुदन्ति Vd. ils
crient vivat!
		 Genre de vie,  profession,  moyens d'existence. -- F.
terre
		 corde de l'are
		 clochettes ou grelots
		 celtis
orientalis ou micocoulier,  arbre. -- N. une des 21 विराट् de la
gāyatrī.
		 Lat. vivus
 lith. gywas
 got. qvivs
 gr.
βίος.
जीवक a. (जीव् au c.) qui reçoit grâce de la vie
qui vit par le fait d'autrui. -- S. m.
  et f.
  mendiant
		 usurier
esclave,  serviteur.
		 Animal
 être vivant. en gén. 
		 Esp. de plante
médicinale qui fournit un des 8 principaux médicaments [en ce sens
जीवक signifie qui fait vivre].
		 Chasseur de serpents,  qui
guérit leurs morsures.
		 Pentaptera tomentosa,  bot.
जिवजीव et जीवञ्जीव m.
  faisan (?)
		 La
bartavelle (?)
		 Esp. d'arbre.

Stchoupak

French

 जीव-
 a. vivant 
 ifc. vivant de,  faisant vivre qq'un 
 m.
  être vivant.
 
 vie,  principe vital,  âme 
 -मय- -ई- a. vivant.
°कुसुम- nt. fleur de la vie.
°कोश- m.
  enveloppe de l'âme.
°ग्राहं ग्रह्- capturer vivant.
°ज- a. né vivant,  vivipare.
°जीवक- m.
  sorte de faisan. 
°दत्त- -क- m.
  n.
  d'hommes.
°दायक- a. qui donne la vie.
°धानी- f.
  terre.
°नाश- m.
  état intermédiaire entre la vie et la mort.
°निकाय- m.
  être vivant.
°पुत्र- -ई- a. dont les fils,  les enfants sont vivants.
°पुष्प- m.
  n.
  d'une plante 
 au fig. tête.
°भूत- a. v. vivant 
 qui est la vie de (gén. ).
°योनि- m.
  être animé.
°लोक- m.
  monde des vivants,  humanité.
°विषय- m.
  durée de la vie.
°शेष- a. qui a tout perdu sauf la vie.
°सिद्धि- m.
  n.
  d'un homme.
°सुत- a. = °पुत्र-।
°सू- f.
  mère d'enfants vivants.
जीवात्मन्- m.
  âme individuelle,  principe de vie.
जीवापेत- a. v. que la vie a abandonné.
जीवाश- a. qui espère vivre 
 -आ- f.
  espoir des vivants.
जीवाशङ्किन्- a. qui croit qq'un vivant.
जीवोत्सर्ग- m.
  suicide.
जीवं-जीव- °जीवक- = जीव-जीवक-।

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.