| YouTube Channel

जीर्णज्वर (jIrNajvara)

 
शब्दसागरः
English
जीर्णज्वर
m.
 (-रः) Fever of some continuance and diminished intensity.
E.
 जीर्ण, and ज्वर fever.
Yates
English
जीर्ण-ज्वर (रः) 1.
m.
 A fever gradu-
ally diminished.
Wilson
English
जीर्णज्वर
m.
 (-रः) Fever of some continuance and diminished
intensity.
E.
 जीर्ण, and ज्वर fever.
Monier Williams Cologne
English
जीर्ण—ज्वर
m.
 a lingering fever with diminishing intensity,
Suśr.
 i, 45
f.
Apte Hindi
Hindi
जीर्णज्वरः
पुं*
 जीर्ण-ज्वरः -
"पुराना बुख़ार, अधिक दिनों से रहने वाला मन्द ज्वर"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
जीर्णज्वर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹಳೆಯ ಜ್ವರ /ಬಿಡಲಾರದ ಜ್ವರ
व्युत्पत्तिः - > जीर्णश्चासौ ज्वरश्च
प्रयोगाः - > "शठी तमालकीभार्गी मेदामलकपोष्करैः । क्षीराद्विगुणसंयुक्तं जीर्णज्वरमपोहति ।"
उल्लेखाः - > सुश्रुत० उत्तरतं० ३९-२२५
L R Vaidya
English
jIrRa-jvara {% m. %} lingering fever.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
जीर्णज्वरः,
पुं,
 (जीर्णः पुरातनो ज्वरः ।) पुरा-तनज्वररोगः । अथ जीर्णज्वराधिकारः । तत्रजीर्णज्वरस्य सामान्यलक्षणमाह ।“यो द्वादशभ्यो दिवसेभ्य ऊर्द्धंदोषत्रयस्तद्द्विगुणेभ्य ऊर्द्धम् ।नृणां तनौ तिष्ठति मन्दवेगोभिषग्भिरुक्तो ज्वर एष जीर्णः ॥
” * ॥
जीर्णज्वरस्यैव विशेषं वातवलासकमाह ।“नित्यं मन्दज्वरो रूक्षः शूनः कृच्छ्रेण सिध्यति ।स्तब्धाङ्गः श्लेष्मभूयिष्ठो नरो वातवलासकी ॥
”वातवलासकाख्यो ज्वरोऽस्यास्ति इति वात-वलासकी । नर ईदृग्भवेत् । शूनः शोथी ।श्लेष्मभूयिष्ठो बहुलश्लेष्मकः ॥
* ॥
अथ जीर्णज्वरस्य सामान्यचिकित्सा ।“जीर्णज्वरी नरः कुर्य्यान्नोपवासं कदाचन ।लङ्घनात् स भवेत् क्षीणो ज्वरस्तु स्याद्बली यतः ॥
पुराणेऽपि ज्वरे दोषा यद्यपथ्यैः पुनस्तथा ।लङ्घयेत्तत्र तं पश्चात् पूर्व्ववत् कारयेत् क्रियाम् ॥
”तथा पूर्व्ववत् ॥
* ॥
“निदिग्धिकानागरकामृतानांक्वाथं पिबेन्मिश्रितपिप्पलीकम् ।जीर्णज्वरारोचककासशूल-श्वासाग्निमान्द्यार्द्दितपीनसेषु ॥
हन्त्यूर्द्ध्वजानयं प्रायः सायं तेनोपयुज्यते ॥
”इति त्रिकण्टकक्वाथः ॥
* ॥
“पिप्पलीचूर्णसंयुक्तक्वाथश्छिन्नोद्भवोद्भवः ।जीर्णज्वरकफध्वंसी पञ्चमूलकृतोऽथवा ॥
अमृतायाः कषायन्तु शीतलीकृतमीरितम् ।मधुपादयुतं पीतं जीर्णज्वरहरं परम् ॥
पिप्पलीमधुसंमिश्रं गुडूचीस्वरसं पिबेत् ।जीर्णज्वरकफप्लीहकासारोचकनाशनम् ॥
जीर्णज्वरेऽग्निमान्द्ये च शस्यते गुडपिप्पली ।कासाजीर्णारुचिश्वासहृत्पाण्डुज्वररोगनुत् ॥
द्विगुणः पिप्पलीचूर्णाद्गुडोऽत्र भिषजां मतः ।पिप्पली मधुसंयुक्ता मेदःकफविनाशिनी ॥
श्वासकासज्वरहरी पाण्डुप्लीहोदरापहा ।आमलं चित्रकं पथ्या पिप्पली सैन्धवं तथा ॥
चूर्णितोऽयं गणो ज्ञेयः सर्व्वज्वरहरः परः ।भेदी रुचिकरः श्लेष्महर्त्ता दीपनपाचनः ॥
”इति आमलक्यादिचूर्णम् ॥
* ॥
“द्राक्षामृता शटी शृङ्गी मुस्तकं रक्तचन्दनम् ।नागरं कटुका पाठा भूनिम्बः सदुरालभः ॥
उशीरं धान्यकं पद्मं बालकं कण्टकारिका ।पुष्करं पिचुमर्द्दञ्च दशाष्टाङ्गमिदं स्मृतम् ॥
जीर्णज्वरारुचिश्वासकासश्वयथुनाशनम् ॥
”इति द्राक्षाद्यष्टादशाङ्गक्वाथः ॥
* ॥
“त्रिवृद्ध्या पञ्चवृद्ध्या वा सप्तवृद्ध्याथवा कणाः ।गव्यक्षीरेण संपिष्टा पिबेद्दश दिनानि हि ॥
तथैव न्यूनयेदेता एवं विंशतिवासरान् ।पिबतां ज्वरशान्तिः स्यात् पाण्डरोगश्च शाम्यति ॥
कासः श्वासोऽग्निमान्द्यञ्च कफाधिक्यञ्च नश्यति ।त्रयादिवृद्धिर्यथाकफवृद्धिः । दुग्धवृद्धिर्यथाग्निवृद्धिः ।इति वर्द्धमानपिप्पली ॥
* ॥
“वातश्लेष्मज्वरोक्ता स्यात् क्रिया वातवलासके ।जीर्णे ज्वरे कफे क्षीणे दाहतृष्णासमन्विते ॥
पयः पीयूषसदृशं तन्नवे तु विषोपमम् ।चन्दनाद्यं हितं तैलं शीर्षाधिकारकीर्त्तितम् ॥
तथा नारायणन्तैलं जीर्णज्वरहरं परम् ॥
”इति जीर्णज्वराधिकारः । इति भावप्रकाशः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
जीर्णज्वर
पु०
 कर्म्मधा० । द्वादशाहाधिककालोत्पन्ने ज्वरेतल्लक्षणादिकं भावप्रका० उक्तं यथा ।“यो द्वादशभ्यो दिवसेभ्यः ऊर्द्धं दोषत्रयेभ्यो द्वि-गुणेभ्य ऊर्द्ध्वम् । नॄणां तनौ तिष्ठति मन्दवेगो भिषग्-भिरुक्तो ज्वर एष जीर्णः” । जीर्णज्वरस्यैव विशेषंवातवलासकमाह । नित्यं मन्दज्वरो रूक्षः शूनः कृच्छ्रेणसिध्यति । स्तब्धाङ्गः श्लेष्मभूयिष्ठो नरो वातबलासकी ।वातबलासकी नर ईदृग्भवेत् । शूनः शोथी । श्लेष्मभूथिष्ठोबहुश्लेष्मकः । जीर्ण्णज्वरी नरः कुर्य्यान्नोपवासं कदाचन ।लङ्घनात् स भवेत् क्षीणो ज्वरस्तु स्याद्बली यतः ।पुराणेऽपि ज्वरे दोषा यद्यपथ्यैः पुनस्तथा । लङ्घयेत्तत्र तत्पश्चात् पूर्वामेवाचरेत् क्रियाम्” तथा पूर्ववत् ।