| YouTube Channel

जीर्णः (jIrNaH)

 
Apte Hindi
Hindi
जीर्णः
पुं*
 - -
बूढ़ा आदमी
जीर्णः
पुं*
 - -
वृक्ष
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 वृद्धः, जीर्णः, स्थविरः, वयोवृद्धः, गतायूः, गतवयस्कः, वयोगतः, जरी, जरणः, जरातुरः, जरण्डः, जरन्, जीर्णवान्, वयस्कः, प्रवयाः, वयोधिकः, अतीतवयाः, उत्तरवयाः, उत्तरवयस्कः, अतिवयस्कः
noun
गतयौवनः।
"अस्मान् वृद्धां सेवितुम् अत्र कोपि नास्ति। "/ वृद्धास्ते न विचारणीयचरिताः"
Synonyms:
 जीरकः, जीरः, जीर्णः, दीप्यः, जीरणः, सुगन्धम्, सूक्ष्मपत्रः, कृष्णसखी, दूता, सुषवी, अजाजी, श्वेतः, कणा, अजाजीका, वह्निशिखः, मागधः, दीपकः
noun
वणिग्द्रव्यविशेषः अस्य गुणाः गन्ध-युक्तत्व-रुचि-स्वर-कारित्व-वात-गुल्मध्मान-अतीसारग्रहणी-क्रिमिनाशित्वादयः।
"माता जीरकेण आम्लसूपं भाजयति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
जीर्णः,
पुं,
 (जीर्य्यत्यनेनेति । जॄ + करणे क्तः ।)जीरकः । इति राजनिर्घण्टः ॥
(वृक्षः । इतिहेमचन्द्रः । ४ । १८० ॥
)
जीर्णः, त्रि, (जीर्य्यतीति । जॄ + “गत्यर्थाकर्म्मक-श्लिषेति ।” ३ । ४ । ७२ । इति कर्त्तरिक्तः ।) वृद्धः । इत्यमरः । २ । ६ । ४२ ॥
पुरा-तनः । इति हेमचन्द्रः ॥
(यथा, देवीभाग-वते । १ । २० । १७ ।“तत्याज देहंधर्म्मात्मा देही जीर्णमिवाम्बरम् ॥
”)गतबहुवयः । जराविशिष्टः । पक्वः । पाक-विशिष्टः ॥
* ॥
(यथा, चाणक्ये । ७९ ।“जीर्णमन्नं प्रशंसीयात् भार्य्याञ्च गतयौवनाम् ।रणात् प्रत्यागतं शूरं शस्यञ्च गृहमागतम् ॥
”)अथ जीर्णद्रव्याणि ।“नारीकेलफलेषु तण्डुलमथ क्षीरं रसाले हितंजम्बीरोत्थरसो घृते समुचितः सर्पिस्तु मोचा-फले ।गोधूमेषु च कर्क्कटी हिततमा मांसात्यये काञ्जिकंनारङ्गे गुडभक्षणञ्च कथितं पिण्डारके कोद्रवः ॥
पिष्टान्ने सलिलं पियालफलजे पथ्या हिता माषजेखण्डंक्षीरभवे तु तक्रमुचितं कोष्णाम्बु कोलम्बजे ।मत्स्ये चूतफलं त्वजीर्णशमनं मध्वम्बुपानात्ययेतैलं पौष्करजे कटुप्रशमनं शेषांस्तु बुद्ध्याजयेत् ॥
पनसे कदलं कदले च घृतंघृतपाकविधावपि जम्बुरसः ।तदुपद्रवशान्तिकरं लवणंलवणेषु च तण्डुलवारि वरम् ॥
नारिकेलफलतालबीजयोःपाचनं य इह तण्डुलं विदुः ।ते वदन्ति मुनयोऽथ तण्डुलान्क्षीरवारि परिपाचयत्यपि ॥
दाडिमामलकतालतिन्दुकी-बीजपूरलवलीफलान्यपि ।वाकुलेन फलेन च पाचयेत्पाकमेति बकुलं स्वमूलतः ॥
मधूक-मालूर-नृपादनानांपरूषखर्ज्जूरकपित्थकानाम् ।पाकाय पेयं पिचुमर्द्दबीजंघृतेऽपि तक्रं प्रवदन्ति पथ्यम् ॥
गोधूममाषहरिमन्थसतीनमुद्ग-पाको भवेदिति च मातुलपत्रकेण ।खर्ज्जूरिकाविशकशेरुसितासु शस्तंशृङ्गाटके मधुफलेष्वपि भद्रमुस्तम् ।पिशितपनसयोः स्यादाम्रबीजेन पाकःकृशरमहिषयोषित्क्षीरयोः सैन्धवेन ।चिपिटपरिणतिः स्यात् पिप्पलीदिप्पकाभ्या-मपहरति तुषाम्भो वैदलानामजीर्णम् ॥
कर्पूरपूगीफलनागवल्ली-काश्मीरजातीफलजातिकाशम् ।कस्तूरिका सिह्लकनारिकेल-जलं पचत्याशु समुद्रफेनः ॥
श्यामाकनीवारकुलत्थषष्टि-निष्पावकङ्गूदधिमस्तकस्तु ।चिञ्चाकुलत्थौ तिलतैलयोगात्जटाब्दनादस्य निहन्त्यथाम्रम् ॥
कशेरुशृङ्गाटमृणालमृद्दी-खर्ज्जूरखण्डा अपि नागरेण ।पलाशभस्माम्बु तथार्द्रजो वारसो निहन्याद्रसमिक्षुजातम् ॥
अम्लेन केनाप्यथ व्योषणेनकोष्णाम्बुना वा घृतमेति पाकम् ।तिलादितैलान्यपि काञ्जिकेनसर्ज्जस्य मज्जा पनसामलक्यौ ॥
किमत्र चित्रं बहुमांसमत्स्य-भोजी सुखी स्यात् परिपीय शुक्तम् ।इत्यद्भुतं केवलवह्निपक्व-मांसेन मत्स्यं परिपाकमेति ॥
कपोतपारावतनीलकण्ठ-कपिञ्जलानां पिशितानि जग्ध्वा ।काशस्य मूलं परिपेयमुष्णंसुखीभवेन्ना बहुशो न भूतम् ॥
व्योषै रसाला सुरभीयवस्तु-मण्डेन कोष्णेन विपाकमेति ।शङ्खस्य चूर्णेन हयारिनारी-पयोदधिक्षीरमुपैति पाकम् ॥
वटो वेसवाराल्लवङ्गेन फेणी-शमं पर्पटः शिग्रुबीजेन याति ।कणामूलतो लड्डुका पूपकादे-र्व्विपाको भवेच्छष्कुलीमण्डयोश्च ॥
श्वाविद्गोधा गण्डकाश्चित्रतैलाद्-यावत् क्षारात् कोलकूर्म्मादयोऽपि ।जीर्य्यन्त्येवं पायसो मुद्गयूषात्सामुद्रादप्यारनालं सुखाय ॥
तप्तं तप्तं हेम वा तारमग्नौतोये क्षिप्तं सप्तकृत्यस्तदम्भः ।पीत्वावश्यं दीर्घकालोपपन्न-मम्भो जीर्णं शीघ्रमेवं जहाति ॥
पालङ्किकाकेमुककारवल्ली-वार्त्ताकुवंशाङ्कुरमूलकानाम् ।उपोदकालावुपटोलकानांसिद्धार्थको मेघवरस्य पक्ता ॥
शुण्ठीसतीनस्य च नागरङ्ग-जम्बीरयोः कोद्रवको निहन्ता ।जरामिरा गैरिकचन्दनाभ्या-मभ्येति शीघ्रं बहुशो न भूतम् ॥
पटोलवंशाङ्कुरकारवल्ली-फलान्यलावूनि बहूनि जग्धा ।क्षारोदकं ब्रह्मतरोर्न्निपीयभोक्तुं पुनर्व्वाञ्छति तावदेव ॥
विपच्यते शूरणको गुडेनतथालुकं तण्डुलतोयपानात् ।जम्बीरनीरेण निशारशोनंमुस्तेन तूर्णं परिपाकमेति ॥
चञ्चूकसिद्धार्थकवास्तुकानांगायत्त्रिसारक्वथितेन पाकः ।शाकानि सर्व्वाण्युपयान्ति पाकंक्षारेण सद्यस्तिलनालजेन ॥
आम्रातकोदुम्बरपिप्पलीनांफलानि च प्लक्षवटादिकानाम् ।स्युः शामनं पर्य्युषितोदकेनपियालमज्जा च कदुष्णकेन ॥
स्नेहाजीर्णं रोगिणां मुद्गचूर्णंज्वालां मुस्तो हन्ति वैरेचकानाम् ।माषो भूयान्निम्बमूलेन पाक-श्चिञ्चा मुञ्चत्यम्लतां चूर्णयोगात् ॥
उष्णेन शीतं शिशिरेण चोष्ण-मम्लेन च क्षारगणो गुणाय ।स्नेहेन तीक्ष्णं वमनातियोगेसिता हिता स्यादिति काशिराजः ॥
ताम्बूलमध्यस्थितचूर्णकेनसंदह्यते यस्य मुखं नरस्य ।तैलेन वा केवत्वकाञ्जिकेनसुखाय गण्डूषमसौ विदध्यात् ॥
शीतोदकं नस्यजरोगहारिनारीपयश्चाञ्जनरुग्विनाशि ।एलोदकं धूमगदे प्रशस्तंधात्रीप्रलेपोऽतिविरेचनेषु ॥
मृगस्य मांसं श्रमजेऽनुकूलंप्रवातसुप्तिः सुरतावसाने ।क्षीरोषणासैन्धवसाधितन्तुच्छागाण्डमुक्तं सुरतातिरेके ॥
श्रवणपूरणजे तिलतैलतःश्रवणपूरणमेव सुखं विदुः ।कबलजेषु गदेष्वथ कारयेत्कबलमार्द्रकजद्रवजं पुनः ॥
”इति जीर्णमञ्जरी ॥