जीर्ण (jIrNa)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 जीर्ण mfn.
   (-र्णः-र्णा-र्णं)
	 1. Old,  ancient.
	 2. Withered decayed.
	 3. Digest-
ed.
	 m.
  (-र्णः)
	 1. An old man. 
	 2. Cumin seed.
	 n.
  (-र्णं) Benjamin.  E.
 
E.
  जॄ to become old or decayed,  affix क्त.

Capeller Eng

English

 जीर्ण॑ a.
  decayed,  infirm,  old,  frail,  dry
 n.
  digestion
also = seq.
 

Yates

English

 जीर्ण (र्णः-र्णा-र्णं)
a. Old
 decayed
 di-
gested.
m.
  An old man
 cumin
seed.
n.
  Benjamin. 

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

tatnAzaMbhaviSyati 	-	 sent.
  	-	 Thatshirtshouldnotbeironed.Itwillgetruined.
ध्वंसित 	-	  dhvaMsita 	-	 adj.
  	-	  ruined
नाशित 	-	  nAzita 	-	 adj.
  	-	  ruined
विपन्न 	-	  vipanna 	-	 adj.
  	-	  ruined
विपन्नताङ्गत 	-	  vipannatAGgata 	-	 adj.
  	-	  ruined
क्षपित 	-	  kSapita 	-	 adj.
  	-	  ruined
क्षययुक्त 	-	  kSayayukta 	-	 adj.
  	-	  ruined
क्षयित 	-	  kSayita 	-	 adj.
  	-	  ruined
निष्पातित 	-	  niSpAtita 	-	 adj.
  	-	  ruined
परिभ्रष्ट 	-	  paribhraSTa 	-	 adj.
  	-	  ruined
परिच्युत 	-	  paricyuta 	-	 adj.
  	-	  ruined
परिध्वस्त 	-	  paridhvasta 	-	 adj.
  	-	  ruined
परिखेदित 	-	  parikhedita 	-	 adj.
  	-	  ruined
परिक्षीण 	-	  parikSINa 	-	 adj.
  	-	  ruined
भ्रष्ट 	-	  bhraSTa 	-	 adj.
  	-	  ruined
विध्वस्त 	-	  vidhvasta 	-	 adj.
  	-	  ruined
विनाशित 	-	  vinAzita 	-	 adj.
  	-	  ruined
विनिध्वस्त 	-	  vinidhvasta 	-	 adj.
  	-	  ruined
विप्लावित 	-	  viplAvita 	-	 adj.
  	-	  ruined

जीर्ण 	-	  jIrNa 	-	 ppp. 	-	 hackneyed

 
   जीर्ण   jIrNa   adj.
   ruined   
   जीर्ण  jIrNa  adj.
   ancient   
   जीर्ण  jIrNa  adj.
   digested  
   जीर्ण  jIrNa  adj.
  ppp  decrepit   
   जीर्ण  jIrNa  adj.
  ppp  old  
   जीर्ण  jIrNa  adj.
  ppp  dilapidated   
   जीर्ण  jIrNa  adj.
  ppp  decayed  
   जीर्ण  jIrNa  adj.
  ppp  ramshackle   
   जीर्ण  jIrNa  adj.
  ppp  wasted  
   जीर्ण  jIrNa  adj.
  ppp  withered   
   जीर्ण  jIrNa  m.
   old man  
   जीर्ण  jIrNa  m.
   tree   
   जीर्ण  jIrNa  n.
   age  [ biol. ]  
   जीर्ण  jIrNa  n.
   decrepitude   
   जीर्ण  jIrNa  n.
   digestion  
   जीर्ण  jIrNa  ppp.  grown old   
   जीर्ण  jIrNa  ppp.  worn out  
   जीर्ण  jIrNa  ppp.  trite   
   जीर्ण  jIrNa  ppp.  hackneyed     
            

 tat nAzaM bhaviSyati  sent.
   That shirt should not be ironed. It will get  ruined.    
   ध्वंसित  dhvaMsita adj.
   ruined   
   नाशित  nAzita adj.
   ruined    
   विपन्न  vipanna adj.
   ruined   
   विपन्नताङ्गत  vipannatAGgata adj.
   ruined    
   क्षपित  kSapita adj.
   ruined   
   क्षययुक्त  kSayayukta adj.
   ruined    
   क्षयित  kSayita adj.
   ruined   
   निष्पातित  niSpAtita adj.
   ruined    
   परिभ्रष्ट  paribhraSTa adj.
   ruined   
   परिच्युत  paricyuta adj.
   ruined    
   परिध्वस्त  paridhvasta adj.
   ruined   
   परिखेदित  parikhedita adj.
   ruined    
   परिक्षीण  parikSINa adj.
   ruined   
   भ्रष्ट  bhraSTa adj.
   ruined    
   विध्वस्त  vidhvasta adj.
   ruined   
   विनाशित  vinAzita adj.
   ruined    
   विनिध्वस्त  vinidhvasta adj.
   ruined   
   विप्लावित  viplAvita adj.
   ruined        

Wilson

English

 जीर्ण
mfn.
   (-र्णः-र्णा-र्णं)
1 Old,  ancient.
2 Withered,  decayed.
3 Digested.
m.
  (-र्णः)
1 An old man. 
2 Cumin seed.
n.
  (-र्णं) Benjamin. 
E.
  जॄ to become old or decayed,  affix क्त.

Apte

English

जीर्ण [jīrṇa],  p. p.  [जॄ-क्त]

Old,  ancient.

Worn out,  ruined,  wasted,  decayed,  tattered (as clothes)
 वासांसि जीर्णानि यथा विहाय Bg.*
  2.22
 U.*
  6.38
 Māl.
 5.3.

Digested
 सुजीर्णमन्नं सुविचक्षणः सुतः H.*
  1.22.

र्णः An old man. 

A tree.

Cumin-seed. -णा Large cuminseed.

र्णम् Benzoin. 

Old age,  decrepitude. Comp.
   -उद्धारः 'renewing the old',  repairs,  especially of a temple or any charitable or religious institution. -उद्यानम् ruined or neglected garden.  -ज्वरः lingering fever. -पर्णः the Kadamba tree. -वज्रम् a particular gem (वैक्रान्त). -वस्त्र a.
  wearing old clothes. -वाटिका a ruined house.

Apte 1890

English

 जीर्ण p. p. [जॄ-क्त] 1 Old,  ancient. 
2 Worn out,  ruined,  wasted,  decayed,  tattered (as clothes)
 वासांसि जीर्णानि यथा विहाय Bg. 2. 22
 U. 6. 38
 Māl. 5. 30. 
3 Digested
 सुजीर्णमन्नं सुविचक्षणः सुतः H. 1. 22. 
र्णः 1 An old man. 
2 A tree. 
3 Cuminseed. 
णा Large cumin-seed. 
र्णं 1 Benzoin. 
2 Old age,  decrepitude. 
Comp. 
उद्धारः ‘renewing the old’,  repairs,  especially of a temple or any charitable or religious institution. 
उद्यानं ruined or neglected garden. 
ज्वरः lingering fever. 
पर्णः the Kadamba tree. 
वज्रं a particular gem. 
वस्त्र a. wearing old clothes. 
वाटिका a ruined house. 

Monier Williams Cologne

English

 जीर्ण॑ mfn.
   (Pāṇ.  iii,  2,  104) old,  worn out,  withered,  wasted,  decayed,  AV.
   x,  8,  27
 TS.
  i
 ŚBr.
   &c.
  

 ancient (tradition),  KātyŚr.
  ,  Sch.

 digested,  MBh.
   iii,  8623
 R.
 
 Hariv.
  &c.
  

 जीर्ण॑ m.
  an old man,  W.
 

 (=  जर्ण),  a tree,  L.
 

 =
  °रण,  L.
 

 जीर्ण॑ n.
  old,  age, ,  decrepitude,  Rājat.
  iii,  316

 ‘digestion’,  see -शक्ति

 benjamin,  L.
 

Monier Williams 1872

English

 जीर्ण जीर्ण। See under rt. 1. जॄ।

 जीर्ण,  अस्,  आ,  अम्,  old,  ancient
 worn out,  wasted, 
withered,  decayed,  ruined,  in ruins
 digested
 (अस्), 
m. an old man
 a tree
 cumin-seed
 (आ),  f. large
cumin-seed
 (अम्),  n. decrepitude,  old age
 benja-
min.
—जीर्ण-ज्वर or जीर्णामय-ज्वर,  अस्,  m. a
lingering fever with diminishing intensity.
—जीर्ण-
ज्वरिन्,  ई,  इणी,  इ,  affected with the above fever.
—जीर्ण-टीका,  f. ‘the ancient commentary, ’ title of
an astronomical work.
—जीर्ण-ता,  f. or जीर्ण-त्व, 
अम्,  n. old age
 infirmity,  decay.
—जीर्ण-दारु, 
उस्,  m. the plant Convolvulus Argenteus.
—जीर्ण-
पत्त्रिका,  f. ‘having withered leaves, ’ N. of a plant, 
= वंश-पत्त्री.
—जीर्ण-पर्ण,  अस्,  अम्,  m. n.
‘having withered leaves, ’ the plant Nauclea Cadamba.
—जीर्ण-फञ्जी,  f. = जीर्ण-दारु.
—जीर्ण-बुध्न, 
अस्,  m. a kind of Lodhra.
—जीर्ण-बुध्नक,  अम्, 
n. a kind of Cyperus.
—जीर्ण-वज्र,  अम्,  n. a gem, 
said to be a sort of diamond.
—जीर्ण-वत्,  आन्,  अती, 
अत्,  old decayed.
—जीर्ण-वस्त्र,  अम्,  n. old,  worn
or tattered raiment
 (अस्,  आ,  अम्),  wearing old clothes.
—जीर्ण-वाटिका,  f. a ruined house.
—जीर्ण-व्रध्-
नक,  अस्,  m. a fragrant grass,  Cyperus Rotundus.
—जीर्णोद्धार (°ण-उद्°),  अस्,  m. the repairing of
what is worn out,  renewal,  repairs.
—जीर्णोद्धृत
(°ण-उद्°),  अस्,  आ,  अम्,  rescued from decay,  repaired.
—जीर्णोद्यान (°ण-उद्°),  अम्,  n. a neglected garden.

Macdonell

English

 जीर्ण jīr-ṇa,  pp. of √ jṛ́
 n.
  decrepitude,  🞄old age
 digestion: -tā,  f.
  old age
 -tva,  n.
  🞄id.
 -viṣa,  m.
  N. of a snake charmer
 -śakti,  🞄f.  power of digesting (lc.)
 -śata-khaṇḍamaya,  a.
  (ī) consisting of a thousand wornout 🞄pieces
 -āmaya-jvara,  m.
  slow fever.

Hindi

बहुत पुराना,  जीर्ण - शीर्ण,  फटे

Apte Hindi

Hindi

जीर्ण
वि* - "जॄ+क्त,  "
"पुराना,  प्राचीन"

जीर्ण
वि* - -
"घिसा-पिसा,  शीर्ण,  बरबाद,  ध्वस्त,  फटा-पुराना "

जीर्ण
वि* - -
पचा हुआ

जीर्णः
पुं*
  - -
बूढ़ा आदमी

जीर्णः
पुं*
  - -
वृक्ष

जीर्णम्
नपुं*
   - -
गुग्गुल

जीर्णम्
नपुं*
   - -
"बूढ़ापा,  क्षीणता"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

जीर्ण
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಜೀರ್ಣ /ಮುದುಕ /ವೃದ್ಧ
निष्पत्तिः - > ज्या (वयोहानौ) - "क्तः" (३-४-७२) ।
व्युत्पत्तिः - > जिर्यति स्म
विस्तारः - > "जीनो जीर्णो जरन्नपि"- अम०
जीर्ण
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಪುರಾತನವಾದ /ಹಳೆಯದಾದ
प्रयोगाः - > "वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि"
उल्लेखाः - > गीता० २-२२
जीर्ण
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಜಠರಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಅರಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ /ಜಠರಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಪಕ್ವವಾದ
प्रयोगाः - > "जीर्णेऽन्ने वर्धते वायुर्विदग्धे पित्तमेव तु । भुक्तमात्रे कफश्चापि तस्माद्भक्तेरितं कफम् ॥"
उल्लेखाः - > सुश्रुत० सूत्र० ४६-४८४
जीर्ण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಾಂಬ್ರಾಣಿ
जीर्ण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮುಪ್ಪು /ಮುದಿತನ

L R Vaidya

English

 jIrRa {% (I) a. (f. र्णा) %} 1. Old,  ancient
 2. worn out,  decayed,  वासांसि जीर्णानि यथा विहाय Bg.ii.22
 3. digested,  जीर्णमन्नं प्रशंसीयात् Chāṇakya.

 jIrRa {% (II) m. %} 1. An old man
 2. a tree.

 jIrRa {% (III) n. %} 1. Benzoin
 2. decrepitude.

Bopp

Latin

 जीर्ण v. जॄ.

Kridanta Forms

Sanskrit

जॄ (जॄ꣡ष् वयोहानौ मित् १९३८ - दिवादिः - सेट्)
ल्युट् =  जरणम्
अनीयर् =  जरणीयः - जरणीया
ण्वुल् =  जारकः - जारिका
तुमुँन् =  जरितुम् / जरीतुम्
तव्य =  जरितव्यः / जरीतव्यः - जरितव्या / जरीतव्या
तृच् =  जरिता / जरीता - जरित्री / जरीत्री
क्त्वा =  जरित्वा / जरीत्वा
ल्यप् =  प्रजीर्य
क्तवतुँ =  जीर्णवान् - जीर्णवती
क्त =  जीर्णः - जीर्णा
शतृँ =  जीर्यन् - जीर्यन्ती

जॄ (जॄ꣡ वयोहानौ मित् १९३८ - क्र्यादिः - सेट्)
ल्युट् =  जरणम्
अनीयर् =  जरणीयः - जरणीया
ण्वुल् =  जारकः - जारिका
तुमुँन् =  जरितुम् / जरीतुम्
तव्य =  जरितव्यः / जरीतव्यः - जरितव्या / जरीतव्या
तृच् =  जरिता / जरीता - जरित्री / जरीत्री
क्त्वा =  जरित्वा / जरीत्वा
ल्यप् =  प्रजीर्य
क्तवतुँ =  जीर्णवान् - जीर्णवती
क्त =  जीर्णः - जीर्णा
शतृँ =  जृणन् - जृणती

जॄ (जॄ꣡ वयोहानौ - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् =  जारणम् / जरणम्
अनीयर् =  जारणीयः / जरणीयः - जारणीया / जरणीया
ण्वुल् =  जारकः - जारिका
तुमुँन् =  जारयितुम् / जरितुम् / जरीतुम्
तव्य =  जारयितव्यः / जरितव्यः / जरीतव्यः - जारयितव्या / जरितव्या / जरीतव्या
तृच् =  जारयिता / जरिता / जरीता - जारयित्री / जरित्री / जरीत्री
क्त्वा =  जारयित्वा / जरित्वा / जरीत्वा
ल्यप् =  प्रजार्य / प्रजीर्य
क्तवतुँ =  जारितवान् / जीर्णवान् - जारितवती / जीर्णवती
क्त =  जारितः / जीर्णः - जारिता / जीर्णा
शतृँ =  जारयन् / जरन् - जारयन्ती / जरन्ती
शानच् =  जारयमाणः / जरमाणः - जारयमाणा / जरमाणा

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  भग्न,  जीर्ण,  जर्जर,  शीर्ण
adjective
 
यः अवदारितः।
 "अस्य भग्नस्य ऐतिहासिकभवनस्य निष्कृतिः आवश्यकी।"

Synonyms:
  क्वथित,  जीर्ण,  प्रजीर्ण,  रुचित,  पक्व
adjective
 
यद् क्वथ्यते।
 "क्वथितात् अन्नात् शरीरं ऊर्जां प्राप्नोति।"

Synonyms:
  जीर्ण
adjective
 
यः अत्याधिकेन प्रयोगेण छिद्रयुक्तः अभवत्।
 "भिक्षुः जीर्णनि वस्त्राणि परिधारयति।"

Synonyms:
  जीर्ण
adjective
 
यः भग्नः छिन्नः वा।
 "सः जीर्णानि वस्तूनि अपि क्रीणाति।"

Synonyms:
  जीर्ण,  जर्जर
adjective
 
यद् पुराणत्वात् अपक्षीणप्रायम्।
 "वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही।"

Synonyms:
  वृद्ध,  जीर्ण,  स्थविर,  वयोवृद्ध,  गतायू,  गतवयस्क,  वयोगत,  जरिन्,  जरण,  जरठ,  जरोतुर,  जरण्ड
adjective
 
यः वयसा अधिकः।
 "वृद्धानां कृते अत्र विना शुल्कं सेवा उपलब्धा अस्ति।"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

khogs pa
१) चरण २) जीर्ण ३) जीर्णता ४) ज्यायः ५) निष्ठीवन ६) भव ७) भ्रमण ८) महल्लक ९) विहार १०) वृत ११) वृद्ध

rgan po
१) जीर्ण २) मूल ३) वृद्ध ४)

rgas nas
१) जीर्ण २) वृद्ध

rgas pa
१) जरण्त २) जीर्ण ३) वृद्ध

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
तारुण्यं यौवनं वृद्धः प्रवयाः स्थविरो जरन् ॥ ३३९ ॥
जरी जीर्णो यातयामो जीनोऽथ विस्रसा जरा ।
-wordlist-
 
तारुण्य (क्ली),  यौवन (क्ली),  वृद्ध (पुं),  प्रवयस् (पुं),  स्थविर (पुं),  जरन् (पुं),  जरिन् (पुं),  जीर्ण (पुं),  यातयाम (पुं),  जीन (पुं),  विस्रसा (स्त्री),  जरा (स्त्री)

--source--
 
वृक्षोऽगः शिखरी च शाखिफलदावद्रिर्हरिद्रुर्द्रुमो
जीर्णो द्रुर्विटपी कुठः क्षितिरुहः कारस्करो विष्टरः ।
नन्द्यावर्तकरालिकौ तरुवसू पर्णी पुलाक्यंह्रिपः
सालानोकहगच्छपादपनगा रूक्षागमौ पुष्पदः ॥ १११४ ॥
-wordlist-
 
वृक्ष (पुं),  अग (पुं),  शिखरिन् (पुं),  शाखिन् (पुं),  फलद (पुं),  अद्रि (पुं),  हरिद्रु (पुं),  द्रुम (पुं),  जीर्ण (पुं),  द्रु (पुं),  विटपिन् (पुं),  कुठ (पुं),  क्षितिरुह (पुं),  कारस्कर (पुं),  विष्टर (पुं),  नन्द्यावर्त (पुं),  करालिक (पुं),  तरु (पुं),  वसु (पुं),  पर्णिन् (पुं),  पुलाकिन् (पुं),  अंह्रिप (पुं),  साल (पुं),  अनोकह (पुं),  गच्छ (पुं),  पादप (पुं),  नग (पुं),  रूक्ष (पुं),  अगम (पुं),  पुष्पद (पुं)

--source--
 
नवं नवीनं सद्यस्कं प्रत्यग्रं नूत्ननूतने ।
नव्यं चाभिनवे जीर्णे पुरातनं चिरंतनम् ॥ १४४८ ॥
पुराणं प्रतनं प्रत्नं जरन्मूर्तं तु मूर्तिमत् ।
-wordlist-
 
नव (क्ली),  नवीन (क्ली),  सद्यस्क (क्ली),  प्रत्यग्र (क्ली),  नूत्न (क्ली),  नूतन (क्ली),  नव्य (क्ली),  अभिनव (क्ली),  जीर्ण (क्ली),  पुरातन (क्ली),  चिरन्तन (क्ली),  पुराण (क्ली),  प्रतन (क्ली),  प्रत्न (क्ली),  जरत् (त्रि),  मूर्त (क्ली),  मूर्तिमत् (त्रि)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

जीर्ण
जीर्ण,  जरत्,  पुराण,  प्रत्न,  प्रतन,  पुरातन
जीर्णं जरत्पुराणं प्रत्नं प्रतनं पुरातनं प्रोक्तम् ।
verse 4.1.1.711
page 0082

नाममाला

Sanskrit

पुराण,  जठर,  जीर्ण,  प्राक्तन,  सुचिरन्तन
पुराणं जठरं जीर्णं प्राक्तनं सुचिरन्तनम् ॥ १५६ ॥
verse 0.1.1.156
page 0076

क्षाम,  शान्त,  कृश,  क्षीण,  हीन,  जीर्ण,  शीर्ण,  अवसान,  दून
क्षामं शान्तं कृशं क्षीणं हीनं जीर्णं च वैरिणाम् ।
शीर्णावसानं दूनं च धैर्यं शौर्यं च पौरुषे ॥ १७१ ॥
verse 0.1.1.171
page 0083

Tamil

ஜீர்ண : பழைய,  புராதனமான,  அழிந்த,  கிழிந்த.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 जीर्णं,  क्ली,
   (जीर्य्यति स्मेति । जृ ष् वयोहानौ +गत्यर्थेति क्तः । निष्ठातस्य नत्वम् ।) शैलजम् ।इति राजनिर्घण्टः ॥
 (वयःप्रकारविशेषः । यथा, “तद्बयो यथा स्थूलभेदेन त्रिविधम् । बालंमध्यं जीर्णमिति ।” इति चरके विमानस्थाने-ऽष्टमेऽध्याये ॥
)

 जीर्णः,  पुं,
   (जीर्य्यत्यनेनेति । जॄ + करणे क्तः ।)जीरकः । इति राजनिर्घण्टः ॥
 (वृक्षः । इतिहेमचन्द्रः । ४ । १८० ॥
)

 जीर्णः,  त्रि,  (जीर्य्यतीति । जॄ + “गत्यर्थाकर्म्मक-श्लिषेति ।” ३ । ४ । ७२ । इति कर्त्तरिक्तः ।) वृद्धः । इत्यमरः । २ । ६ । ४२ ॥
 पुरा-तनः । इति हेमचन्द्रः ॥
 (यथा,  देवीभाग-वते । १ । २० । १७ ।“तत्याज देहंधर्म्मात्मा देही जीर्णमिवाम्बरम् ॥
”)गतबहुवयः । जराविशिष्टः । पक्वः । पाक-विशिष्टः ॥
 * ॥
 (यथा,  चाणक्ये । ७९ ।“जीर्णमन्नं प्रशंसीयात् भार्य्याञ्च गतयौवनाम् ।रणात् प्रत्यागतं शूरं शस्यञ्च गृहमागतम् ॥
”)अथ जीर्णद्रव्याणि ।“नारीकेलफलेषु तण्डुलमथ क्षीरं रसाले हितंजम्बीरोत्थरसो घृते समुचितः सर्पिस्तु मोचा-फले ।गोधूमेषु च कर्क्कटी हिततमा मांसात्यये काञ्जिकंनारङ्गे गुडभक्षणञ्च कथितं पिण्डारके कोद्रवः ॥
पिष्टान्ने सलिलं पियालफलजे पथ्या हिता माषजेखण्डंक्षीरभवे तु तक्रमुचितं कोष्णाम्बु कोलम्बजे ।मत्स्ये चूतफलं त्वजीर्णशमनं मध्वम्बुपानात्ययेतैलं पौष्करजे कटुप्रशमनं शेषांस्तु बुद्ध्याजयेत् ॥
पनसे कदलं कदले च घृतंघृतपाकविधावपि जम्बुरसः ।तदुपद्रवशान्तिकरं लवणंलवणेषु च तण्डुलवारि वरम् ॥
नारिकेलफलतालबीजयोःपाचनं य इह तण्डुलं विदुः ।ते वदन्ति मुनयोऽथ तण्डुलान्क्षीरवारि परिपाचयत्यपि ॥
दाडिमामलकतालतिन्दुकी-बीजपूरलवलीफलान्यपि ।वाकुलेन फलेन च पाचयेत्पाकमेति बकुलं स्वमूलतः ॥
मधूक-मालूर-नृपादनानांपरूषखर्ज्जूरकपित्थकानाम् ।पाकाय पेयं पिचुमर्द्दबीजंघृतेऽपि तक्रं प्रवदन्ति पथ्यम् ॥
गोधूममाषहरिमन्थसतीनमुद्ग-पाको भवेदिति च मातुलपत्रकेण ।खर्ज्जूरिकाविशकशेरुसितासु शस्तंशृङ्गाटके मधुफलेष्वपि भद्रमुस्तम् ।पिशितपनसयोः स्यादाम्रबीजेन पाकःकृशरमहिषयोषित्क्षीरयोः सैन्धवेन ।चिपिटपरिणतिः स्यात् पिप्पलीदिप्पकाभ्या-मपहरति तुषाम्भो वैदलानामजीर्णम् ॥
कर्पूरपूगीफलनागवल्ली-काश्मीरजातीफलजातिकाशम् ।कस्तूरिका सिह्लकनारिकेल-जलं पचत्याशु समुद्रफेनः ॥
श्यामाकनीवारकुलत्थषष्टि-निष्पावकङ्गूदधिमस्तकस्तु ।चिञ्चाकुलत्थौ तिलतैलयोगात्जटाब्दनादस्य निहन्त्यथाम्रम् ॥
कशेरुशृङ्गाटमृणालमृद्दी-खर्ज्जूरखण्डा अपि नागरेण ।पलाशभस्माम्बु तथार्द्रजो वारसो निहन्याद्रसमिक्षुजातम् ॥
अम्लेन केनाप्यथ व्योषणेनकोष्णाम्बुना वा घृतमेति पाकम् ।तिलादितैलान्यपि काञ्जिकेनसर्ज्जस्य मज्जा पनसामलक्यौ ॥
किमत्र चित्रं बहुमांसमत्स्य-भोजी सुखी स्यात् परिपीय शुक्तम् ।इत्यद्भुतं केवलवह्निपक्व-मांसेन मत्स्यं परिपाकमेति ॥
कपोतपारावतनीलकण्ठ-कपिञ्जलानां पिशितानि जग्ध्वा ।काशस्य मूलं परिपेयमुष्णंसुखीभवेन्ना बहुशो न भूतम् ॥
व्योषै रसाला सुरभीयवस्तु-मण्डेन कोष्णेन विपाकमेति ।शङ्खस्य चूर्णेन हयारिनारी-पयोदधिक्षीरमुपैति पाकम् ॥
वटो वेसवाराल्लवङ्गेन फेणी-शमं पर्पटः शिग्रुबीजेन याति ।कणामूलतो लड्डुका पूपकादे-र्व्विपाको भवेच्छष्कुलीमण्डयोश्च ॥
श्वाविद्गोधा गण्डकाश्चित्रतैलाद्-यावत् क्षारात् कोलकूर्म्मादयोऽपि ।जीर्य्यन्त्येवं पायसो मुद्गयूषात्सामुद्रादप्यारनालं सुखाय ॥
तप्तं तप्तं हेम वा तारमग्नौतोये क्षिप्तं सप्तकृत्यस्तदम्भः ।पीत्वावश्यं दीर्घकालोपपन्न-मम्भो जीर्णं शीघ्रमेवं जहाति ॥
पालङ्किकाकेमुककारवल्ली-वार्त्ताकुवंशाङ्कुरमूलकानाम् ।उपोदकालावुपटोलकानांसिद्धार्थको मेघवरस्य पक्ता ॥
शुण्ठीसतीनस्य च नागरङ्ग-जम्बीरयोः कोद्रवको निहन्ता ।जरामिरा गैरिकचन्दनाभ्या-मभ्येति शीघ्रं बहुशो न भूतम् ॥
पटोलवंशाङ्कुरकारवल्ली-फलान्यलावूनि बहूनि जग्धा ।क्षारोदकं ब्रह्मतरोर्न्निपीयभोक्तुं पुनर्व्वाञ्छति तावदेव ॥
विपच्यते शूरणको गुडेनतथालुकं तण्डुलतोयपानात् ।जम्बीरनीरेण निशारशोनंमुस्तेन तूर्णं परिपाकमेति ॥
चञ्चूकसिद्धार्थकवास्तुकानांगायत्त्रिसारक्वथितेन पाकः ।शाकानि सर्व्वाण्युपयान्ति पाकंक्षारेण सद्यस्तिलनालजेन ॥
आम्रातकोदुम्बरपिप्पलीनांफलानि च प्लक्षवटादिकानाम् ।स्युः शामनं पर्य्युषितोदकेनपियालमज्जा च कदुष्णकेन ॥
स्नेहाजीर्णं रोगिणां मुद्गचूर्णंज्वालां मुस्तो हन्ति वैरेचकानाम् ।माषो भूयान्निम्बमूलेन पाक-श्चिञ्चा मुञ्चत्यम्लतां चूर्णयोगात् ॥
उष्णेन शीतं शिशिरेण चोष्ण-मम्लेन च क्षारगणो गुणाय ।स्नेहेन तीक्ष्णं वमनातियोगेसिता हिता स्यादिति काशिराजः ॥
ताम्बूलमध्यस्थितचूर्णकेनसंदह्यते यस्य मुखं नरस्य ।तैलेन वा केवत्वकाञ्जिकेनसुखाय गण्डूषमसौ विदध्यात् ॥
शीतोदकं नस्यजरोगहारिनारीपयश्चाञ्जनरुग्विनाशि ।एलोदकं धूमगदे प्रशस्तंधात्रीप्रलेपोऽतिविरेचनेषु ॥
मृगस्य मांसं श्रमजेऽनुकूलंप्रवातसुप्तिः सुरतावसाने ।क्षीरोषणासैन्धवसाधितन्तुच्छागाण्डमुक्तं सुरतातिरेके ॥
श्रवणपूरणजे तिलतैलतःश्रवणपूरणमेव सुखं विदुः ।कबलजेषु गदेष्वथ कारयेत्कबलमार्द्रकजद्रवजं पुनः ॥
”इति जीर्णमञ्जरी ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 जीर्ण त्रि०
  जॄ--क्त । १ जरायुक्ते २ पुरातने च अमरः “वासांसिजीर्णानि यथा विहाय” गीता । “जीर्णमन्नं प्रशंसीयात्शस्यञ्च गृहमागतम्” चाणक्यः । २ शैलजे न०
  राजनि० ।३ उदराग्निना कृतपाके त्रि०
  । “अजीर्णे भेषजं वारि जीर्णेवारि बलप्रदम्” वैद्यकम् ।द्रव्यभेदे जीर्णतासाधनद्रव्यभेदा जीर्णमञ्जर्य्यामुक्ता यथा“नारीकेलफलेषु तण्डुलमथ क्षीरं रसाले हितं जम्बीरो-त्थरसो घृते समुचितः सर्पिस्तु मोचाफले । गोधूमेषु चकर्कटी हिततमा मांसात्यये काञ्जिकं नारङ्गे गुड-नक्षणञ्च कथितं पिण्डारके कोद्रवः । पिष्टान्ने सलिलंपियालफलजे पथ्या सिता माषजे खण्डं क्षीरभवे तुतक्रमुचितं कोष्णाम्बु कोलम्बजे । मत्स्ये चूतफलं त्व-जीर्णशमनं मध्वम्बुपानात्यये तैलं पौष्करजे कटूप्रशमनंशेषांस्तु बुद्ध्या जयेत् । पनसे कदलं कदले च घृतं घृत-पाकविधावपि जम्बुरसः । तदुपद्रबशान्तिकरं लवणंलवणेषु च तण्डुलवारि वरम् । नारिकेलफलतालवीजयोःपाचनं य इह तण्डुलं विदुः । ते वदन्ति मुनयोऽथतण्डुलान् क्षीरवारि परिपाचयत्यपि । दाडिमाम-लकतालतिन्दुकीवीजपूरलवलीफलान्यपि । बाकुलेनच फलेन पाचयेत् पाकमेति बकुलं स्वमूलतः । मधूक-मालूरनृपादनानां परूषखर्ज्जूरकपित्थकानाम् । पाकायपेयं पिचुमर्दवीजं घृतेऽपि तक्रं प्रवदन्ति पथ्यम् । गो-धूममाषहरिमन्थसतीनमुद्गपाको भर्वेदिति च मातु-लपत्रकेण । खर्ज्जूरिका विसकशेरुसितासु शस्तंशृङ्गाटके मधुफलेष्वपि भद्रमुस्तम् । पिशितपनसयोःस्यादाम्रवीजेन पाकः कृशरमहिषयोषित्क्षीरयोःसैन्धवेन । चिपिटपरिणतिः स्यात् पिप्पलीदीपिकाभ्यामपहरति तुषाम्भो वैदलानामजीर्णम् । कर्पूरपूगीफलनागवल्लीकाश्मीरजातीफलजातिकोशम् । कस्तूरिकासिह्लकनारिकेलजलं पचत्याशु समुद्रफेनः । श्यामाकनीवारकुलत्थषष्टिनिष्पाबकङ्गू दधिमस्तकस्तु । चिन्वा-कुलत्थौ तिलतैलयोगात् जटाब्दनादस्य निहन्त्यथाम्रम् ।कशेरुशृङ्गाटमृणालमृद्वी खर्ज्जूरखण्डा अपिनागरेण । पलाशभस्माम्बु तथार्द्रजो बा रसो निहन्या-द्रसमिक्षुजातम् । अम्लेन केनाप्यथ व्योषणेन कोष्णा-म्बुना वा घृतसेति पाकम् । तिलादितैलान्यपि का-ञ्जिकेन सर्ज्जस्य मज्जा पनसामलक्यौ । किमत्र चित्रंबहुमांसमत्स्यभोजी सुखी स्यात् परिपीय शुक्तम् । इत्य-द्भुतं केवलवह्निपक्वमांसेन मत्स्यं परिपाकमेति ।कपोतपारावतनीलकण्ठककपिञ्जलानां पिशितानि जग्ध्वा ।काशस्य मूलं परिपेयमुष्णं सुखी भवेन्ना बहुशो नभूतम् । व्योषैः रसाला सुरभीयबस्तुमण्डेनकोष्णेन विपाकमेति । शङ्खस्य चूर्णेन हयारिगारी-पयोदधिक्षीरमुपैत्रि पाकम् । वटो वेसवाराल्लवङ्गेनफेनी शमं पर्पटः शिग्रुबीजेन याति । कणामूलतोलड्डुका पूपकादेर्विपाको भवेच्छस्कुलीमण्डयोश्च ।श्वाविद्गोधागण्डकाश्चित्रतैलाद् यावत् क्षारात् कोल-कूर्तादयोऽपि । जीर्य्यान्त्येवं पायसो मुद्गयूषात् सामु-द्रादप्यारनां सुखाय । तप्तं तप्तं हेम वा तारमग्नौतोये क्षिप्तं सप्तकृत्वस्तदम्भः । पीत्वावश्यं दीर्घकालो-पपन्नमम्भो जीर्णं शीघ्रमेवं जहाति । पालङ्किकाकेमुककारवेल्ली वार्त्ताकुवंशाङ्कुरमूलकानाम् । उपोदकालाबुपटोलकानां सिद्धार्थको मेधवरस्य पक्ता ।शुण्ष्ठीसतीनस्य च नागरङ्गजम्बीरयोः कोद्रबकोनिहन्ता । जरामिरागेरिकचन्दनाम्यामभ्येति शीघ्रंबहुशो न मूतम् । पटोलवंशाङ्कुरकारवेल्लीफलान्यलाबूनि बहूनि जग्ध्वा । क्षारोदकं ब्रह्मतरोर्निपीयभोक्तुं पुनर्वाञ्छति तावदेव । विपच्यते शूरणको गुडेनतथालुकं तण्डुलतोयपानात् । जम्बीरनीरेण निशा-रसोनं मुस्तेन तूर्णं परिपाकमेति । चञ्चूकसिद्धार्थकवास्तुकानां गायत्रिसारक्वथितेन पाकः । शाकानिसर्व्वाण्युपयान्ति पाकं क्षारेण सद्यस्तिलनालजेन ।आम्रातकोदुम्बरपिप्पलीनां फलानि च प्लक्षवटादि-कानाम् । स्युः,  शामनं पर्य्युषितोदकेन पियालमज्जा चकदुष्णकेन । स्नेहाजीर्ण रोगिणां मुद्गचूर्णं ज्वालांमुस्तो हन्ति वैरेचकानाम् । माषो भूयान्निम्बमूलेनपाकश्चिञ्चा मुञ्चत्यम्लतां चूर्णयोगात् । उष्णेन शीतंशिशिरेण चोष्णमम्लेन च क्षारगणो गुणाय । स्तेहेनवीक्ष्णं वम्कनातियोगे सिता हिता स्यादिति काशिराजः ।ताम्बूलमध्वस्थितचूर्णकेन संदह्यते यस्य मुख्वं नरस्य ।तैलेन वा केवलकाञ्जिकेन । सुखाय गण्डूषमसौ विद-ध्यात् । शीतोदकं नस्यजरोगहारि नारीपयश्चाञ्जन-रुग्विनाशि । एलोदकं धूमगदे प्रशस्तं धात्रीप्रलेषो-ऽतिविरेचनेषु । मृगस्य मांसं श्रमजेऽनुकूलं प्रवातसुप्तिःसुरतावसाने । क्षीरोषणा सैन्धवसाधितन्तु छागाण्ड-मुक्तं सुरतातिरेके । श्रवणपूरणजे तिलतैलतः श्रवण-पूरणमेव सुखं बिदुः । कवलजेषु गदेष्वथ कारयेत्कवलमार्द्र कऊद्रवजं पुनः” ।

Capeller

German

 जीर्ण (s. 1. जर्) n.
  Gerechlichkeit,  Alter
Verdaung.

Burnouf

French

 जीर्ण जीर्ण pp. de जॄ। -- A. vieux
 ancien:
जिर्णानि वासांसि vêtements usés. -- S. m.
  vieillard.
जीर्णपर्ण m.
  nauclea cadamba,  bot.
जीर्णवस्त्र n.
  vieux vêtement,  haillon. 
जिर्णव्रध्नक m.
  (व्रध्न) cyperus rotundus,  esp. de
souchet,  bot.

Stchoupak

French

 जीर्ण-
 (जॄ-) a. v. vieux,  usé,  décrépit 
 digéré 
 -ता-
f.
  -त्व- nt. vieillesse.
°धन- m.
  n.
  d'un marchand.
°वाटिका- f.
  maison délabrée.
°विष- m.
  n.
  d'un charmeur de serpents.
जीर्णामय-ज्वर- m.
  fièvre persistante qui use (le corps).
जीर्णोद्यान- nt. jardin délaissé,  négligé.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.