| YouTube Channel

जिघत्सा (jighatsA)

 
शब्दसागरः
English
जिघत्सा
f.
 (-त्सा) Hunger.
E.
 अद् to eat, in the desiderative form, अङ्
and टाप् affs.
Capeller Eng
English
जिघत्सा
f.
 wish to eat, hunger.
Yates
English
जिघत्सा (त्सा) 1.
f.
 Hunger.
Wilson
English
जिघत्सा
f.
 (-त्सा) Hunger.
E.
 अद to eat, in the desiderative form, अङ् and टाप् affs.
Apte
English
जिघत्सा [jighatsā], [अद् सन् घसादेशः भावे अ]
Desire of eating, hunger.
Striving for.
Contending with.
Apte 1890
English
जिघत्सा [अद् सन् घसादेशः भावे अ] 1 Desire of eating, hunger.
2 Striving for.
3 Contending with.
Monier Williams Cologne
English
जिघत्सा
f.
 (√ घस्
Desid.
 ) desire of eating or consuming,
Kathās.
 lxi
cf.
 वि-जिघत्स॑.
Monier Williams 1872
English
जिघत्सा, f. desire of eating, hunger, voracity.
Macdonell
English
जिघत्सा ji-ghat-sā,
f.
 desire or intention to 🞄eat
hunger
-sú,
a.
 desirous of eating (ac.).
Apte Hindi
Hindi
जिघत्सा
स्त्री*
 - "अद् + सन् + अ, घसादेशः"
"खाने की इच्छा, बुभुक्षा"
जिघत्सा
स्त्री*
 - -
"हाथपाँव मारना, "
जिघत्सा
स्त्री*
 - -
प्रबल उद्योग करना
Shabdartha Kaustubha
Kannada
जिघत्सा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಿನ್ನಲು ಅಪೇಕ್ಷೆ /ಊಟ ಮಾಡಲು ಆಸೆ
निष्पत्तिः - > अद (भक्षणे) + सन् - "अः"(३-३-१०२)
व्युत्पत्तिः - > अत्तुमिच्छा
प्रयोगाः - > "विगतसस्यजिघत्समघट्टयत्"
उल्लेखाः - > माघ० ६-४९
जिघत्सा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹಸಿವು
L R Vaidya
English
jiGatsA {% f. %} Desire of eating, hunger.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 क्षुधा, अशनाया, बुभुक्षा, क्षुत्, जिघत्सा
noun
भोजनेच्छा।
"मातरं दृष्ट्वा बालकस्य क्षुधा वर्धिता।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
bskres pa
जिघत्सा
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
बुभुक्षायामशनाया जिघत्सा रोचको रुचिः ।
-wordlist-
बुभुक्षा (स्त्री), अशनाया (स्त्री), जिघत्सा (स्त्री), रोचक (पुंक्ली), रुचि (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
अशनाया
अशनाया, बुभुक्षा, प्सा, जिघत्सा, क्षुद्, क्षुधा
अशनाया बुभुक्षा प्सा जिघत्साक्षुत्क्षुधाः समाः ।
verse 2.1.1.361
page 0043
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
जिघत्सा,
स्त्री,
 (अत्तुमिच्छा । अद् भक्षणे +सन् + अः । “लुङ्सनोर्घसॢ ।” २ । ४ । ३७ ।इति घसॢ ।) क्षुधा । इति हेमचन्द्रः । ३ । ५७ ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
जिघत्सा स्त्री अत्तुमिच्छा अद--सन् घसादेशः भावे अ ।१ भोजनेच्छायां २ क्षुधायां हेमच० ।
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“अद भक्षणे”@} 2 आदकः-दिका, आदकः-दिका, 3 जिघत्सकः-त्सिका
4 अत्ता-त्री, आदयिता-त्री, जिघत्सिता, त्री
5 अदन्-ती, आदयन्-न्ती, जिघत्सन्-न्ती
अत्स्यन्-ती-न्ती, आदयिष्यन्-ती-न्ती, जिघत्सिष्यन्-ती-न्ती
6 आ 7 दयमानः, आदयिष्यमाणः
सस्या 8 त्, आमात्, क्रव्यात् 9 10, क्रव्या 11 दः, प्रा 12 णात्, आमिषा 13 दः
14 जग्धम्-ग्धः-ग्धवान्, 15 अन्नम्-न्नवान्
आदितम्-तः, जिघत्सितम्-तः-तवान्, 16 घसः, अन्ना 17 दी, पुत्रादिनी, आदिवान्, जक्षि 18 वान्, अद् 19 मरः, जिघत् 20 सुः, अत्तव्यम्, आदयितव्यम्, जिघत्सितव्यम्
अदनीयम्, आदनीयम्, जिघत्सनीयम्
आद्यम्, आद्यम्, जिघत्स्यम्
ईषददः-दुरदः-स्वदः
अद्यमानः, आद्यमानः, जिघत्स्यमानः
21 घासः, घसः, 22 न्यादः 23, निघसः, आदः, 24 संघसः 25, प्रघसः, जिघत्सः
26 अत्तुम्-आदको 27, आदयितुम्, जिघत्सितुम्
28 अदनम्, आदनम्, जिघत्सनम्
जग्धिः, आदना, जिघत्सा, जिघत्सयिषा
जग्ध्वा, आदयित्वा, जिघत्सित्वा
प्रजग्ध्य, समाद्य, प्रजिघत्स्य, आदम् २, जग्ध्वा २, आदम् २, आदयित्वा २, जिघत्सम् २
जिघत्सित्वा २ 29 अत्त्रिः, 30 अद्रिः
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (२१)
02
=>
 (२-अदादिः-१०११-सक-अनि। पर।)
03
=>
 [[५। ‘लुङ्सनोर्घसॢ’ (२-४-३७) इति घसॢ। ‘सस्स्यार्धधातुके’ (७-४-४९) इति सकारस्य तकारः।]]
04
=>
 [[६। ‘एकाच उपदेशे--’ (७-२-१०) इतीण्णिषेधः।]]
05
=>
 [[आ। ‘अदन् मधुघ्नो द्विषते विसृज्य श्ववल्कजं विश्वमुदं दुहानः’ धा। का। २। ४४।]]
06
=>
 [पृष्ठम्००२०+ ४१]
07
=>
 [[१। ‘अदेः प्रतिषेधः’ (वा-१-३-८७) इति अस्य भक्षणार्थत्वेऽपि आत्मनेप- दित्वमेव।]]
08
=>
 [[२। ‘अदोऽनन्ने’ (३-२-६८) इति विट्।]]
09
=>
 [[B। ‘व्याप्तं गुहाशयैः क्रूरैः क्रव्याद्भिस्स निशाचरैः’ भ। का। ६-९४।]]
10
=>
 [[३। ‘क्रव्ये च’ (३-२-६९) इति विट्।]]
11
=>
 [[४। ‘वाऽसरूपो--’ (३-१-९४) इति न्याये- नाणपि।]]
12
=>
 [[C। ‘वालितो दूरभाग् रामः बाणं प्राणादमत्यजत्’ भ। का। ६। १२३।]]
13
=>
 [[ड्। ‘तव विदितविषादो दृष्टकृत्स्नामिषादः’ भ। का। १०-१७।]]
14
=>
 [[५। ‘अदो जग्धिर्ल्यप् ति किति’ (२-४-३६) इति जग्ध्यादेशः।]]
15
=>
 [[६। ‘बहुलं तणि, अन्नवधक--’ (२-४-५४) इति वार्तिकात् प्रयोगोऽयमपि साधुः। ‘अन्नाण्णः’ (४-४-८५) इति निर्देशाच्च।]]
16
=>
 [[७। ‘अच्युपसंख्यानम्-’ (वा। २-४-३७) इति घसॢ।]]
17
=>
 [[८। ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति णिनिः।]]
18
=>
 [[९। ‘लिट्यन्यतरस्याम्’ (२-४-४०) इति घसॢ विकल्पेन। ‘वस्वेकाज्--’ (७-२-६७) इति इट्।]]
19
=>
 [[१०। ‘सृघस्यदः क्मरच्’ (३-२-१६०) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु क्मरच् प्रत्ययः।]]
20
=>
 [[E। ‘जिघत्सोः नूनमापादि ध्वंसोऽयं तां निशाचरात्’ भ-का ६-३१।]]
21
=>
 [[११। ‘घञपोश्च’ (२-४-३८) इति घसॢ।]]
22
=>
 [[१२। ‘नौ ण च’ (३-३-६०) इति वा अप्।]]
23
=>
 [[F। ‘व्याप्नुवन्तो दिशोऽन्यादान् कुर्वन्तस्सव्यधान् हरीन्’ भ। का। ७-५६। अविद्यमानः न्यादः = आहारः येषां तान् इत्यर्थः।]]
24
=>
 [[ङ्। ‘आदरेण गमं चक्रुर्विषमेष्वप्यसंघसाः’ भ। का। ७-५६।]]
25
=>
 [[१३। ‘उपसर्गेऽदः’ (३-३-५९) इत्यप्।]]
26
=>
 [[१४। ‘तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम्’ (३-३-१०) इति तुमुण्ण्वुलौ।]]
27
=>
 (वा याति)
28
=>
 [पृष्ठम्००२१+ ३४]
29
=>
 [[१। औणादिकः त्रिन् प्रत्ययः (द। उ। १। ३७।)। ॠषिः।]]
30
=>
 [[२। औणादिकः (द। उ। १-३४।) क्रिन् प्रत्ययः।]]
1 {@“घसॢ अदने”@} 2 3 “परे तु ‘लिट्यन्यतरस्याम्’ 4 इत्येतत्सामर्थ्यात् लिटि मास्तु प्रयोगः, अन्यत्र तु भवत्येव।
‘जघस्थ’ इति रूपवारणे तत्सार्थक्यम्।
‘जघस्थ’ इत्यस्येष्टत्वे हि असार्वत्रिकत्वबोधनेऽपि न कथमपि सार्थक्यम्।
अत एव, ‘उप- देशेऽत्वतः’ 5 इति सूत्रे, ‘घसेः प्रतिषेधो वक्तव्यः--जघसिथ’ 6 इति वार्तिकं, तासौ नित्यानिट्त्वाभावात् प्रत्याख्यातं भाष्ये।
अन्यथा, अस्य प्रतिषेधार्थं वार्तिकं स्यादिति तत्प्रत्याख्यानासङ्गतिः।
अच्प्रत्यये घस्लादेशविधानं तु-- ‘अदः’ इत्येतद्रूपवारणार्थमित्याहुः।।” इति शेखर- काराः।
अत एव ‘घासः’ इति प्रयोगस्योपपत्तिः ज्ञेया।
‘शष्पं बालतृणं घासः’ इत्यमरः।
एतन्मते ण्यन्तात् यङन्तादपि रूपाणि भवन्त्येव।
तदानीम्, ‘घासकः-सिका, घासकः-सिका, जाघसकः-सिका, ’ इत्यादीनि रूपाणि यथायथमूह्यानि।
यङ्न्ते जाघसकः इति रूपप्रदर्शनं तु ‘गमहनजनखन- घसां लोपः क्ङित्यनङि’ 7 इत्यत्र ‘अनङि’ इति पर्युदासेन औपदेशि- काजादिप्रत्यये एव लोपः--इत्यभ्युपगच्छतां शब्दकौस्तुभकाराणां मतेन।
‘न धातुलोप--’ 8 सूत्रे उद्योते औपदेशिकाजादावित्यर्थमनाश्रित्य गमॢ- धातोर्यङन्ते ण्वुलि जङ्ग्मकः इति रूपप्रदर्शनेन नागेशभट्टानां तु जाक्षकः इति रूपमेव अस्माद्धातोर्यङन्ते सम्मतमिति भाति।
प्राचीननवीनयोर्बहुषु स्थलेषु आशयमेदो यथा भवति--तथाऽत्रापीति बोध्यम्।]] “अयं न सार्वत्रिकः।
‘लिट्यन्यतरस्याम्’ 9 इत्यदेः घस्लादेशविधानात्।
ततश्च, यत्र लिङ्गं वचनं वाऽस्ति, तत्रैवास्य प्रयोगः।
अत्रैव पाठः शपि परस्मैपदे लिङ्गम्।
लृदित्करणमङि।
अनिट्कारिकासु पाठो वलाद्यार्धधातुके।
क्मरचि तु विशिष्योपादानम्।” इति सिद्धान्तकौमुदी।
एतदनुसारेण रूपाणि लिख्यन्ते।
एवञ्च गमकाभावाद् ण्यन्तात् यङन्ताच्च प्रयोगो न।
-- 10 जिघत्सकः-त्सिका
11 घस्ता-घस्त्री, जिघत्सिता-त्री
घसन्-न्ती, जिघत्सन्-न्ती
12 घत्स्यन्-न्ती-ती, जिघत्सिष्यन्-न्ती-ती
13 घस्तम्-घस्तः-घस्तवान्, जिघत्सितः-तवान्
14 घस्मरः, 15 जिघत्सुः
घस्तव्यम्, जिघत्सितव्यम्
-- जिघत्सनीयम्
-- जिघत्स्यम्
-- ईषज्जिघत्सः-दुर्जिघत्सः-सुजिघत्सः
-- जिघत्सः
-- जिघत्स्यमानः
घस्तुम्, जिघत्सितुम्
घस्तिः, जिघत्सा
-- जिघत्सनम्
घस्त्वा, जिघत्सित्वा
-- प्रजिघत्स्य
-- घस्त्वा २, जिघत्सम् २
जिघत्सित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (४६१)
02
=>
 (१-भ्वादिः-७१५। सक। अनि। पर।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 (२-४-४०)
05
=>
 (७-२-६२)
06
=>
 (वा। ७-२-६२)
07
=>
 (६-४-९८)
08
=>
 (१-१-४)
09
=>
 (२-४-४०)
10
=>
 [[१। अस्य धातोरनुदात्तत्वात् सन इण्णिषेधः। ‘सः स्यार्धधातुके’ (७-४-४९) इति धातुसकारस्य तकारादेशे च रूपम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
11
=>
 [पृष्ठम्०४५२+ २३]
12
=>
 [[१। ‘सः स्यार्धधातुके’ (७-४-४९) इति धातुसकारस्य तकारः।]]
13
=>
 [[२। धातोः भक्षणार्थकत्वेन, ‘क्तोऽधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्यः’ (३-४-७६) इति अधिकरणे, कर्तरि, कर्मणि च क्तप्रत्ययो भवति।]]
14
=>
 [[३। ‘सृघस्यदः क्मरच्’ (३-२-१६०) इति ताच्छीलिकः क्मरच्प्रत्ययः।]]
15
=>
 [[आ। ‘महीय्यमाना भवताऽतिमात्रं सुराध्वरे घस्मरजित्वरेण। दिवोऽपि वज्रायुधभूषणाया हृणीयते वीरवती न भूमिः।।’ भ। का। २-३८।]]
Capeller
German
जिघत्सा
f.
 der Wunsch zu essen, Hunger.
Burnouf
French
जिघत्सा जिघत्सा
f.
 (dés. de घस्) faim.
जिघल्सामि (dés. de घस्) vouloir manger, vouloir
dévorer
vouloir absorber.
जिघत्सु a. affamé, famélique.
Stchoupak
French
जिघत्सा-
(घस्- dés.)
f.
 désir de manger, de dévorer.