| YouTube Channel

जागरूकः (jAgarUkaH)

 
अमरकोशः
Sanskrit
Word: जागरूकः
Root: जागरूक
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ alert
⇒ awake
⇒ evident
⇒ wakeful
⇒ watchful
⇒ intent on
⇒ looking on
⇒ occupied with
Shloka(s):
3|1|32|2 ► जागरूको जागरिता घूर्णितः प्रचलायितः॥ (विशेष्यनिघ्नवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|1|32|2 ⇢ जागरूकः (जागरूक) (पुं) ⇒ alert, awake, evident, wakeful, watchful, intent on, looking on, occupied with
➠ 3|1|32|2 ⇢ (जागरूक) (स्त्री) ⇒ alert, awake, evident, wakeful, watchful, intent on, looking on, occupied with
➠ 3|1|32|2 ⇢ जागरूकम् (जागरूक) (नपुं) ⇒ alert, awake, evident, wakeful, watchful, intent on, looking on, occupied with
➠ 3|1|32|2 ⇢ जागरिता (जागरितृ) (पुं)
➠ 3|1|32|2 ⇢ जागरिता (जागरितृ) (स्त्री)
➠ 3|1|32|2 ⇢ जागरितृ (जागरितृ) (नपुं)
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ मनुष्यः
जातिः ➡ मनुष्यः
गुण-गुणी-भावः ➡ जागरणम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
जागरूकः, त्रि, (जागर्त्तीति । जागृ + “जाग-रूकः ।” ३ । २ । १६५ । इति ऊकः ।) जाग-रणशीलः । जागरणकर्त्ता । तत्पर्य्यायः । जाग-रिता २ । इत्यमरः । ३ । १ । ३२ ॥
जागरी ३ ।इति हेमचन्द्रः । ३ । १०७ ॥
(यथा, रघुः । १० । २४ ।“अजस्य गृह्णतो जन्म निरीहस्य हतद्बिषः ।स्वपतो जागरूकस्य याथार्थं वेद कस्तव ॥
”कर्त्तव्यपालनाद्यर्थं अप्रमत्तः । यथा, रघुः ।१४ । ८५ ।“निगृह्य शोकं स्वयमेव धीमान्वणाश्रमावेक्षणजागरूकः ॥
”)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“जागृ निद्राक्षये”@} 2 जक्षित्यादिः।
घातोरस्यानेकाच्त्वात् ‘धातोरेकाच--’ 3 इति विहितो यङ् न भवति।
4 जागरकः-रिका, 5 जागरकः-रिकाः, 6 जिजागरिषकः-षिका
-- 7 जागरिता-त्री, जागरयिता-त्री, जिजागरिषिता-त्री
8 जाग्रत् 9 -ती, 10 जागरयन्-न्ती, जिजागरिषन्-न्ती
11 जागरिष्यन्-न्ती-ती, जागरयिष्यन्-न्ती-ती, जिजागरिषिष्यन्-न्ती-ती
12 जागः-जागरौ-जागरः, जागृत्-जागृतौ-जागृतः
जागरितम्-तः, जागरितः, जिजागरिषितः-तवान्
जागरः, 13 साधुजागरी, 14 जागरूकः 15, 16 जजागर्वान्-जजागृवान्, 17 जजाग्राणः, जजागरणः, जिजागरिषुः
जागरितव्यम्, जागरयितव्यम्, जिजागरिषितव्यम्
जागरणीयम्, जागरणीयम्, जिजागरिषणीयम्
18 जागर्यम्, जागर्यम्, जिजागरिष्यम्
ईषज्जागरः-दुर्जागरः-सुजागरः
-- 19 जागर्यमाणः, जागर्यमाणः, जिजागरिष्यमाणः
20 जागरः, जागरः, जिजागरिषः
जागरितुम्, जागरयितुम्, जिजागरिषितुम्
जागरणम्, जागरणम्, जिजागरिषणम्
21 जागर्या-जागरा, जागरणा, जिजागरिषा
जागरित्वा, जागरयित्वा, जिजागरिषित्वा
सञ्जागर्य, 22 सञ्जागरय्य, सञ्जिजागरिष्य
जागरम् २, जागरित्वा २, जागरम् २, जागरयित्वा २, जिजागरिषम् २
जिजागरिषित्वा २
23 इति क्विन्प्तत्ययः।
जागर्तीति जागृविः = अग्निः, राजा च।
अत्र क्विनि इकारः प्रयोगघटकः।
न तु उच्चारणार्थः।]] जागृविः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (५९८)
02
=>
 (२-अदादिः-१०७२। अक। सेट्। पर।)
03
=>
 (३-१-२२)
04
=>
 [[१। ‘जाग्रोऽविचिण्णल्ङित्सु’ (७-३-८५) इति वृद्ध्यपवादो गुणः। एवं घञन्ते णमुलन्ते च गुण एव।]]
05
=>
 [[२। वृद्ध्यपवादे ‘जाग्रोऽवि--’ (७-३-८५) इति गुणे कृते, ‘अत उपधायाः’ (७-२-११६) इति वृद्धिरपि न भवति
\n\n गुणविधानसामर्थ्यात्। अत एव चिण्णल्प्रतिषेधः सार्थकः। एवं ण्यन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[३। ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वेऽपि, ‘जाग्रोऽविचिण्--’ (७-३-८५) इति प्रतिषेधविषयत्वाद् गुणो भवति। एवं सन्नन्ते सर्वत्र बोध्यम्।]]
07
=>
 [[४। अस्य धातोरुदात्तत्वात् ‘आर्धधातुकस्येड् वलादेः’ (७-२-३५) इतीडागमः। एवं तव्यदादिष्वपि ज्ञेयम्।]]
08
=>
 [[५। शतरि, ‘अदिप्रभृतिभ्यः शपः’ (२-४-७२) इति शपो विकरणप्रत्ययस्य लुका अपहारे, शतुः ङित्त्वेन गुणाभावे, ‘इको यणचि’ (६-१-७७) इति यणि, ‘नाभ्यस्ताच्छतुः’ (७-१-७८) इति नुमभावे च रूपम्। ‘जक्षित्यादयः षट्’ (६-१-६) इत्यभ्यस्तसंज्ञा भवति।]]
09
=>
 [[आ। ‘तं जाग्रतं दीनदरिद्रपोषे चकासतं शासतमप्रशान्तान्।’ धा। का। २५। २।]]
10
=>
 [[६। ण्यन्तात्, ‘अणावकर्मकात् चित्तवत्कर्तृकात्’ (१-३-८८) इति नित्यं परस्मैपदमेव तेन शानज् न।]]
11
=>
 [पृष्ठम्०५६५+ २७]
12
=>
 [[१। क्विपि, ‘जाग्रोऽविचिण्णल्ङित्सु’ (७-३-८५) इत्यत्र ‘वि’ शब्देन, औणादिक- क्विन्प्रत्ययस्यैव ग्रहणमिति पक्षेऽत्र गुणो भवत्येव। तदानीं गुणे, विसर्गे च ‘जागः’ इति रूपम्। ‘वि’ शब्दघटकेकारस्योच्चारणार्थत्वेन वकारादिप्रत्यये गुणनिषेधो यदीष्यते--तदानीं प्रकृते गुणाभावे, ‘ह्रस्वस्य पिति कृति--’ (६-१-७१) इति तुगागमे जागृत् इति रूपम्। न च ‘वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणम्’ (परिभाषा-२१) इति प्रत्ययलक्षणनिषेधः शङ्क्यः
\n\n तस्य वर्णप्राधान्यविषयत्वात्, अत्र च ‘अतृणेट्’ इत्यत्रेव प्रत्ययप्राधान्यात्। ‘एवं क्विप्यपि वादित्वात् अगुणे ह्रस्वतस्तुकि। जागृत् स्यात्
\n\n गुणपक्षे तु रेफान्तं जागरित्यपि।।’ इति प्र। स।]]
13
=>
 [[२। ‘साधुकारिण्युपसंख्यानम्’ (वा। ३-२-७८) इति णिनिः, गुणः।]]
14
=>
 [[३। ‘जागुरूकः’ (३-२-१६५) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु ऊकप्रत्ययः।]]
15
=>
 [[आ। ‘पथिकोऽपररात्रजागरूकः प्रबभाषे गिरमीदृशीं प्रसङ्गात्।।’ चम्पूभारते २। ५६।]]
16
=>
 [[४। छान्दसोऽपि क्वसुः क्वचिद्भाषायामिति पक्षे, अस्माद्धातोः लिडादेशे क्वसुप्रत्यये द्वित्वे, ‘नेड् वशि कृति’ (७-२-८) इतीण्णिषेधे, ‘जाग्रोऽवि--’ (७-३-८५ इत्यत्र क्विन् एव ग्रहणमित्यभ्युपगमे जजागर्वान् इति रूपम्। वकारादिप्रत्यये गुणनिषेधपक्षे जजागृवान् इति रूपम्।]]
17
=>
 [[५। ‘लिटः कानज् वा’ (३-२-१०६) इति कानच्। प्रयोगाल्लोकेऽपीति प्र। कौमुदी ‘जाग्रः कानचि गुणो वा’ इति केचित्।’ इति च। तेन रूपद्वयम्।]]
18
=>
 [[६। ‘ऋहलोर्ण्यत्’ (३-१-१२४) इति ण्यति गुणे रूपम्।]]
19
=>
 [[७। ‘जाग्रोऽवि--’ (७-३-८५) इति विहितो गुणः ‘रिङ् शयग्लिङ्क्षु’ (७-४-२८) इति प्राप्तं रिङादेशं पूर्वविप्रतिषेधाद् बाधते।]]
20
=>
 [पृष्ठम्०५६६+ २७]
21
=>
 [[१। ‘जागर्तेरकारो वा’ (वा। ३-३-१००) इति स्त्रियां भावादौ क्तिन्नपवादः शप्रत्ययः। शस्य सार्वधातुकत्वात् ‘सार्वधातुके यक्’ (३-१-६७) इति यकि, पूर्वविप्रतिषेधेन रिङादेशं बाधित्वा गुणे अदन्तत्वेन टापि रूपम्। पक्षे, अकार- प्रत्यये टापि जागरा इति रूपम्। ‘स्त्रियां क्तिन्’ (३-३-९४) इति क्तिन् तु ‘अनेकाज्भ्यो धातुभ्यो न’ इति ‘आद्यन्तवदेकस्मिन्’ (१-१-२१) इत्यत्र कैयटे स्पष्टम्।]]
22
=>
 [[२। ण्यन्ताल्ल्यपि गुणे ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]
23
=>
 [[३। ‘जॄशॄस्तॄजागृभ्यः क्विन्’ [द। उ। १-२४]