जागरम् (jAgaram)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“जागृ निद्राक्षये”@} 2 जक्षित्यादिः।
घातोरस्यानेकाच्त्वात् ‘धातोरेकाच--’ 3 इति विहितो यङ् न भवति।
4 जागरकः-रिका, 5 जागरकः-रिकाः, 6 जिजागरिषकः-षिका
-- 7 जागरिता-त्री, जागरयिता-त्री, जिजागरिषिता-त्री
8 जाग्रत् 9 -ती, 10 जागरयन्-न्ती, जिजागरिषन्-न्ती
11 जागरिष्यन्-न्ती-ती, जागरयिष्यन्-न्ती-ती, जिजागरिषिष्यन्-न्ती-ती
12 जागः-जागरौ-जागरः, जागृत्-जागृतौ-जागृतः
जागरितम्-तः, जागरितः, जिजागरिषितः-तवान्
जागरः, 13 साधुजागरी, 14 जागरूकः 15, 16 जजागर्वान्-जजागृवान्, 17 जजाग्राणः, जजागरणः, जिजागरिषुः
जागरितव्यम्, जागरयितव्यम्, जिजागरिषितव्यम्
जागरणीयम्, जागरणीयम्, जिजागरिषणीयम्
18 जागर्यम्, जागर्यम्, जिजागरिष्यम्
ईषज्जागरः-दुर्जागरः-सुजागरः
-- 19 जागर्यमाणः, जागर्यमाणः, जिजागरिष्यमाणः
20 जागरः, जागरः, जिजागरिषः
जागरितुम्, जागरयितुम्, जिजागरिषितुम्
जागरणम्, जागरणम्, जिजागरिषणम्
21 जागर्या-जागरा, जागरणा, जिजागरिषा
जागरित्वा, जागरयित्वा, जिजागरिषित्वा
सञ्जागर्य, 22 सञ्जागरय्य, सञ्जिजागरिष्य
जागरम् २, जागरित्वा २, जागरम् २, जागरयित्वा २, जिजागरिषम् २
जिजागरिषित्वा २
23 इति क्विन्प्तत्ययः।
जागर्तीति जागृविः = अग्निः, राजा च।
अत्र क्विनि इकारः प्रयोगघटकः।
न तु उच्चारणार्थः।]] जागृविः।
01 (५९८)
02 (२-अदादिः-१०७२। अक। सेट्। पर।)
03 (३-१-२२)
04 [[१। ‘जाग्रोऽविचिण्णल्ङित्सु’ (७-३-८५) इति वृद्ध्यपवादो गुणः। एवं घञन्ते णमुलन्ते च गुण एव।]]
05 [[२। वृद्ध्यपवादे ‘जाग्रोऽवि--’ (७-३-८५) इति गुणे कृते, ‘अत उपधायाः’ (७-२-११६) इति वृद्धिरपि न भवति
\n\n गुणविधानसामर्थ्यात्। अत एव चिण्णल्प्रतिषेधः सार्थकः। एवं ण्यन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06 [[३। ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वेऽपि, ‘जाग्रोऽविचिण्--’ (७-३-८५) इति प्रतिषेधविषयत्वाद् गुणो भवति। एवं सन्नन्ते सर्वत्र बोध्यम्।]]
07 [[४। अस्य धातोरुदात्तत्वात् ‘आर्धधातुकस्येड् वलादेः’ (७-२-३५) इतीडागमः। एवं तव्यदादिष्वपि ज्ञेयम्।]]
08 [[५। शतरि, ‘अदिप्रभृतिभ्यः शपः’ (२-४-७२) इति शपो विकरणप्रत्ययस्य लुका अपहारे, शतुः ङित्त्वेन गुणाभावे, ‘इको यणचि’ (६-१-७७) इति यणि, ‘नाभ्यस्ताच्छतुः’ (७-१-७८) इति नुमभावे च रूपम्। ‘जक्षित्यादयः षट्’ (६-१-६) इत्यभ्यस्तसंज्ञा भवति।]]
09 [[आ। ‘तं जाग्रतं दीनदरिद्रपोषे चकासतं शासतमप्रशान्तान्।’ धा। का। २५। २।]]
10 [[६। ण्यन्तात्, ‘अणावकर्मकात् चित्तवत्कर्तृकात्’ (१-३-८८) इति नित्यं परस्मैपदमेव तेन शानज् न।]]
11 [पृष्ठम्०५६५+ २७]
12 [[१। क्विपि, ‘जाग्रोऽविचिण्णल्ङित्सु’ (७-३-८५) इत्यत्र ‘वि’ शब्देन, औणादिक- क्विन्प्रत्ययस्यैव ग्रहणमिति पक्षेऽत्र गुणो भवत्येव। तदानीं गुणे, विसर्गे च ‘जागः’ इति रूपम्। ‘वि’ शब्दघटकेकारस्योच्चारणार्थत्वेन वकारादिप्रत्यये गुणनिषेधो यदीष्यते--तदानीं प्रकृते गुणाभावे, ‘ह्रस्वस्य पिति कृति--’ (६-१-७१) इति तुगागमे जागृत् इति रूपम्। न च ‘वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणम्’ (परिभाषा-२१) इति प्रत्ययलक्षणनिषेधः शङ्क्यः
\n\n तस्य वर्णप्राधान्यविषयत्वात्, अत्र च ‘अतृणेट्’ इत्यत्रेव प्रत्ययप्राधान्यात्। ‘एवं क्विप्यपि वादित्वात् अगुणे ह्रस्वतस्तुकि। जागृत् स्यात्
\n\n गुणपक्षे तु रेफान्तं जागरित्यपि।।’ इति प्र। स।]]
13 [[२। ‘साधुकारिण्युपसंख्यानम्’ (वा। ३-२-७८) इति णिनिः, गुणः।]]
14 [[३। ‘जागुरूकः’ (३-२-१६५) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु ऊकप्रत्ययः।]]
15 [[आ। ‘पथिकोऽपररात्रजागरूकः प्रबभाषे गिरमीदृशीं प्रसङ्गात्।।’ चम्पूभारते २। ५६।]]
16 [[४। छान्दसोऽपि क्वसुः क्वचिद्भाषायामिति पक्षे, अस्माद्धातोः लिडादेशे क्वसुप्रत्यये द्वित्वे, ‘नेड् वशि कृति’ (७-२-८) इतीण्णिषेधे, ‘जाग्रोऽवि--’ (७-३-८५ इत्यत्र क्विन् एव ग्रहणमित्यभ्युपगमे जजागर्वान् इति रूपम्। वकारादिप्रत्यये गुणनिषेधपक्षे जजागृवान् इति रूपम्।]]
17 [[५। ‘लिटः कानज् वा’ (३-२-१०६) इति कानच्। प्रयोगाल्लोकेऽपीति प्र। कौमुदी ‘जाग्रः कानचि गुणो वा’ इति केचित्।’ इति च। तेन रूपद्वयम्।]]
18 [[६। ‘ऋहलोर्ण्यत्’ (३-१-१२४) इति ण्यति गुणे रूपम्।]]
19 [[७। ‘जाग्रोऽवि--’ (७-३-८५) इति विहितो गुणः ‘रिङ् शयग्लिङ्क्षु’ (७-४-२८) इति प्राप्तं रिङादेशं पूर्वविप्रतिषेधाद् बाधते।]]
20 [पृष्ठम्०५६६+ २७]
21 [[१। ‘जागर्तेरकारो वा’ (वा। ३-३-१००) इति स्त्रियां भावादौ क्तिन्नपवादः शप्रत्ययः। शस्य सार्वधातुकत्वात् ‘सार्वधातुके यक्’ (३-१-६७) इति यकि, पूर्वविप्रतिषेधेन रिङादेशं बाधित्वा गुणे अदन्तत्वेन टापि रूपम्। पक्षे, अकार- प्रत्यये टापि जागरा इति रूपम्। ‘स्त्रियां क्तिन्’ (३-३-९४) इति क्तिन् तु ‘अनेकाज्भ्यो धातुभ्यो न’ इति ‘आद्यन्तवदेकस्मिन्’ (१-१-२१) इत्यत्र कैयटे स्पष्टम्।]]
22 [[२। ण्यन्ताल्ल्यपि गुणे ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]
23 [[३। ‘जॄशॄस्तॄजागृभ्यः क्विन्’ [द। उ। १-२४]
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.