| YouTube Channel

जल (jala)

 
शब्दसागरः
English
जल r. 1st cl. (जलति)
1. To be sharp.
2. To be wealthy. r. 1st and 10th
cls. (जलति जालयति-ते) To cover, to hide or veil
to cover also as
with a net, to encompass. भ्वा० अक० पर० सेट् । आच्छादने चुरा० उभ०
सक० सेट् ।
जल
mfn.
 (-लः-ला-लं) Cold stupid, apathetic, idiotic, &c.
n.
 (-लं)
1.
Water.
2. A kind of perfume: see ह्रीवेर.
3. The uterus of a cow.
4.
Frigidity, (moral, mental, or physical.)
5. The constellation called
Purvashada.
E.
 जल् to hide, to encompass, &c. affix अच्
also ल
being changed to its congener ड, जड q. v.
Capeller Eng
English
1 जल॑
n.
 water (also
pl.
 )
abstr.
 °ता
f.
2 जल
a.
 = जड.
Yates
English
जल (लं) 1.
n.
 Water
a perfume
uterus of a cow
frigidity.
a.
Cold, stupid, idiotic.
Spoken Sanskrit
English
जल - jala -
n.
 - water
जल - jala -
adj.
 - stupid
जल - jala -
m.
 - stupid man
जल - jala -
mfn
 - urine [ colloquial ]
जल - jala -
n.
 - cow's embryo
जल - jala -
n.
 - frigidity
जल - jala -
n.
 - kind of grass [ Andropogon - Bot. ]
जल - jala -
n.
 - any fluid
जल - jala -
n.
 - to become water
जल-देवी - jala-devI -
f.
 - nymph
जल-मार्ग - jala-mArga -
m.
 - water ways
जल-पिंशु - jala-piMzu -
m.
 - water grass
जल-वर्ण - jala-varNa -
m.
 - water color
जल-शक्ति - jala-zakti -
f.
 - water power
जल-चिहित - jala-cihita -
adj.
 - water marked [ paper ]
जल-कदली - jala-kadalI -
adj.
 - water plantain
जल-नलिनी - jala-nalinI -
f.
 - water lily
स्फट-जल - sphaTa-jala -
n.
 - crystal water [ Chem. ]
जल-मन्थर - jala-manthara -
m.
 - water snail
जल-मथित्र - jala-mathitra -
n.
 - water centrifuge
जल-निबिडिता - jala-nibiDitA -
f.
 - water-tightness
जल-नीलारुणा - jala-nIlAruNA -
f.
 - water hyacinth
जल - ध्मात्र - jala - dhmAtra -
n.
 - water blower
जल-संसाधन - jala-saMsAdhana -
n.
 - water resources
उष्ण-जल-तापन - uSNa-jala-tApana -
n.
 - hot water bath
अविरत जल-प्रदाय - avirata jala-pradAya -
m.
 - constant water supply
अन्तःस्थ-जल-यमन - antaHstha-jala-yamana -
n.
 - control of water content [ Zool. ]
Wilson
English
जल r. 1st cl. (जलति)
1 To be sharp.
2 To be wealthy. r. 1st and 10th cls. (जलति जालयति) To cover, to hide
or veil
to cover also as with a net, to encompass.
जल
mfn.
 (-लः-ला-लं) Cold, stupid, apathetic, idiotic, &c.
n.
(-लं)
1 Water.
2 A kind of perfume: see ह्रीवेर.
3 The uterus of a cow.
4 Frigidity, (moral, mental, or physical.)
E.
 जल to hide, to encompass, &c. affix अच्
also ल being changed
to its congener ड, जड q. v.
Apte
English
जल [jala],
a.
 [जल् अच् डस्य लो वा]
Dull, cold, frigid
=
 जड q. v.
Stupid, idiotic.
लम् Water
तातस्य कूपो$- यमिति ब्रुवाणाः क्षारं जलं कापुरुषाः पिबन्ति ।
Pt.*
 1.322.
A kind of fragrant medicinal plant or perfume (ह्रीवेर).
The embryo or uterus of a cow.
The constellation called पूर्वाषाढा.
Comp.
 अञ्चलम् a spring.
a natural water-course.
अञ्जलिः a handful of water.
a libation of water presented to the manes of a deceased person
कुपुत्रमासाद्य कुतो जलाञ्जलिः Chāṇ 69
मानस्यापि जलाञ्जलिः सरभसं लोके न दत्तो यथा
Amaru.*
 97 (where, जलाञ्जलिं दा means 'to leave or give up').-अटनः a heron. -अटनी a leech. -अणुकम्, -अण्डकम् the fry of fish. -अण्टकः a shark. -अत्ययः autumn (शरद्)
पृष्ठतो$नुप्रयातानि मेघानिव जलात्यये
Rām.*
 2.45.22.-अधिदैवतः, -तम् an epithet of Varuṇa. (-तम्) the constellation called पूर्वाषाढा. -अधिपः an epithet of Varuṇa. -अम्बिका a well. -अर्कः the image of the sun reflected in water.
अर्णवः the rainy season.
the ocean of sweet water. -अर्थिन्
a.
 thirsty. -अवतारः a landing-place at a river-side. -अष्ठीला a large square pond. -असुका a leech. -आकरः a spring, fountain, well. -आकाङ्क्षः, -काङ्क्षः, -काङ्क्षिन्
m.
 an elephant.-आखुः an otter. -आगमः rain
तपति प्रावृषि सुतरामभ्यर्ण- जलागमो दिवसः
Ratn.*
 3.1. -आढ्य
a.
 watery, marshy.-आत्मिका a leech. -आधारः a pond, lake, reservoir of water. -आयुका a leech. -आर्द्र
a.
 wet. (-र्द्रम्) wet garment or clothes. (-र्द्रा) a fan wetted with water.-आलोका a leech. -आवर्तः eddy, whirl-pool. -आशयa.
resting or lying in water.
stupid, dull, apathetic.
(यः) a pond, lake, reservoir.
the fragrant root of a plant (उशीर).
आश्रयः a pond.
water-house. -आह्वयम् a lotus.
इन्द्रः an epithet of Varuṇa.
N.
 of Mahādeva.
the ocean
जलेन्द्रः पुंसि वरुणे जम्भले च महोदधौ Medinī.-इन्धनः the submarine fire. -इभः a water-elephant.
ईशः, ईश्वरः an epithet of Varuṇa
भीमोद्भवां प्रति नले च जलेश्वरे च
N.
उच्छ्वासः a channel made for carrying off excess of water, drain, (cf. परीवाह).
overflow of a river. -उदरम् dropsy. -उद्भवa. aquatic. (-वा) benzoin. -उरगा, -ओकस्
m.
 , -ओकसः a leech. -कण्टकः a crocodile. -कपिः the Gangetic porpoise. -कपोतः a water-pigeon. -कर
a.
 making or pouring forth water. (-रः) tax for water.
करङ्कः a shell.
a cocoa-nut.
a wave.
a lotus.-कल्कः mud. -कल्मषः the poison produced at the churning of the ocean
तस्यापि दर्शयामास स्ववीर्यं जलकल्मषः
Bhāg.*
 8. 7.44. -काकः the diver-bird. -कान्तः the wind. -कान्तारः an epithet of Varuṇa. -किराटः a shark. -कुक्कुटः a water-fowl
जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम्
Bhāg.*
 8.2.16. (-टी) the black-headed gull. -कुन्तलः, -कोशः moss.
कूपी a spring, well.
a pond.
a whirlpool
जलकूपी कूपगर्ते पुष्करिण्यां च योषिति Medinī. -कूर्मः the porpoise.-कृत्
a.
 Causing rain
दिवसकृतः प्रतिसूर्यो जलकृत् (मेघः) Bṛi. S. -केलिः,
m.
 or
f.
 , -क्रीडा playing in water, splashing one another with water. -केशः moss. -क्रिया presenting libations of water to the manes of the deceased.
गुल्मः a turtle.
a quadrangular tank.
a whirlpool. -चर
a.
 (also जलेचर) aquatic.
(रः) an aquatic animal.
any kind of water-fowl. ˚आजीवः, ˚जीवः a fisherman. -चत्वरम् a square tank.-चारिन्
m.
an aquatic animal.
a fish. -ज
a.
 born or produced in water.
(जः) an aquatic animal.
a fish
स्वयमेव हतः पित्रा जलजेनात्मजो यथा
Rām.*
 2.61.22.
sea-salt.
a collective name for several signs of the zodiac.
the moon.
(जः, जम्) a shell.
the conch-shell
अधरोष्ठे निवेश्य दघ्मौ जलजं कुमारः
R.*
 7. 63, 1.6
इत्यादिश्य हृषीकेशः प्रध्माय जलजोत्तमम्
Bhāg.*
 8.4. 26.
(जः) The Kaustubha gem
जलजः कौस्तुभे मीने तत् क्लीबे शङ्खपद्मयोः । Nm.
(जः) A kind of horse born in water
वाजिनो जलजाः केचिद् वह्निजातास्तथापरे । शालिहोत्र of भोज, Appendix II, 12. (-जम्) a lotus. ˚आजीवः a fisherman. ˚आसनः an epithet of Brahmā
वाचस्पतिरुवाचेदं प्राञ्जलिर्जलजासनम्
Ku.*
 2.3. ˚कुसुमम् the lotus. ˚द्रव्यम् a pearl, shell or any other thing produced from the sea.
जन्तुः a fish,
any aquatic animal. -जन्तुका a leech. -जन्मन् a lotus. -जिह्वः a crocodile. -जीविन्
m.
 a fisherman. -डिम्बः a bivalve shell.
तरङ्गः a wave.
a metal cup filled with water producing harmonic notes like a musical glass. -ताडनम् (lit. ) 'beating water'
(fig. ) any useless occupation. -तापिकः, -तापिन्, -तालः The Hilsa fish
L.
 D. B. -त्रा an umbrella. -त्रासः hydrophobia.
दः a cloud
जायन्ते विरला लोके जलदा इव सज्जनाः
Pt.*
 1.29.
camphor. ˚अशनः the Śāla tree. -आगमः the rainy season
सरस्तदा मानसं तु ववृधे जलदागमे
Rām.*
 7.12.26. ˚आभ
a.
 black, dark. ˚कालः the rainy season. ˚क्षयः autumn. -दर्दुरः a kind of musical instrument. -देवः the constellation पूर्वाषाढा. -देवता a naiad, water-nymph. -द्रोणी a bucket. -द्वारम् A gutter, a drain, Māna. 31.99.
धरः a cloud.
the ocean. -धारा a stream of water.
धिः the ocean.
a hundred billions.
the number 'four'. ˚गा a river. ˚जः the moon. ˚जा Lakṣmī, the goddess of wealth. ˚रशना the earth. -नकुलः an otter. -नरः a merman. -नाडी, -ली a water-course.
निधिः the ocean.
the number 'four'.
निर्गमः a drain, water-course.
a water-fall, descent of a spring
&c.
 into a river below. -नीलिः moss. -पक्षिन्
m.
 a water-fowl. -पटलम् a cloud.
पतिः the ocean.
an epithet of Varuṇa. -पथः a sea voyage
R.*
 17.81. -पद्धतिः
f.
 a gutter, drain. -पात्रम् 'a water-pot', drinking-vessel. -पारावतः a water-pigeon. -पित्तम् fire. -पुष्पम् an aquatic flower.
पूरः a flood of water.
a full stream of water.-पृष्ठजा moss. -प्रदानम् presenting libations of water to the manes of the deceased.
प्रपातः a water-fall.
rainy season
शरत्प्रतीक्षः क्षमतामिमं भवाञ्जलप्रपातं रिपुनिग्रहे धृतः
Rām.*
 4.27.47. -प्रलयः destruction by water. -प्रान्तः the bank of a river. -प्रायम् a country abounding with water
जलप्रायमनूपं स्यात् Ak.
प्रियः the Chātaka bird.
a fish. (-या) an epithet of Dākṣāyaṇī. -प्लवः an otter. -प्लावनम् a deluge, an inundation. -बन्धः,
बन्धकः a dam, dike, rocks or stones impeding a current. -बन्धुः a fish. -बालकः, -वालकः the Vindhya mountain. -बालिका lightning. -बिडालः an otter.-बिम्बः, -म्बम् a bubble.
बिल्वः a (quadrangular) pond, lake.
a tortoise.
a crab. -भीतिः
f.
 hydrophobia. -भू
a.
 produced in water. -भूः
m.
a place for holding water.
a kind of camphor.-भूषणः wind. -भृत्
m.
a jar.
camphor. -मक्षिका a water-insect. -मण़्डूकम् a kind of musical instrument
(= जलदर्दुर). -मद्गुः a king-fisher.
मसिः a cloud.
camphor. -मार्गः a drain, canal.-मार्जारः an otter. -मुच्
m.
a cloud
Me.*
 69.
a kind of camphor. -मूर्तिः an epithet of Śiva. -मूर्तिका hail. -मोदम् a fragrant root (उशीर).
यन्त्रम् a machine for raising water (Mar. रहाट).
a waterclock, clepsydra.
a fountain. ˚गृहम्, ˚निकेतनम्, ˚मन्दिरम् a house erected in the midst of water (a summerhouse) or one supplied with artificial fountains
क्वचिद् विचित्रं जलयन्त्रमन्दिरम्
Ṛs.*
 1.2. -यात्रा a sea-voyage.-यानम् a ship. -रङ्कुः a kind of gallinule.
रण्डः, रुण्डः a whirlpool.
a drop of water, drizzle, thin sprinkling.
a snake. -रसः sea-salt. -राशिः the ocean. -रुह्, -हम् a lotus. -रूपः a crocodile. -लता a wave, billow. -वरण्टः a watery pustule. -वाद्यम् a kind of musical instrument. -वायसः a diver-bird.-वासः residence in water. (-सम्)
=
 उशीर q. v.
वाहः a cloud
साद्रिजलधिजलवाहपथम्
Ki.*
 12.21.
a waterbearer.
a kind of camphor. -वाहकः, -नः a watercarrier. -वाहनी an aqueduct. -विषुवम् the autumnal equinox. -वृश्चिकः a prawn. -वैकृतम् any change in the waters of rivers indicating a bad omen. -व्यधः A kind of fish
L.
 D. B.
व्यालः a water-snake.
a marine monster. -शयः, -शयनः, -शायिन्
m.
 an epithet of Viṣṇu
-शय्या lying in water (a kind of religious rite)
द्वादशं हि गतं वर्षं जलशय्यां समासतः
Rām.*
 7. 76.17. -शर्करा A hailstone
तीव्रैर्मरुद्गणैर्नुन्ना ववृषुर्जलशर्कराः
Bhāg.*
 1.25.9. -शुक्तिः
f.
 a bivalve shell. -शुचि
a.
 bathed, washed. -शूकम् moss. -शूकरः a crocodile.-शोषः drought. -समुद्रः the ocean of fresh water.-संपर्कः mixture or dilution with water. -सर्पिणी a leech. -सूचिः
f.
the Gangetic porpoise.
a kind of fish.
a crow.
a water-nut.
a leech. -स्थानम्, -स्थायः a pond, lake, reservoir
कदचित्तं जलस्थायं मत्स्य- बन्धाः समन्ततः
Rām.*
 12.137.5. -स्रावः A kind of eyedisease. -हम् a small water-house (rather summerhouse) furnished with artificial fountains. -हस्तिन्
m.
 a water-elephant. -हारिणी a drain.
हासः foam.
cuttle-fish-bone considered as the foam of the sea.
Apte 1890
English
जल a. [जल् अच् डस्य लो वा] 1 Dull, cold, frigid = जड q. v.
2 Stupid, idiotic.
लं 1 Water
तातस्य कूपोयमिति ब्रुवाणाः क्षारं जलं कापुरुषाः पिबंति । Pt. 1. 322.
2 A kind of fragrant medicinal plant or perfume (ह्रीवेर).
3 The embryo or uterus of a cow.
4 The constellation called पूर्वाषाढा.
Comp.
अंचलं {1} a spring. {2} a natural water-course. {3} moss.
अंजलिः {1} a handful of water. {2} a libation of water presented to the manes of a deceased person
कुपुत्रमासाद्य कुतो जलांजलिः Chāṇ. 69
मानस्यापि जलांजलिः सरभसं लोके न दत्तो यथा Amaru. 97 (where, जलांजलिं दा means ‘to leave or give up’).
अटनः a heron.
अटनी a leech.
अणुकं,
अंडकं the fry of fish.
अंटकः a shark.
अत्ययः autumn (शरद्).
अधिदैवतः,
तं an epithet of Varuṇa. (
तं) the constellation called पूर्वाषाढा.
अधिपः an epithet of Varuṇa.
अंबिका a well.
अर्कः the image of the sun reflected in water.
अर्णवः {1} the rainy season. {2} the ocean of sweet water.
अर्थिन् a. thirsty.
अवतारः a landing-place at a river side.
अष्ठीला a large square pond.
असुका a leech.
आकरः a spring, fountain, well.
आकांक्षः, कांक्षः,
कांक्षिन् m. an elephant.
आखुः an otter.
आढ्य a watery, marshy.
आत्मिका a leech.
आधारः a pond, lake, reservoir of water.
आयुका a leech.
आर्द्र a. wet. (
र्द्रं) wet garment or clothes. (
र्द्रा) a fan wetted with water.
आलोका a leech.
आवर्तः eddy, whirl-pool.
आशय a. {1} resting or lying in water. {2} stupid, dull, apathetic. (
यः) {1} a pond, lake, reservoir. {2} a fish. {3} the ocean. {4} the fragrant root of a plant (उशीर).
आश्रयः {1} a pond. {2} water-house.
आह्वयं a lotus.
इंद्रः {1} an epithet of Varuṇa. {2} N. of Mahādeva. {3} the ocean.
इंधनः the submarine fire.
इभः a waterelephant.
ईशः,
ईश्वरः {1} an epithet of Varuṇa. {2} the ocean.
उछ्वासः {1} a channel made for carrying off excess of water, drain, (cf. परीवाह). {2} overflow of a river.
उदरं dropsy.
उद्भव a. aquatic. (
वा) benzoin.
उरगा,
ओकस् m.,
ओकसः a leech.
कंटकः a crocodile
कपिः the Gangetic porpoise.
कपोतः a water-pigeon.
कर a. making or pouring forth water. (
रः) tax for water.
करंकः {1} a shell. {2} cocoa-nut. {3} a cloud. {4} a wave. {5} a lotus.
कल्कः mud.
कल्मषः the poison produced at the churning of the ocean.
काकः the diver-bird.
कांतः the wind.
कांतारः an epithet of Varuṇa.
किराटः a shark.
कुक्कुटः a water-fowl. (
टी) the black-headed gull.
कुंतलः,
कोशः moss.
कूपी {1} a spring, well. {2} a pond. {3} a whirlpool.
कूर्मः the porpoise.
केलिः, m. or f.,
क्रीडा playing in water, splashing one another with water.
केशः moss.
क्रिया presenting libations of water to the manes of the deceased.
गुल्मः {1} a turtle. {2} a quadrangular tank. {3} a whirlpool.
चर a. (also जलेचर) aquatic. (
रः) {1} an aquatic animal. {2} a fish. {3} any kind of water-fowl. °आजीवः, °जीवः a fisherman.
चत्वरं a square tank.
चारिन् m. {1} an aquatic animal. {2} a fish.
ज a. born or produced in water. (
जः) {1} an aquatic animal. {2} a fish. {3} sea-salt. {4} a collective name for several signs of the zodiac. {5} moss. {6} the moon. (
जः,
जं) {1} a shell. {2} the conch-shell
अधरोष्ठे निवेश्य दध्मौ जलजं कुमारः R. 7. 63, 10. 60. (
जं) a lotus. °आजीवः a fisherman. °आसनः an epithet of Brahmā
वाचस्पतिरुवाचेदं प्रांजलिर्जलजासनं Ku. 2. 30. °कुसुमं the lotus. °द्रव्यं a pearl, shell or any other thing produced from the sea.
जंतुः {1} a fish. {2} any aquatic animal.
जंतुका a leech.
जन्मन् a lotus.
जिह्वः a crocodile.
जीविन् m. a fisherman.
डिंबः a bivalve shell.
तरंगः {1} a wave. {2} a metal cup filled with water producing harmonic notes like a musical glass.
ताडनं (lit.) ‘beating water’
(fig.) any useless occupation.
त्रा an umbrella.
त्रासः hydrophobia.
दः {1} a cloud
जायंते विरला लोके जलदा इव सज्जनाः Pt. 1. 29. {2} camphor. °अशनः the Sāla tree.
आगमः the rainy season. °आभ a. black, dark. °कालः the rainy season. °क्षयः autumn.
दर्दुरः a kind of musical instrument.
देवः the constellation पूर्वाषाढा.
देवता a naiad, water-nymph.
द्रोणी a bucket.
धरः {1} a cloud. {2} the ocean.
धारा a stream of water.
धिः {1} the ocean. {2} a hundred billions. {3} the number ‘four’. °गा a river. °जः the moon. °जा Lakṣmī, the goddess of wealth. °रशना the earth.
नकुलः an otter.
नरः a merman.
नाडी,
ली a water-course.
निधिः {1} the ocean. {2} the number ‘four’.
निर्गमः {1} a drain, water-course. {2} a water-fall, descent of a spring &c. into a river below.
नीलिः moss.
पक्षिन् m. a water-fowl.
पटलं a cloud.
पतिः {1} the ocean. {2} an epithet of Varuṇa.
पथः a sea voyage
R. 17. 81.
पद्धतिः f. a gutter, drain.
पात्रं ‘a water-pot’ drinking-vessel.
पारावतः a waterpigeon.
पित्तं fire.
पुष्पं an aquatic flower.
पूरः {1} a flood of water. {2} a full stream of water.
पृष्ठजा moss.
प्रदानं presenting libations of water to the manes of the deceased.
प्रलयः destruction by water.
प्रांतः the bank of a river.
प्रायं a country abounding with water
जलप्रायमनूपं स्यात् Ak.
प्रियः {1} the Cātaka bird. {2} a fish. (
या) an epithet of Dākṣāyaṇī.
प्लवः an otter.
प्लावनं a deluge, an inundation.
बंधः,
बंधकः a dam, dike, rocks or stones impeding a current.
बंधुः a fish.
बालकः,
वालकः the Vindhya mountain.
बालिका lightning.
बिडालः an otter.
बिंबः,
बं a bubble.
बिल्वः {1} a (quadrangular) pond, lake. {2} a tortoise. {3} a crab.
भीतिः f. hydrophobia.
भू a. produced in water.
भूः m. {1} a cloud. {2} a place for holding water. {3} a kind of camphor.
भूषणः wind.
भृत् m. {1} a cloud. {2} a jar. {3} camphor.
मक्षिका a waterinsect.
मंडूकं a kind of musical instrument
(= जलदर्दुर).
मद्गुः a king-fisher.
मसिः {1} a cloud. {2} camphor.
मार्गः a drain, canal.
मार्जारः an otter.
मुच् m. {1} a cloud
Me. 69. {2} a kind of camphor.
मूर्तिः an epithet of Śiva.
मूर्तिका hail.
मोदं a fragrant root (उशीर).
यंत्रं {1} a machine for raising water. {2} a water-clock, clepsydra. {3} a fountain. °गृहं, °निकतेनं, °मंदिरं a house erected in the midst of water (a summer-house) or one supplied with artificial fountains
क्वचिद्विचित्रं जलयंत्रमंदिरं Rs. 1. 2.
यात्रा a voyage.
यानं a ship.
रंकुः a kind of gallinule.
रंडः,
रुंडः {1} a whirlpool. {2} a drop of water, drizzle, thin sprinkling. {3} a snake.
रसः sea-salt.
राशिः the ocean.
रुह्,
हं a lotus.
रूपः a crocodile.
लता a wave, billow.
वरंटः a watery pustule.
वाद्यं a kind of musical instrument.
वायसः a diver-bird.
वासः residence in water. (
सं) = उशीर. q. v.
वाहः {1} a cloud. {2} a water-bearer. {3} a kind of camphor.
वाहकः,
नः a water-carrier.
वाहनी an aqueduct.
विषुवं the autumnal equinox.
वृश्चिकः a prawn.
वैकृतं any change in the waters of rivers indicating a bad omen.
व्यालः {1} a water-snake. {2} a marine monster.
शयः,
शयनः,
शायिन् m. an epithet of Viṣṇu.
शुक्तिः f. a bivalve shell.
शुचि a. bathed, washed.
शूकं moss.
शूकरः a crocodile.
शोषः drought.
समुद्रः the ocean of fresh water.
संपर्कः mixture or dilution with water.
सर्पिणी a leech.
सूचिः f. {1} the Gangetic porpoise. {2} a kind of fish. {3} a crow. {4} a water-nut. {5} a leech.
स्थानं,
स्थायः a pond, lake, reservoir.
हं a small waterhouse (rather summer-house) furnished with artificial fountains.
हस्तिन् m. a water-elephant.
हारिणी a drain.
हासः {1} foam. {2} cuttlefish-bone considered as the foam of the sea.
Monier Williams Cologne
English
1. जल॑
mfn.
=
 जड (cf. √ जल्), stupid (cf. °लाद्किप, °लाशय),
ŚārṅgP.
 xxi (v.l.)
जल॑
m.
 (g. ज्वलादि) a stupid man,
Śiś.
 v, 37
N.
 of a man (with the patr. Jātūkarṇya),
ŚāṅkhŚr.
 xvi, 29, 6
जल॑
n.
 (also
pl.
 ) water, any fluid,
Naigh.
 i, 12
Yājñ.
 i, 17
MBh.
&c.
 (ifc. f(आ). )
जल॑
n.
 a kind of Andropogon,
Bhpr.
 vii, 10, 52 & 78
28, 18
the 4th mansion (in
astrol.
 ),
VarYogay.
 iv, 26
a cow's embryo (गो-कलक or °लन),
L.
(= जड) frigidity (moral or mental or physical),
W.
2. जल
Nom.
 °लति, to become water,
Śatr.
 xiv.
Monier Williams 1872
English
1. जल, अस्, आ, अम् (said to be fr. the preceding rt.
perhaps connected with गल्
cf. जड), cold, stupid,
apathetic, idiotic
(अस्), m., N. of a man with the
patronymic Jātukarṇya
(आ), f., N. of a river
(अम्), n. water, any fluid
a kind of fragrant medi-
cinal plant, = ह्रीवेर
the embryo or uterus of a
cow
frigidity (moral, mental, or physical)
[cf. Lat.
gelu
Goth. kalds
Lith. sẓala, szattas
Russ.
cholodnyi
Hib. gil.]
—जल-कण्टक, अस्, m. a
crocodile
‘water-thorn, ’ the plant Trapa Bispinosa.
—जल-कपि, इस्, m. the Gangetic porpoise, Delphinus
Gangeticus (‘water-monkey’).
—जल-कपोत, अस्,
m. ‘water-pigeon, ’ N. of a particular species of bird.
—जल-कर, अस्, ई, अम्, making or pouring forth
water
(अस्), m. rent or tax derived from water for
fisheries &c.
—जल-करङ्क, अस्, m. a shell, a
conch
a cocoa-nut
a cloud
a wave
a lotus.
—जल-कल्क, अस्, m. ‘water-sediment, ’ mud, mire.
—जल-कल्मष, अस्, m. the poison produced at the
churning of the ocean.
—जल-काक, अस्, m. ‘a water-
crow, ’ the diver bird.
—जल-काङ्क्ष, अस्, m. ‘de-
sirous of water, ’ an elephant
[cf. जलाकाङ्क्ष।]
—जल-काङ्क्षिन्, ई, इणी, इ, desirous of water, fond
of water
(ई), m. an elephant.
—जल-कान्त, अस्, m.
the wind (‘the water-lover’).
—जल-कान्तार, अस्,
m. a N. of Varuṇa (‘whose grove or garden is
water’).
—जल-कामुक, अस्, m., N. of a plant, =
कुटुम्बिनी.
—जल-किराट, अस्, m. (किराट for कि-
रात ?), a shark or (according to some) a large
alligator.
—जल-कुक्कुट, अस्, m. a water-fowl or
other water-bird
(ई), f. the black-headed gull
[cf.
गङ्गाचिल्ली।]
—जल-कुक्कुभ, अस्, m. a species of
aquatic bird, = कोयष्टि.
—जल-कुन्तल, अस्, m.
‘water-hair, ’ N. of an aquatic plant, Blyxa Octandra
[cf. जल-केश।]
—जल-कुब्जक, अस्, m., N. of an
aquatic plant, Trapa Bispinosa.
—जल-कूपी, f. a
spring, well
pond, pool
whirlpool.
—जल-कूर्म,
अस्, m. the Gangetic porpoise.
—जल-कृत्, त्, त्, त्,
causing rain.
—जल-केतु, उस्, m., N. of a particular
comet.
—जल-केलि, इस्, इस्, m. f. playing or gambol-
ing in water, splashing one another with water.
—जलकेलि-वर्णन, अम्, n. title of the third
chapter of Hari-nātha's poem Rāma-vilāsa-kāvya.
—जल-केश, अस्, m. ‘water-hair, ’ the plant Blyxa
Octandra
[cf. जल-कुन्तल।]
—जल-क्रिया, f. a
funeral ceremony, offering libations, presenting water
to the manes of the deceased.
—जल-क्रीडा, f. sport-
ing or gamboling in water, bathing for pleasure or
amusement
[cf. जल-केलि।]
—जल-खग, अस्, m.
an aquatic bird.
—जल-गन्ध, अस्, आ, अम्, making
the water fragrant (?) or turbid (?).
—जल-गन्धे-
भ, अस्, m. ‘a scented elephant frequenting water, ’
N. of a species of animal.
—जल-गर्भ, अस्, m.,
N. of a son of Jala-vāhana, = Ānanda in a former
birth.
—जल-गुल्म, अस्, m. a turtle, tortoise
a
quadrangular tank, a piece of water
a whirlpool.
—जलङ्-ग, अस्, आ, अम्, aquatic, frequenting water,
going in water
(अस्), m. the colocynth (महा-
काल).
—जलङ्-गम, अस्, m. a Cāṇḍāla, an outcast
(a various reading for जनङ्-गम।)
—जल-च-
त्वर, अम्, n. a square tank.
—जल-चर, अस्, ई,
अम्, going in water, aquatic, amphibious
(अस्), m.
an aquatic animal.
—जलचर-जीव, अस्, m. a fisher-
man
(आस्), m. pl. the inhabitants of the east coast.
—जलचराजीव (°र-आज्°), अस्, m. a fisherman.
—जल-चारिन्, ई, इणी, इ, living in or near water,
frequenting water
(ई), m. an aquatic animal, a fish.
—जल-ज, अस्, आ, अम्, produced or born in water,
living or growing in water
coming from or peculiar
to water
(अस्), m. an aquatic animal, a fish
sea-salt,
= लोनार, a collective N. for several signs of the
zodiac
(आ), f. a kind of plant, = क्लीतक
(अस्, अम्),
m. n. a shell
the conch-shell used as a trumpet
(अम्), n. a pearl, a shell or other product of the sea
the lotus (Nelumbium)
N. of several other plants,
= हिज्जल, शैवल, वानीर, कुपीलु.
—जलज-
कुसुम, अम्, n. ‘water-flower, ’ the lotus.
—जलज-
कुसुम-योनि, इस्, m. ‘born from a lotus-flower, ’ a
N. of Brahmā.
—जलज-द्रव्य, अम्, n. a pearl, a
shell or other product of the sea.
—जल-जन्तु, उस्,
m. a fish or any marine or aquatic or amphibious
animal.
—जल-जन्तुका, f. a leech.
—जल-जन्मन्,
अ, n. ‘water-born, ’ the lotus (Nelumbium).
—जलजा-
जीव (°ज-आज्°), अस्, m. a fisherman
(आस्), m. pl. the
inhabitants of the eastern coast
[cf. जलचर-जीव।]
—जलजासन (°ज-आस्°), अस्, m. a N. of Brahmā
(sitting on the lotus).
—जल-जिह्व, अस्, m. a croco-
dile (‘having a cold tongue?’).
—जल-जीविन्, ई, m.
a fisherman.
—जल-डिम्ब, अस्, m. a bivalve shell.
—जल-तरङ्ग, अस्, m. a wave
a metal cup filled
with water producing harmonic notes like a musical
glass.
—जल-ता, f. the state of water.
—जल-ताडन,
अम्, n. beating water, any fruitless action.
—जल-
तापिक, अस्, m. the Hilsa or sable fish, Clupanodon
Ilisha (also called जल-तापिन्)
another kind of fish,
commonly Caöuchhi, Cyprinus Cachius.
—जल-ताल,
अस्, m. the Ilisha or Hilsa fish.
—जल-तिक्तिका, f.
Boswellia Murifera.
—जल-तुरग, अस्, m. ‘water-
horse, ’ hippopotamus (?).
—जल-त्रा, f. ‘water-guard, ’
an umbrella.
—जल-त्रास, अस्, m. hydrophobia.
—ज-
ल-त्रासिन्, ई, इनी, इ, having hydrophobia, hydrophobic.
—जल-द, अस्, आ, अम्, giving or pouring forth
water
(अस्), m. a cloud
a fragrant grass, Cyperus
Rotundus [cf. मुस्तक]
(आस्), m. pl., N. of a
school of the Atharva-veda
N. of a Varṣa in
Śāka-dvīpa.
—जलद-क्षय, अस्, m. disappear-
ance of the clouds, autumn.
—जलद-पङ्क्ति,
इस्, f. a line or long succession of clouds.
—जल-
दर्दुर, अस्, m. a water-pipe, a kind of musical
instrument.
—जलद-संहति, इस्, f. the gathering
of clouds, cloudiness.
—जलदागम (°द-आग्°), अस्,
m. the arrival or approach of clouds, the rainy season.
—जल-दान, अम्, n. the giving of water.
—जल-
दाभ (°द-आभ), अस्, आ, अम्, cloud-like, dark,
black.
—जलदाशन (°द-अश्°), अस्, m. the tree
Shorea Robusta, = शाल.
—जल-देव, अम्, n., scil.
भ or नक्षत्र, the constellation Aṣāḍhā,
having the water as its deity.
—जल-देवता, f. a
water-goddess, naiad.
—जल-द्रव्य, अम्, n. a pearl,
a shell or other product of the sea
[cf. जलज-
द्रव्य।]
—जल-द्रोणी, f. a bucket.
—जल-द्वीप,
अस्, m., N. of an island.
—जल-धर, अस्, आ, अम्,
holding or carrying or having water
(अस्), m. a
cloud
the ocean
a kind of grass, Cyperus Ro-
tundus
the plant Dalbergia Ougeinensis
N. of a
metre containing 4 × 32 syllabic instants.
—जल-
धर-गर्जित-घोष-सुस्वर-नक्षत्र-राज-
सङ्कुसुमिताभिज्ञ (°त-अभ्°), अस्, m., N. of a
Buddha (having a voice musical as the sound of the
thunder of the clouds and conversant with the
appearance of the regents of the Nakṣatras).
—ज-
लधर-माला, f. a row of clouds
a metre con-
sisting of four lines of twelve syllables each.
—जल-
धार, अस्, m., N. of a mountain
N. of a Varṣa
in Śāka-dvīpa
(आ), f. a stream of water.
—जल-
धि, इस्, m. the ocean
a large number, 100 billions.
—जलधि-गा, f. ‘going to the ocean, ’ a river.
—जलधि-जा, f. ‘ocean-born, ’ N. of the goddess
Lakṣmī (as one of the fourteen precious things re-
covered at the churning of the ocean).
—जलधि-
रसन, अस्, आ, अम्, ‘ocean-girt, ’ an epithet of the
earth.
—जलधि-सम्भव, अस्, आ, अम्, produced
from the ocean, marine.
—जल-नकुल, अस्, m. an
otter.
—जल-नर, अस्, m. ‘water-man, ’ merman, N.
of a particular animal.
—जल-नाडी, f. a water-course.
—जल-निधि, इस्, m. ‘treasure of water, ’ the ocean,
sea.
—जल-निर्गम, अस्, m. a drain, a water-course,
a pipe along a wall or building for carrying off water,
a water-fall, the descent of a spring &c. into a river
below.
—जल-निवह, अस्, m. a quantity of water.
—जल-नीलिका or जल-नीली, f. the aquatic plant
Blyxa Octandra.
—जलन्-धम, अस्, m., N. of one
of the attendants of Skanda
also of a Dānava
(आ),
f., N. of a daughter of Kṛṣṇa by Satya-bhāmā.
—जलन्-धर, अस्, m. ‘water-bearer, ’ N. of a
man
N. of an Asura fabled to have been produced
by the contact of a flash from Śiva's eye with the
ocean and adopted by the god of the waters
he is
so called as having on a particular occasion caught
the water which flowed from Brahmā's eye.
—ज-
लन्धर-पुर, अम्, n., N. of a town.
—जलन्-
धर-वध, अस्, m. title of a chapter of the Liṅga-
Purāṇa.
—जल-पक्षिन्, ई, m. a water-bird.
—जल-
पटल, अम्, n. a sheet of water, a cloud.
—जल-
पति, इस्, m. ‘lord of the waters, ’ i. e. Varuṇa or the
Hindū Neptune
the ocean.
—जल-पथ, अस्, m.
a sea voyage.
—जल-पद्धति, इस्, f. a water-course,
gutter, drain.
—जल-पात्र, अम्, n. a drinking-vessel.
—जल-पाद, अस्, m. (for जाल-पाद ?), N. of a
frog-king.
—जल-पान, अम्, n. the drinking of
water
(in Bengal = refreshment, luncheon.)
—जल-
पारावत, अस्, m. ‘an aquatic pigeon, ’ N. of a
particular bird.
—जल-पित्त, अम्, n. fire (‘the bile
of water’).
—जल-पिप्पली, f. an aquatic plant,
Commelina Salicifolia, and another species.
—जल-
पिप्पिका, f. a fish.
—जल-पुष्प, अम्, n. an
aquatic flower.
—जल-पूर, अस्, m. the full bed or
stream of a river, a full stream.
—जल-पृष्ठजा,
f. the plant Blyxa Octandra, or Pistia Stratiotes.
—जल-प्रपात, अस्, m. a water-fall.
—जल-प्र-
लय, अस्, m. destruction by water.
—जल-प्रान्त,
अस्, m. ‘the water's edge, ’ shore, bank of a river.
—जल-प्राय, अस्, आ, अम्, abounding with water
(अम्), n. a country abounding with water.
—जल-
प्रिय अस्, आ, अम्, fond of water, frequenting water
(अस्), m. the bird Cātaka, Cuculus Melanoleucus
a
fish
(आ), f. an epithet of Dākṣāyaṇi.
—जल-प्लव,
अस्, m. an otter.
—जल-प्लावन, अम्, n. immersion
under water, an inundation, a deluge.
—जल-फल,
अस्, m. the water-nut, Trapa Bispinosa.
—जल-बन्-
धक, अस्, m. ‘water-barrier, ’ a dam, a dike, rocks
or stones impeding a current.
—जल-बन्धु, उस्,
m. a fish (‘friend of water’).
—जल-बालक or जल-
वालक, अस्, m. an epithet of the Vindhya mountains
(इका), f. lightning (surrounded by water, i. e. clouds ?).
—जल-बिम्ब, a kind of plant (?).
—जल-बुद्बुद,
अस्, अम्, m. n. a bubble of water.
—जल-ब्रह्मी, f.
a kind of pot-herb, Hingcha Repens.
—जल-भा-
जन, अम्, n. a vessel for water, water-pot.
—जल-
भीति, इस्, f. hydrophobia.
—जल-भू, ऊस्, ऊस्, उ,
aquatic, produced in or by water
(ऊस्), m. a cloud
N. of a plant, = कञ्चट.
—जल-भूषण, अस्, m.
wind (‘decorating the water’).
—जल-भृत्, त्, m.
a cloud (‘water-bearing’).
—जल-मक्षिका, f. a
water-insect.
—जल-मग्न, अस्, आ, अम्, immersed
in water.
—जल-मद्गु, उस्, m. a kingfisher.
—ज-
ल-मधूक, अस्, m., N. of a plant, = कीरेष्ट,
क्षौद्र-प्रिय, &c.
—जल-मन्दिर, अम्, n. =
जल-यन्त्र-गृह.
—जल-मय, अस्, ई, अम्, formed
of water, consisting of water, watery.
—जल-मसि,
इस्, m. ‘water-ink, ’ a dark cloud.
—जल-मात्रेण,
ind. by mere water.
—जल-मार्ग, अस्, m. a water-
course, a drain or canal leading from a pond &c.
—जल-मार्जार, अस्, m. ‘water-cat, ’ an otter.
—जल-मुच्, क्, क्, क्, shedding water
(क्), m.
a cloud.
—जल-मूर्ति, इस्, m. Śiva, of whom one
form is water, (implying his presence in all matter.)
—जल-मूर्तिका, f. hail (a form of water).
—जल-
मोद, अम्, n. ‘delighting in water, ’ the fragrant
root of Andropogon Muricatus, = उशीर.
—जलम्-
बल (?), अम्, n. a stream
collyrium.
—जल-यन्त्र,
अम्, n. a water-engine, a machine for raising water
&c., any contrivance connected with that element
a water-clock, a clepsydra.
—जल-यन्त्रक, अम्, n.
a machine for raising water &c.
—जलयन्त्र-गृह
or जलयन्त्र-निकेतन or जलयन्त्र-मन्दिर,
अम्, n. a house or fabric erected in the midst of
water
subterranean apartments constructed in the
bank of a river to serve as a retreat in the hot season,
a summer-house &c.
—जल-यात्रा, f. a voyage.
—ज-
ल-यान, अम्, n. ‘a water vehicle, ’ a ship.
—जल-
रङ्क, अस्, m. or जल-रञ्ज, अस्, m. a species of Vaka
or crane (Ardea Nivea).
—जल-रङ्कु, उस्, m. a
kind of gallinule.
—जल-रण्ड, अस्, m. a whirlpool
a drop, drizzle, thin sprinkling of water
a snake
[cf. जल-रुण्ड।]
—जल-रस, अस्, m. sea-salt.
—ज-
ल-राक्षसी, f. ‘the water Rākṣasī, ’ also called
Su-rasā, a female demon described in Rāmāyaṇa
V. 6. as the mother of the Nāgas
she placed herself
in the way of Hanumat in his flight across the straits
between the continent and Ceylon, and in order to
prevent his crossing attempted to swallow him bodily.
He escaped by reducing himself to the size of a
thumb, darting through her huge body and coming
out at her right ear.
—जल-राशि, इस्, m. a sheet of
water, a quantity of water
the ocean.
—जल-रुण्ड,
अस्, m. = जल-रण्ड.
—जल-रुह्, ट्, m. ‘growing in
water, ’ a lotus (Nelumbium).
—जल-रुह, अस्, m.
an aquatic animal
(अम्), n. the lotus (Nelumbium).
—जल-रूप, अस्, m. the fish of Kāma-deva, =
मकर.
—जल-लता, f. ‘water-creeper, ’ a wave, a
billow.
—जल-लव-मुच्, क्, क्, क्, discharging drops
of water.
—जल-लोहित, अस्, m. a Rākṣasa (having
water for blood).
—जल-वत्, आन्, अती, अत्, abounding
in water.
—जल-वरण्ट, अस्, m. a watery pustule.
—जल-वल्कल, अम्, n., N. of the aquatic plant
Pistia Stratiotes.
—जल-वल्ली, f. the water-nut,
Trapa Bispinosa.
—जल-वादित, अम्, n. water-music,
a kind of music in which water is used.
—जल-
वाद्य, अम्, n. a kind of musical instrument in which
water is used.
—जल-वायस, अस्, m. ‘a water-crow, ’
the diver bird.
—जल-वालक, cf. जल-बालक।
—जल-वास, अस्, m. residence in water
(अस्, आ,
अम्), living or residing in water
(अस्), m. a kind of
root, = विष्णु-कन्द
(अम्), n. the root of Andro-
pogon Muricatus, = उशीर.
—जल-वाह, अस्, आ, अम्,
carrying water
(अस्), m. a water-bearer, a cloud.
—जल-वाहक, अस्, m. a water-bearer, or carrier.
—जल-वाहन, अस्, m. a water-carrier
N. of a
physician, = Śākya-muni in a former birth
(अम्),
n. flowing of water
(ई), f. a water-course, aqueduct.
—जल-विडाल, अस्, m. an otter.
—जल-विन्दु, उस्,
m. a drop of water
N. of a Tīrtha.
—जलविन्दु-
जा, f. a kind of sugar.
—जल-विल्व, अस्, m. the plant
Pistia Stratiotes
a tortoise
a crab
a quadrangular
pond.
—जल-विषुव, अम्, n. the autumnal equinox,
the moment of the sun's entering Libra
a kind of
circle or cycle.
—जल-विहङ्गम, अस्, m. a water-
fowl.
—जल-वीर्य, अस्, m., N. of a son of Bharata.
—जल-वृश्चिक, अस्, m. ‘water-scorpion, ’ a prawn
or shrimp.
—जल-वेतस, अस्, m. a kind of cane, =
वानीर.
—जल-व्यथ or जल-व्यध, अस्, m. a
kind of fish, Esox Cancila.
—जल-व्याल, अस्, m. a
water-snake
a marine monster.
—जल-शय or ज-
ल-शयन, अस्, or जल-शायिन्, ई, m. an epithet of
Viṣṇu, who is supposed to sleep, reposing on his
serpent-couch above the waters, during the four
months of the periodical rains
also during the inter-
vals of the submersion of the world
[cf. जले-शय।]
—जलशायि-तीर्थ, अम्, n., N. of a Tīrtha.
—जल-
शुक्ति, इस्, f. a bivalve shell.
—जल-शुचि, इस्, इस्, इ,
cleansed by water, bathed, washed.
—जल-शूक, अम्,
n. the plant Blyxa Octandra, a green moss-like sub-
stance growing on the surface of stagnant water,
duckweed.
—जल-शूकर, अस्, m. a crocodile (‘water-
hog’).
—जल-शोष, अस्, m. drying up of water, drought.
—जल-संसर्ग, अस्, m. mixing with water, dilu-
tion.
—जल-सन्ध, अस्, m., N. of a prince, a son
of Dhṛta-rāṣṭra.
—जल-समुद्र, अस्, m. the sea
of fresh water.
—जल-सम्पर्क, अस्, m. mixture or
dilution with water.
—जल-सर्पिणी, f. ‘water-glider, ’
a leech.
—जल-सात्, ind. to the state of water (e. g.
जलसात् कृ, to reduce to water
जलसात् सम्पद्-
यते, it is turned into water).
—जल-सिक्त, अस्, आ,
अम्, sprinkled with water, wetted.
—जल-सूचि, इस्,
m. the Gangetic porpoise, Delphinus Gangeticus
a
crow
a fish, a small sort of pike, Esox Cancila
a
leech
a water-nut, Trapa Bispinosa.
—जल-सेक,
अस्, m. sprinkling with water.
—जल-स्थ, अस्, आ,
अम्, standing or abiding or situated in water
(आ), f.
a kind of grass, = गण्ड-दूर्वा.
—जल-स्थान,
अम्, n. or जल-स्थाय, अस्, m. a reservoir, a pond,
a lake.
—जल-ह, अम्, n. a small water (or summer)
house
[cf. जलयन्त्र-गृह।]
—जल-हरण, अम्,
n. a metre consisting of 4 × 32 syllabic instants.
—जल-
हस्तिन्, ई, m. a water-elephant
hippopotamus (?).
—ज-
ल-हार, अस्, ई, m. f. a water-carrier.
—जल-हारिणी, f.
a water-course, drain, a channel for water.
—जल-हास
or जल-हासक, अस्, m. cuttle-fish bone, considered
as the indurated foam of the sea.
—जल-ह्रद, अस्,
m., N. of a man.
—जलाकर (°ल-आक्°), अस्, m. a source
of water, a spring, a fountain.
—जलाका, f. = जलौका,
a leech.
—जलाकाङ्क्ष (°ल-आक्°), अस्, m. = जल-
काङ्क्ष, an elephant.
—जलाक्षी (°ल-अक्°), f. an
aquatic plant, Commelina Salicifolia.
—जलाखु (°ल-
आखु), उस्, m. ‘water-mole, ’ an otter.
—जलाञ्चल
(°ल-अञ्°), अम्, n. a spring, well
natural water-course
the plant Blyxa Octandra.
—जलाञ्जलि (°ल-अञ्°),
इस्, f. a handful of water, or water held in the palms
of the hand, as presented to the manes of a dead
person &c.
—जलाटन (°ल-अट्°), अस्, m. ‘water-
goer, ’ a heron
(ई), f. a leech.
—जलाढ्य (°ल-
आढ्°), अस्, आ, अम्, watery, marshy.
—जलाणुक
(°ल-अण्°), अम्, n. the fry of fish.
—जलाण्टक, अस्,
m. a shark or (according to some) a large alligator
&c.
—जलाण्डक (°ल-अण्°), अम्, n. the fry of fish.
—जलात्मिका (°ल-आत्°), f. a leech
a well (in the
latter sense a various reading for जलाम्बिका).
—ज-
लात्यय (°ल-अत्°), अस्, m. the passing away of the
water (or clouds), autumn.
—जलादर्श (°ल-आद्°),
अस्, m. a watery mirror, water reflecting any object
like a mirror.
—जलाधार (°ल-आध्°), अस्, m. a
pond, a lake, a reservoir, any receptacle of water.
—जलाधिदैवत (°ल-अध्°), अम्, n., scil. भ or
नक्षत्र, the constellation Aṣāḍhā (having the
water as its deity
cf. जल-देव)
(अस्), m. an epithet
of Varuṇa (?).
—जलाधिप (°ल-अध्°), अस्, or जला-
धिपति (°ल-अध्°), इस्, or जलाध्यक्ष (°ल-अध्°),
अस्, m. an epithet of Varuṇa, lord of the waters.
—जलानुसार (°ल-अन्°), अस्, m. going or acting
like water.
—जलान्तक (°ल-अन्°), अस्, m., N. of a
son of Kṛṣṇa by Satya-bhāmā
(अस्, आ, अम्), having
water in the interior (अन्त)
containing water.
—जलापस्पर्शन (°ल-अप्°), अम्, n. touching
water, use of water.
—जलाभिषेक (°ल-अभ्°), अस्,
m. sprinkling with water.
—जलाम्बर (°ल-अम्°),
अस्, m., N. of a man, = Rāhala-bhadra in a former
birth.
—जलाम्बिका (°ल-अम्°), f. a well
[cf. जलात्-
मिका।]
—जलाम्बु-गर्भा (°ल-अम्°), f., N. of a
woman, = Gopā in a former birth.
—जलायुका (°ल-
आयु) or 1. जलालुका or जलालोका or जलावुका or
जलासुका, f. a leech (living in water).
—जलार्क
(°ल-अर्°), अस्, m. the sun reflected in water.
—जलार्-
णव (°ल-अर्°), अस्, m. the rainy season
the sea of
fresh water.
—जलार्थिन् (°ल-अर्°), ई, इनी, इ, desirous
of water, thirsty.
—जलार्द्र (°ल-आर्°), अस्, आ, अम्,
wet, charged with aqueous moisture
(अस्, आ), m. f.
wet cloth or clothes.
—जलालु (°ल-आलु), उस्, m. a
kind of bulbous plant.
—जलावतार (°ल-अव्°), अस्,
m. a landing-place at a river's side.
—जलावर्त (°ल-
आव्°), अस्, m. ‘the turning round of water, ’ an eddy, a
whirlpool.
—जलाविल (°ल-आव्°), अस्, आ, अम्, stained
or soiled with water.
—जलाशय (°ल-आश्°), अस्, आ,
अम्, resting or lying in water
stupid, dull, apathetic,
cold
(अस्), m. a pond, a tank, a lake, a reservoir or
any piece of water
a fish
the water-nut, Trapa
Bispinosa
(आ), f. a kind of plant, = गुण्डाला
(अम्),
n. the root of Andropogon Muricatus.
—जलाशयान्-
तर (°य-अन्°), अम्, n. another lake.
—जलाशयोत्-
सर्ग-तत्त्व (°य-उत्°), अम्, n. a part of the Smṛti-
tattva.
—जलाशयोत्सर्ग-विधि, इस्, m. title of a work
by Kamalākara-bhaṭṭa.
—जलाशायिन् (°ल-आश्°), ई, इनी,
इ, lying or sleeping in water as a penance.
—जलाश्रय
(°ल-आश्°), अस्, m. a piece of water, a pond, a lake
a
water-house
(आ), f. a kind of crane
a kind of grass.
—जला-षह् or जला-सह्, -षाट्, ट्, ट्, subduing water.
—जलाष्ठीला (°ल-अष्°) or ई, f. a large square pond.
—जला-साह, अस्, आ, अम्, = जला-षह्.
—जलासुका,
f., see जलायुका.
—जलाह्वय (°ल-आह्°), अम्, n. a
lotus (Nelumbium).
—जले-चर, अस्, ई, अम्, living
or going in water
(अस्), m. an aquatic animal
a
fish
any kind of water-fowl.
—जलेच्छया, f. the
plant Heliotropium Indicum
[cf. हस्ति-शुण्डा।]
—जले-जात, अम्, n. a lotus (Nelumbium).
—जलेन्-
द्र (°ल-इन्°), अस्, m. ‘chief of waters, ’ the sea
the
ocean of fresh water
Varuṇa, the regent of the
waters
N. of a Jina or Jaina saint.
—जलेन्धन
(°ल-इन्°), अम्, n. submarine fire.
—जलेभ (°ल-
इभ), अस्, m. a water-elephant
[cf. जल-हस्तिन्।]
—जले-रुह, अस्, m., N. of a king of Orissa
(आ),
f., N. of a plant, = कुटुम्बिनी.
—जले-वाह, अस्,
m. a diver (by caste or business).
—जलेश (°ल-
ईश), अस्, m. the sea, ocean
lord of the waters, i. e.
Varuṇa.
—जले-शय, अस्, आ, अम्, resting or abiding
in water
(अस्), m. an epithet of Viṣṇu
a fish.
—जलेश्वर (°ल-ईश्°), अस्, m. ‘lord of waters, ’ the
sea, the ocean
the deity of the waters, i. e. Varuṇa
N. of a sanctuary.
—जलोक, अस्, m., N. of a king
of Kaśmīra
(आ), f. a leech
see जलौकस्.
—जलो-
किका, f. a leech
see जलौकस्.
—जलोच्छ्वास (°ल-
उच्°), अस्, m. a drain or channel made for carrying
off an excess of water, or a similar channel made
naturally by the overflow of a river &c.
—जलोदर
(°ल-उद्°), अम्, n. ‘water-belly, ’ dropsy.
—जलोद्-
धत-गति (°ल-उद्°), इस्, f., N. of a metre consisting
of four lines of twelve syllables each.
—जलोद्भव
(°ल-उद्°), अस्, आ, अम्, born or produced in water,
aquatic, marine
(अस्), m. ‘origin of the waters, ’ N.
of a place
an aquatic animal
N. of a water-demon
slain by Kaśyapa
(आ), f., N. of a plant, = लघु-
ब्राह्मी, benzoin.
—जलोद्भूत (°ल-उद्°), अस्, आ,
अम्, born in or produced from water
(आ), f., N. of
a plant, = गुण्डाला.
—जलोन्नाद (°ल-उन्°), अस्, m.,
N. of one of the attendants of Śiva.
—जलोरगी
(°ल-उर्°), f. ‘water-snake, ’ a leech.
—जलौक, अस्,
m. a leech
(आ), f. a leech
[cf. the next.]
—ज-
लौकस् (°ल-ओक्°), आस्, आस्, अस्, living in water, an
inhabitant of the water, an aquatic animal
(आस्), m.,
N. of a king of Kaśmīra
(आस्), f. a leech (said to
be used in plur. only).
—जलौकस, अस्, आ, अम्, m.
f. n. a leech.
—जलौघ (°ल-ओघ), अस्, m. a
quantity of water.
2. जल, nom. P., Ved. जलति, to become water.
Macdonell
English
जल 1. jal-á,
n.
 (sts.
pl.
 ) water.
जल 2. jala,
a.
 (= jaḍa) stupid, foolish.
Benfey
English
जल जल (cf. जड),
I.
n.
1. Water,
Man. 4, 46.
2. A fragrant plant, Suśr.
2, 275, 19.
II.
f.
 ला, The name of a
river, MBh. 3, 10556.
--
Comp.
अति-,
adj.
 ,
f.
 ला, abounding in water, Rām. 4, 44, 64.
गन्ध-,
f.
 ला, fragrant water,
Bhāg. P. 1, 11, 15.
नेत्र-,
n.
 tears, Rām.
5, 25, 55.
रजनी-,
n.
 frost, hoarfrost,
dew.
स-,
adj.
 humid, Megh. 23.
Hindi
Hindi
पानी
Apte Hindi
Hindi
जल
वि* - जल् + अक्
"स्फूर्तिहीन, ठण्डा, शीतल, जड़"
जलम्
नपुं*
 - -
पानी
जलम्
नपुं*
 - -
"एक सुगन्धित औषधी का पौधा, खस"
जलम्
नपुं*
 - -
शीतलता
जलम्
नपुं*
 - -
पूर्वाषाढ़ नक्षत्र
जलम्
नपुं*
 - जल्+अच्
पानी
जलम्
नपुं*
 - जल्+अच्
सुगंधयुक्त औषध का पौधा
जलम्
नपुं*
 - जल्+अच्
गाय का भ्रूण
Shabdartha Kaustubha
Kannada
जल - अपवारणे (चुरा० उभ० सक० से०) जालयति-ते ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಆವರಿಸು /ಮುಚ್ಚು /ಮರೆ ಮಾಡು
जल - घातने (भ्वा० पर० सक० से०) जलति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿರುವ /ಹರಿತವಾಗಿರು
जल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನೀರು
निष्पत्तिः - > जल - "अच्" (३-१-१३४)
व्युत्पत्तिः - > जलति
प्रयोगाः - > "जलाभिलाषी जलमाददानां छायेव तां भूपतिरन्वगच्छत्" । "तस्यापतन्मूर्ध्नि जलानि जिष्णोः" ।
उल्लेखाः - > रघु० २-६, रघु० १४-८
जल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮುಡಿವಾಳವೆಂಬ ಒಂದು ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯ
जल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪೂರ್ವಾಷಾಢಾ ನಕ್ಷತ್ರ
जल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜ್ಯೋತಿಷದಲ್ಲಿ ಲಗ್ನದಿಂದ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸ್ಥಾನ
जल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹಸುವಿನ ಗರ್ಭ
जल
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಜಡ /ಮಂದ /ಮಂಕ
प्रयोगाः - > "दानं ददत्यपि जलैः सहसाधिरूढे को विद्यमानगतिरासितुमुत्सहेत"
उल्लेखाः - > माघ० ५-३७
विस्तारः - > "अनेडमूकस्तु जडो जलो मूकः" - वैज० । "जलं गोकलले नीरे ह्रीबेरेऽप्यन्यवज्जडे" - मेदि० ।
L R Vaidya
English
jala {% (I) a. (f. ला) %} The same as जड q.v.
jala {% (II) n. %} 1. Water, R.ii.6, iii.41
2. a kind of perfume (ह्रीवेर)
3. the constellation called पूर्वाषाढा.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
४, अपस्, अब्धि, अम्बु, अम्बुधि, अम्बुनिधि, अम्भोधि, अम्भोनिधि, अय, अर्णव, आप, आम्नाय, आय, आश्रम, उदधि, उदन्वान्, उपाय, कषाय, कृत, केन्द्र, कोष्ठ, गति, जल, जलधि, जलनिधि, तुरीय, तुर्य, तोय, दिक्, दिश्, दिशा, ध्यान, नदी, निगम, निम्नगेश, नीरधि, नीरनिधि, पयोधि, पयोनिधि, पाथ, पाथोधि, पितामहास्य, प्रणिम्नगेश, बन्ध, बन्धु, ब्रह्मोद्भव, महोर्मि, महोर्मिक, माल, युग, लवणोद, लोकपाल, वर्ण, वारिधि, वारिनिधि, वार्धि, विषधि, विषनिधि, वेद, श्रुति, सञ्ज्ञा, समुद्र, सलिलाकर, सागर, सुख
Bopp
Latin
जल (ut videtur, partim a r. जल्, partim a गल् fluere, s.
अ) Adj.
1) frigidus.
2) mente captus, turbatus, stupi-
dus, stultus, cf. जड. - Subst. n.
1) frigus.
2) (a r. गल्
fluere?) aqua, saepissime. (Cf. lat. gelu, goth. kalds fri-
gidus
lith. szála gelascit, su-szalú frigore necor, szal-
tas frigidus
russ. холодный cholodnyĭ id.
hib. gil
aqua.)
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
गो
पुस्त्री
गो, बाण, वाच्, पशु, भूमि, दिश्, रश्मि, जल, अक्षि, स्वर्ग, मातृ, वज्र, अग्नि, मुख, तत्त्व, वारि, वाजिन्, दृष्टि, दीधिति
बाणे वाचि पशौ भूमौ दिशि रश्मौ जलेऽक्षिणि ।
स्वर्गे मातरि वज्रेऽग्नौ मुखे तत्वे च गोध्वनिः ॥ १७ ॥
दिग्दृष्टि-दीधिति-स्वर्ग-वारि-वाग्वाण-वाजिषु ।
भूमौ पशौ च गोशब्दो विद्वद्भिर्दशसु स्मृतः ॥ १८ ॥
verse 1.1.1.17
page 0002
क
पुक्ली
क, मूर्धन्, चित्त, जल, काय, सुख, ब्रह्मन्, मारुत, बाल, काम, सुवर्ण, द्रविण
मूर्ध्नि चित्ते जले काये सुखे ब्रह्मणि मारुते ।
बाले कामे सुवर्णे च कशब्दो द्रविणेऽपि च ॥ २२ ॥
verse 1.1.1.22
page 0002
रस
पु
रस, जल, हर्ष, शृङ्गारादि, पुष्पादिनिर्यास, पारद, विष
रसो जलं रसो हर्षो रसः शृङ्गारपूर्वकः ।
रसः पुष्पादिनिर्यासः पारदोऽपि रसो विषम् ॥ २४ ॥
verse 1.1.1.24
page 0002
बाल
क्ली
बाल, जल, काशतृण
बालः केशो जलं बालं बालं काशतृणं मतम् ।
बालो मूर्खः शिशुर्बालो बालो वेग उदाहृतः ॥ ९९ ॥
verse 1.1.1.99
page 0007
कसेरुक
क्ली
कसेरुक, जल, कन्द
कसेरुकं जले कन्दे पृष्टस्यास्थ्नि कसेरुका ॥ २८ ॥
verse 2.1.1.28
page 0009
पिप्पल
पु
पिप्पल, जल, अश्वत्थ, वस्त्र, कर्तव्यवस्तु
पिप्पलाख्या जलाश्वत्थ-वस्त्र-कर्तव्य-वस्तुषु ।
verse 2.1.1.66
page 0012
वारि
क्ली
वारि, जल
करिणां बन्धनस्थानं वारिर्वारि जलं मतम् ॥ ६८ ॥
verse 2.1.1.68
page 0012
पयस्
क्ली
पयस्, क्षीर, जल
राजा चन्द्रो नृपे राजा पयः क्षीरं पयो जलम् ।
verse 3.1.1.87
page 0013
बर्हिस्
क्ली
बर्हिस्, दर्भ, जल
बर्हिर्दर्भो जलं बर्हिर्लाङ्गलं हलमिन्धनम् ।
verse 3.1.1.18
page 0014
Indian Epigraphical Glossary
English
jala, cf. sa-jala-sthala (IE 8-5)
the waters [in a village].
(IE 7-1-2), used in the sense of jaladhi to indicate ‘four’.
Lanman
English
jalá, n. water. [see √gal.]
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 जल्
मूलधातुः:
 जल
धात्वर्थः:
 घातने (तैक्ष्ण्यं)
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 जलति
धातुः:
 जल्
मूलधातुः:
 जल
धात्वर्थः:
 अपवारणे
गणः:
 चुरादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 उभयपदी
रूपम्:
 जालयति-ते
धातुप्रदीपः
Sanskrit
जलँ जल धान्ये
- जलति । जालं । जलम् ।। 835 ।।
जलँ जल अपवारणे
- जालयति जालम् 10
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
जल n. ° = प्रभाविशेष, Śrīk. XVIII, 28. 53.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
chab
१) अम्भस् २)+ुदक ३) जल
chu
१) अप् २) अब्धातु ३) अम्बु ४) अम्भस् ५) उदक ६) चन्द्र ७) जल ८) तोय ९) नदी १०) पयः ११) पानीय १२) प्रवाह १३) मूत्र १४) वारि १५) सरित् १६) सलिल १७) सलिलोदक १८)
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
नीरं वारि जलं दकं कमुदकं पानीयमम्भः कुशं
तोयं जीवनजीवनीयसलिलार्णांस्यम्बु वाः संवरम् ।
क्षीरं पुष्करमेघपुष्पकमलान्यापः पयःपाथसी
कीलालं भुवनं वनं घनरसो यादोनिवासोऽमृतम् ॥ १०६९ ॥
कुलीनसं कबन्धं च प्राणदं सर्वतोमुखम् ।
-wordlist-
नीर (क्ली), वारि (क्ली), जल (क्ली), दक (क्ली), क (क्ली), उदक (क्ली), पानीय (क्ली), अम्भस् (क्ली), कुश (क्ली), तोय (क्ली), जीवन (क्ली), जीवनीय (क्ली), सलिल (क्ली), अर्णस् (क्ली), अम्बु (क्ली), वार् (स्त्री), संवर (क्ली), क्षीर (क्ली), पुष्कर (क्ली), मेघपुष्प (क्ली), कमल (क्ली), आपः (स्त्रीब), पयस् (क्ली), पाथस् (क्ली), कीलाल (क्ली), भुवन (क्ली), वन (क्ली), घनरस (पुं), यादोनिवास (पुं), अमृत (क्ली), कुलीनस (क्ली), कबन्ध (क्ली), प्राणद (क्ली), सर्वतोमुख (क्ली)
--source--
उशीरं वीरणीमूले ह्रीवेरे वालकं जलम् ।
-wordlist-
उशीर (पुंक्ली), वीरणीमूल (क्ली), ह्रीबेर (क्ली), वालक (क्ली), जल (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
ह्रीवेर
ह्रीवेर, वालक, जल
उशीरं वीरणीमूलं ह्रीवेरं वालकं जलम् ।
verse 2.1.1.622
page 0070
आप्
आप्, तोय, घन, रस, पयस्, पुष्कर, मेघपुष्प, क, पानीय, सलिल, उदक, वारि, वार्, शम्बर, अर्णस्, पाथस्, कुश, जल, वन, क्षीर, अम्भस्, अम्बु, नीर, भुवन, अमृत, जीवनीय, दक
आपस्तोयं घनरसपयः पुष्करं मेघपुष्पं,
कं पानीयं सलिलमुदकं वारि वाः शम्बरं च ।
अर्णः पाथः कुशजलवनं क्षीरमम्भोऽम्बु नीरं,
प्रोक्तं प्राज्ञैर्भुवनममृतं जीवनीयं दकं च ॥ ६४८ ॥
verse 3.1.1.648
page 0074
कृपीट
कृपीट, उदर, जल
उदरे जले कृपीटं सम्बाधः सङ्कटे भगेऽप्युक्तः ।
verse 5.1.1.827
page 0095
कीलाल
कीलाल, रुधिर, जल
अकार्ये गुह्ये कौपीनं कीलालं रुधिरे जले ।
verse 5.1.1.830
page 0095
पुष्कर
पुष्कर, द्विरदकराग्र, पद्म, खड्गफल, व्योमन्, वाद्यभाण्डमुख, अगद, जल, तीर्थ
द्विरदकराग्रे पद्मे खड्गफले व्योम्नि वाद्यभाण्डमुखे ।
अगदे जले च तीर्थे पुष्करमष्टासु निर्दिष्टम् ॥ ८५८ ॥
verse 5.1.1.858
page 0098
काण्ड
काण्ड, प्रस्ताव, संघात, कुत्सा, आयुध, जल
प्रस्तावे संघाते कुत्सायामायुधे जले काण्डम् ॥ ८६७ ॥
verse 5.1.1.867
page 0099
नाममाला
Sanskrit
वार्, वारि, क, पयस्, अम्भस्, अम्बु, पाथस्, अर्णस्, सलिल, जल, सर, वन, कुश, नीर, तोय, जीवन, अप्, विष
वार्वारि कं पयोऽम्भोऽम्बु पाथोऽर्णः सलिलं जलम् ।
सरं वनं कुशं नीरं तोयं जीवनमब्विषम् ॥ १५ ॥
verse 0.1.1.15
page 0008
Mahabharata
English
Jala (“water.” personif.). § 270 (Brahmasabhāv.): II, 11, 438 (in the palace of Brahman).
पुराणम्
English
जल / JALA. A deity of water. In mahābhārata, Sabhā Parva, Chapter 11, Stanza 20 it is mentioned that this deva was a luminary in the durbar of brahmā.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: जलम्
Root: जल
Gender: नपुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ water
Shloka(s):
1|10|3|1 ► आपः स्त्री भूम्नि वार्वारि सलिलं कमलं जलम्। (वारिवर्गः)
1|10|3|2 ► पयः कीलालममृतं जीवनं भुवनं वनम्॥ (वारिवर्गः)
1|10|4|1 ► कबन्धमुदकं पाथः पुष्करं सर्वतोमुखम्। (वारिवर्गः)
1|10|4|2 ► अम्भोऽर्णस्तोयपानीयनीरक्षीराम्बुशम्बरम्॥ (वारिवर्गः)
1|10|5|1 ► मेघपुष्पं घनरसस्त्रिषु द्वे आप्यमम्मयम्। (वारिवर्गः)
3|3|5|1 ► मारुते वेधसि ब्रघ्ने पुंसि कः कं शिरोऽम्बुनोः। (नानार्थवर्गः)
3|3|25|2 ► लक्ष्यदृष्ट्या स्त्रियां पुंसि गौर्लिङ्गं चिह्नशेफसोः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|43|2 ► काण्डोऽस्त्री दण्डबाणार्ववर्गावसरवारिषु॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|76|1 ► वार्तं फल्गुन्यरोगे च त्रिष्वप्सु च घृतामृते। (नानार्थवर्गः)
3|3|176|2 ► इरा भूवाक्सुराप्सुस्यात्तन्द्रा निद्राप्रमीलयोः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|216|2 ► पदे लक्ष्ये निमित्तेऽपदेशः स्यात्कुशमप्सु च॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|224|1 ► पुम्भावे तत्क्रियायां च पौरुषं विषमप्सु च। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|10|3|1 ⇢ (अप्) (स्त्री)
➠ 1|10|3|1 ⇢ वाः (वार्) (नपुं)
➠ 1|10|3|1 ⇢ वारि (वारि) (नपुं) ⇒ rain, fluid, water, fluidity, kind of metre, species of grass [Andropogon - Bot.]
➠ 1|10|3|1 ⇢ सलिलम् (सलिल) (नपुं) ⇒ rain, waves, tears, water, flood, surge, surging, flowing, unsteady, eye-water, rainwater, fluctuating, kind of wind, particular high number
➠ 1|10|3|1 ⇢ कमलम् (कमल) (नपुं) ⇒ drug, water, lotus, copper, bladder, pale-red, medicament, rose-coloured, particular number, particular constellation
➠ 1|10|3|1 ⇢ जलम् (जल) (नपुं)
➠ 1|10|3|2 ⇢ पयः (पयस्) (नपुं) ⇒ milk, rain, fluid, water, night, power, juice, strength, vital spirit, semen virile, any fluid or juice, species of grass [Andropogon - Bot.]
➠ 1|10|3|2 ⇢ कीलालम् (कीलाल) (नपुं)
➠ 1|10|3|2 ⇢ अमृतम् (अमृत) (नपुं) ⇒ four, gold, food, pear, water, poison, nectar, number, heaven, beloved, ambrosia, not dead, immortal, property, eternity, beautiful, sweetmeat, immortality, boiled rice, quicksilver, imperishable, anything sweet, nectar-like food, veritable nectar, unsolicited alms, particular poison, final emancipation, world of immortality, milk clarified butter, residue of a sacrifice, antidote against poison, collective body of immortals, ray of light, name of a metre
➠ 1|10|3|2 ⇢ जीवनम् (जीवन) (नपुं) ⇒ life, milk, water, marrow, lifetime, living by, vivifying, existence, livelihood, enlivening, subsistence, giving life, fresh butter, making alive, means of living, manner of living, life-giving element, enlivening a magical formula
➠ 1|10|3|2 ⇢ भुवनम् (भुवन) (नपुं) ⇒ man, being, world, water, abode, house, earth, mankind, residence, place of being, living creature, causing to exist
➠ 1|10|3|2 ⇢ वनम् (वन) (नपुं) ⇒ wood, grove, water, abode, cloud, forest, plenty, spring, timber, longing, thicket, fountain, abundance, ray of light, earnest desire, body of a carriage, foreign or distant land, wooden vessel or barrel, coco-grass [Cyperus Rotundus - Bot.], quantity of lotuses or other plants growing in a thick cluster
➠ 1|10|4|1 ⇢ कबन्धम् (कबन्ध) (नपुं)
➠ 1|10|4|1 ⇢ उदकम् (उदक) (नपुं) ⇒ water, ablution, particular metre, ceremony of offering water to a dead person
➠ 1|10|4|1 ⇢ पाथम् (पाथ) (नपुं)
➠ 1|10|4|1 ⇢ पुष्करम् (पुष्कर) (नपुं) ⇒ war, sky, part, cage, arrow, union, water, lotus, battle, heaven, blue lotus, intoxication, skin of a drum, art of dancing, bowl of a spoon, blue lotus-flower, tip of an elephant's trunk, blade or the sheath of a sword, night of new moon falling on a Monday or Tuesday or Saturday, Indian lotus [Nelumbium Speciosum or Nymphaea Nelumbo - Bot.], crape ginger or Variegated ginger [Costus Speciosus or Arabicus - Bot.]
➠ 1|10|4|1 ⇢ सर्वतोमुखम् (सर्वतोमुख) (नपुं) ⇒ sky, water, complete, unlimited, turned every where, facing in all direction
➠ 1|10|4|2 ⇢ अम्भः (अम्भस्) (नपुं)
➠ 1|10|4|2 ⇢ अर्णः (अर्णस्) (नपुं) ⇒ wave, river, water, flood, stream, foaming sea ocean
➠ 1|10|4|2 ⇢ तोयम् (तोय) (नपुं)
➠ 1|10|4|2 ⇢ पानीयम् (पानीय) (नपुं) ⇒ water, drink, beverage, drinkable, to be drunk, to be cherished or protected or preserved
➠ 1|10|4|2 ⇢ नीरम् (नीर) (नपुं)
➠ 1|10|4|2 ⇢ क्षीरम् (क्षीर) (नपुं) ⇒ milk, water, thickened milk, milky juice or sap of plants
➠ 1|10|4|2 ⇢ अम्बु (अम्बु) (नपुं) ⇒ four, number, kind of grass [Andropogon - Bot.]
➠ 1|10|4|2 ⇢ शम्बरम् (शम्बर) (नपुं) ⇒ water, power, might, wealth, fastnesses of zambara, any vow or a particular vow
➠ 1|10|5|1 ⇢ मेघपुष्पम् (मेघपुष्प) (नपुं)
➠ 1|10|5|1 ⇢ घनरसः (घनरस) (पुं)
➠ 3|3|5|1 ⇢ कन् (कम्) (नपुं)
➠ 3|3|25|2 ⇢ गौः (गो) (स्त्री)
➠ 3|3|25|2 ⇢ गौः (गो) (पुं)
➠ 3|3|43|2 ⇢ काण्डः (काण्ड) (पुं) ⇒ low, vile, reed, heap, cane, stem, arrow, stalk, water, trunk, rudder, bundle, praise, branch, switch, privacy, cluster, flattery, occasion, quantity, multitude, long bone, abundance, opportunity, private place, kind of square measure, bone of the arms or legs, separate department or subject, baruwa sugarcane [Saccharum bengalense - Bot.], part of the trunk of a tree whence the branches proceed
➠ 3|3|43|2 ⇢ काण्डम् (काण्ड) (नपुं) ⇒ low, vile, reed, heap, cane, stem, arrow, stalk, water, trunk, rudder, bundle, praise, branch, switch, privacy, cluster, flattery, occasion, quantity, multitude, long bone, abundance, opportunity, private place, kind of square measure, bone of the arms or legs, separate department or subject, baruwa sugarcane [Saccharum bengalense - Bot.], part of the trunk of a tree whence the branches proceed
➠ 3|3|76|1 ⇢ घृतम् (घृत) (नपुं) ⇒ fat, ghee, water, cream, illumined, sprinkled, fluid grease, clarified butter, fertilizing rain, ghee i.e. clarified butter or butter which has been boiled gently and allowed to cool
➠ 3|3|176|2 ⇢ इरा (इरा) (स्त्री) ⇒ food, water, earth, speech, comfort, draught, sarasvatI, enjoyment, refreshment, ardent spirits, goddess of speech, any drinkable fluid
➠ 3|3|216|2 ⇢ कुशम् (कुश) (नपुं)
➠ 3|3|224|1 ⇢ विषम् (विष) (नपुं)
Related word(s):
जातिः ➡ जलम्
परा_अपरासंबन्धः ➡ शुण्डानिर्गतजलम्
गुण-गुणी-भावः ➡ निर्मलः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
जल, क पिधाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(चुरां-परं-सकं-सेट् ।) पिधानमाच्छादनम् । क, जालयति चन्द्रं मेघः । इति दुर्गादासः ॥
जल, ज धान्ये । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वां-परं-सकं-सेट् । अकं इति केचित् ।) ज, जालःजलः । धीयते अनेनेति धानं तस्य भावः धान्यंजीवनोपयोगिक्रिया । जलति लोकान् जलम् ।जीवयतीत्यर्थः । धीयते आच्छाद्यते अनेनेतिधानं तस्य भावः धान्यं आच्छादनक्रिया ।जलति जालेन मत्स्यान् जालिक इति वा ।गोविन्दभट्टस्तु धनस्य भावः धान्यं समृद्धिः ।जलति धनी समृद्धः स्यादित्यर्थ इत्याह । इतिदुर्गादासः ॥
जलं,
क्ली,
 गोकलनम् । ह्रीवेरम् । इति मेदिनी ।ले, १८ ॥
(यथा, भावप्रकाशे अरोचकाधि-कारे ।“जलं सकृष्णागुरुभृङ्गकेसरम् ।” इति ॥
* ॥
जलति जीवयति लोकात् जलति आच्छादयतिभूम्यादीनिति वा । जल + पचाद्यच् ।) पानी-यम् । पञ्चभूतान्तर्गतभूतविशेषः । अस्य धर्म्माः ।रूपं द्रवत्वं प्रत्यक्षयोगित्वञ्च । इदं गुरुरस-विशिष्टञ्च । अस्य गुणाश्चतुर्द्दश । यथा, --स्पर्शः १ संख्या २ परिमितिः ३ पृथक्त्वम् ४संयोगः ५ विभागः ६ परत्वम् ७ अपरत्वम् ८वेगः ९ द्रवत्वम् १० गुरुत्वम् ११ रूपम् १२रसः १३ स्नेहः १४ । अस्य वर्णः शुक्लः रसोमधुरः स्पर्शः शीतलः । स्नेहः द्रवत्वं स्वाभा-विकगुणः । परमाणुजलं नित्यम् । सावयव-जलं अनित्यम् । अनित्यजलं त्रिविधं यथा ।देहं अयोनिजम् १ इन्द्रियं रसनम् २ विषयःसिन्धुहिमादिः ३ । इति भाषापरिच्छेदः ॥
* ॥
तस्यात्पत्तिर्यथा --“रूपमात्राद्विकुर्व्वाणात्तेजसो दैवचोदितात् ।रसमात्रमभूत्तस्मादम्भो जिह्वारसग्रहः ॥
” * ॥
तस्य लक्षणं यथा, --“क्लेदनं पिण्डनं तृप्तिः प्राणनाप्यायनादनम् ।तापापनोदो भूयस्त्वभम्भसो वृत्तयस्त्विमाः ॥
”इति श्रीभागवतम् ॥
* ॥
“अपां शैत्यं तथा क्लेदो द्रवत्वं स्नेहसौम्यता ।जिह्वाविस्यन्दनञ्चापि भौमानां श्रपणं तथा ॥
चतुर्थमापो विज्ञेयं जिह्वाध्यात्मं प्रचक्ष्यते ।अधिभूतं रसस्तत्र सोमस्तत्राधिदैवतम् ॥
”इत्याश्वमेधिकपर्व्व ॥
* ॥
तत्पर्य्यायः । आपः २ स्त्रीलिङ्गवहुवचनान्तो-ऽयम् । वाः ३ वारि ४ सलिलम् ५ कमलम् ६पयः ७ कीलालम् ८ अमृतम् ९ जीवनम् १०भुवनम् ११ वनम् १२ कवन्धम् १३ उदकम् १४पाथः १५ पुष्करम् १६ सर्व्वतोमुखम् १७ अम्भः१८ अर्णः १९ तोयम् २० पानीयम् २१ नीरम् २२क्षीरम् २३ अम्बु २४ सम्बरम् २५ मेघपुध्पम् २६घनरसः २७ । इत्यमरः । १ । १० । ३ ॥
आपः २८सान्तक्लीवोऽयम् । सरिलम् २९ सलम् ३० जडम्३१ कम् ३२ अन्धम् ३३ कपन्धम् ३४ उदम् ३५दकम् ३६ नारम् ३७ शम्बरम् ३८ अब्भ्रपुष्पम्३९ धनरसम् ४० घृतम् ३१ । इति भरतः ॥
पीप्पलम् ४२ कुशम् ४३ विषम् ४४ काण्डम् ४५सवरम् ४६ सरम् ४७ कृपीटम् ४८ चन्द्रोरसम् ४९सदनम् ५० कर्व्वुरम् ५१ व्योम ५२ सम्बः ५३सरः ५४ इरा ५५ वाजम् ५६ तामरम् ५७ ।इति जटाधरः ॥
कम्बलम् ५८ स्यन्दनम् ५९ सम्ब-लम् ६० जलपीथम् ६१ क्षरम् ६२ ऋतम् ६३ऊर्ज्जम् ६४ कोमलम् ६५ सोमम् ६६ । इतिशब्दरत्नावली ॥
* ॥
तस्य गुणाः । ईषत् कषाय-त्वम् । मधुरत्वम् । क्लेदित्वम् । शीतलत्वम् ।तृष्णानाशित्वम् । अव्यक्तरसत्वम् । शरीरेन्द्रिय-तर्पणत्वञ्च ॥
* ॥
सुगन्धस्य तस्य गुणाः । अस्पष्ट-रसत्वम् । सुशीतत्वम् । तर्षनाशित्वञ्च ॥
* ॥
स्वच्छस्य तस्य गुणाः । लघुत्वम् । हृद्यत्वम् ।गुणवत्त्वञ्च ॥
* ॥
पर्णशैवालकर्दमयुक्तजल-गुणाः । पिच्छिलत्वम् । कृमिलत्वम् । क्लिन्न-त्वम् । विवर्णत्वम् । विरसत्वम् । सान्द्रत्वम् ।दुर्गन्धित्वम् । अहितकारित्वञ्च ॥
* ॥
दिवासूर्य्यकिरणरात्रिचन्द्ररश्मिजुष्टजलगुणाः । अरू-क्षत्वम् । अनभिष्यन्दित्वम । गगनाम्बुतुल्य-त्वञ्च ॥
* ॥
साधारणजलगुणाः । वृष्यत्वम् ।दीपनत्वम् । मधुरत्वम् । लघुत्वञ्च ॥
* ॥
वर्षा-कालीनजलगुणाः । गुरुत्वम् । अभिष्यन्दित्वम् ।मधुरत्वम् । सारकत्वञ्च ॥
* ॥
शरत्कालीन-जलगुणाः । अनभिष्यन्दित्वम् । लघुत्वञ्च ॥
* ॥
हैमन्तिकजलगुणाः । स्निग्धत्वम् । वल्यत्वम् ।वृष्यत्वम् । हितकारित्वभ् । गुरुत्वञ्च ॥
* ॥
शैशिरजलगुणः । कफवातनाशित्वम् । हैम-न्तिकात् किञ्चिल्लघुत्वञ्च ॥
* ॥
वासन्तिक-जलगुणाः । कषायत्वत् । मधुरत्यम् । वल्य-त्वम् । रूक्षत्वञ्च ॥
* ॥
ग्रैष्मिकजलगुणः ।अनभिष्यन्दित्वम् ॥
* ॥
शीतलजलगुणाः ।मदमूर्च्छाच्छर्द्दिपित्तज्वरश्रमक्लमतृषादाहमदा-त्ययविषनाशित्वम् ॥
* ॥
पवनाहतधारापात-जलगुणाः । विष्टम्भित्वम् । दुर्जरत्वञ्च ॥
* ॥
यत् अन्तर्वाष्पशीतलं तत् शृतशीतं तस्य गुणः ।त्रिदोषनाशित्वम् ॥
* ॥
जलस्य सिद्धकरण-प्रकारः । हेमन्ते शिशिरे पादहीनं वसन्तपादस्थितं ग्रीष्मशरत्कालयोरर्द्धावशेषितं वर्षा-स्वष्टावशेषितम् । दिवासिद्धं जलं रात्रौ गुरुरात्रिसिद्धं दिवागुरु ॥
* ॥
पुष्पसुवासितशुक्ल-वस्त्रपूतनूतनमृत्पात्रस्थजलगुणः । मङ्गलरुचि-कारित्वम् ॥
* ॥
अजीर्णे जलमौषधं जीर्णेवलप्रदं आहारकाले आयुर्जनकं भुक्तान्नोपरिरात्रौ न षेयम् ॥
* ॥
रात्रिशेषे जलपानगुणाः ।कासश्वासातीसारज्वरवमथुकटीकोठकुष्ठमूत्रा-घात-उदरार्शःश्वयथुगलशिरःकर्णनासाचक्षु-रोगवातपित्तकफक्षयजरोगनाशित्वम् ॥
* ॥
मेघशून्यरात्रिशेषे नाशिकारन्ध्रेण जलपान-गुणाः । बुद्धिकारित्वम् । चक्षुर्हितत्वम् । वली-पलितसर्व्वरोगनाशित्वञ्च ॥
* ॥
“जलञ्चतुर्व्विधं प्राहुरन्तरीक्षोद्भवं बुधाः ।धारञ्च कारकचैव तौषारं हैममित्यपि ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
तृषिताय रोगिणेऽपि जलं देयं यथा, --“पानीयं प्राणिनां प्राणास्तदायत्तं हि जीवनम् ।तस्मात् सर्व्वास्ववस्थासु न क्वचिद्बारि वार्य्यते ॥
अन्नेनापि विना जन्तुः प्राणान् धारयते चिरम् ।तोयाभावे पिपासार्त्तः क्षणात् प्राणैर्विमुच्यते ॥
तृषितो मोहमायाति मोहात् प्राणान् विमुञ्चति ।तस्माज्जलमवश्यं हि दातव्यं भेषजैः ममम् ॥
”इति राजवल्लभः ॥
* ॥
“पादेन घटमुत्थाप्य भाजने पूरयेज्जलम् ।तज्जलं मदिरातुल्यं भाण्डस्थं सुरया समम् ॥
”इति कर्म्मलोचनम् ॥
* ॥
तस्य दानमाहात्म्यं यथा, --“अन्ने दत्ते नरेणेह प्राणा दत्ता भवन्त्युत ।प्राणदानाद्धि परमं न दानमिह विद्यते ॥
अन्नं नापि प्रभवति पानीयात् कुरुसत्तम ! ।नीरजातेन हि विना न किञ्चित् संप्रवर्त्तते ॥
अन्नौषध्यो महाराज ! वीरुधश्च जलोद्भवाः ।यतः प्राणभृतां प्राणाः सम्भवन्ति विशाम्पते ! ॥
तस्मात् पानीयदानाद्वै न परं विद्यते क्वचित् ।तच्च दद्यान्नरो नित्यं यदीच्छेद्भूतिमात्मनः ॥
धन्यं यशस्यमायुष्यं जलदानमिहोच्यते ।शर्त्रूश्चाप्यधि कौन्तेय ! सदा तिष्ठति तोयदः ॥
सर्व्वकामानवाप्नोति कीर्त्तिञ्चैवेह शाश्वतीम् ।प्रेत्य चानन्त्यमश्नाति पापेभ्यश्च प्रमुच्यते ॥
तोयदो मनुजव्याघ्र ! स्वर्गं गत्वा महाद्युते ! ।अक्षयान् समवाप्नोति लोकानित्यब्रवीन्मनुः ॥
”इति महाभारते दानधर्म्मः ॥
* ॥
“एकहस्ते धृतं तोयमभक्ष्यं सर्व्वसम्मतम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते जन्मखण्डम् ॥
* ॥
“उद्धृतं वामहस्तेन यत्तोयं पिबति द्बिजः ।सुरापानेन तुल्यं स्यान्मनुराह प्रजापतिः ॥
”इति मनुः ॥
तस्य वेदोक्तपर्य्यायाः । अर्णः १ क्षोदः २ क्षद्मः ३नभः ४ अम्भः ५ कवन्धम् ६ सलिलम् ७ वाः ८वनम् ९ घृतम् १० मधु ११ पुरीषम् १२ पिप्पलम्१३ क्षीरम् १४ विषम् १५ रेतः १६ कशः १७जन्म १८ वृवूकम् १९ वूसम् २० तुग्र्या २१ वर्व्वुरम्२२ सुक्षेम २३ धरुणम् २४ सुरा २५ अर-विन्दानि २६ ध्वस्मन्वतु २७ जामि २८ आयु-धानि २९ क्षपः ३० अहिः ३१ अक्षरम् ३२मोतः ३३ तृप्तिः ३४ रहसः ३५ उदकम् ३६पयः ३७ रसः ३८ भेषजम् ३९ सहः ४० शवः४१ यहः ४२ ओजः ४३ सुखम् ४४ क्षत्त्रम् ४५आवयाः ४६ शुभम् ४७ यादुः ४८ भूतम् ४९भुवनम् ५० भविष्यत् ५१ आपः ५२ महत् ५३व्योमः ५४ यशः ५५ महः ५६ सर्णीकम् ५७स्वतीकम् ५८ सतीनम् ५९ गहनम् ६० गभी-रम् ६१ गम्भनम् ६२ ईम् ६३ अन्नम् ६४ हविः६५ सद्म ६६ सदनम् ६७ ऋतम् ६८ योनिः ६९ऋतस्ययोनिः ७० सत्यम् ७१ नीरम् ७२ रयिः७३ सत् ७४ पूर्णम् ७५ सर्व्वम् ७६ अक्षितम्७७ वर्हिः ७८ नाम ७९ सर्पिः ८० अपः ८१पवित्रम् ८२ अमृतम् ८३ इन्दुः ८४ हेम ८५स्वः ८६ स्वर्गाः ८७ शम्बरम् ८८ अम्बम् ८९वपुः ९० अम्बु ९१ तोयम् ९२ तूयम् ९३ कृपीटम्९४ शुक्रम् ९५ तेजः ९६ स्वधा ९७ वारि ९८जलम् ९९ जलाषम् १०० । इदमित्येकशत-मुदकनामानि । इति वेदनिर्घण्टौ १ अध्यायः ॥
* ॥
अस्य गुणाः ।पानीयं भ्रमनाशनं क्लमहरं मूर्च्छापिपासापहंतन्द्राच्छर्द्दिविनाशनं बलकरं निद्राहरं तर्पणम् ।हृद्यं गुप्तरसं ह्यजीर्णशमकं नित्यं हितं शीतलंलघ्वच्छं रसकारणं निगदितं पीयूषवज्जीवनम् ॥
”अथ तस्य भेदाः ।“पानीयं मुनिभिः प्रोक्तं दिव्यं भौममिति द्बिधा ।दिव्यं चतुर्व्विधं प्रोक्तं धाराजं करकाभवम् ॥
तौषारञ्च तथा हैमं तेषु धारं गुणाधिकम् ॥
”तत्र धारस्य लक्षणं गुणाश्च ।“धाराभिः पतितं तोयं गृहीतं स्फीतवाससा ।शिलायां वा सुधायां वा धौतायां पतितञ्च यत् ॥
सौवर्णे राजते ताम्रे स्फाटिके काचनिर्म्मिते ।भाजने मृण्मये चापि स्थापितं धारमुच्यते ॥
धारनीरं त्रिदोषघ्नमनिर्द्देश्यरसं लधु ।सौम्यं रसायनं वल्यं तर्पणं ह्लादिजीवनम् ॥
पाचनं मतिकृन्मूर्च्छातन्द्रादाहश्रमक्लमान् ।तृष्णां हरति तत्पथ्यं विशेषात् प्रावृषि स्मृतम् ॥
”अथ धाराजलस्य भेदौ ।“धाराजलञ्च द्बिविधं गाङ्गसामुद्रभेदतः ॥
”तत्रगाङ्गसामुद्रयोर्लक्षणं गणाश्च ।“आकाशगङ्गासम्बन्धि जलमादाय दिग्गजाः ।मेघैरन्तरिता वृष्टीः कुर्व्वन्तीति वचः सताम् ॥
गाङ्गमाश्वयुजे मासि प्रायो वर्षति वारिदः ।सर्व्वथा तज्जलं देवं तथैव चरके वचः ।स्थापितं हैमजे पात्रे राजते मृण्मयेऽपि वा ।शाल्यन्नं येन संसिक्तं भवेदक्लेदिवर्णवत् ॥
तद्गाङ्गं सर्व्वदोषघ्नं ज्ञेयं सामुद्रमन्यथा ।तत्तु सक्षारलवणं शुक्रदृष्टिबलापहम् ।विम्नञ्च दोषलं तीक्ष्णं सव्वकर्म्मसु गर्हितम् ।सामुद्रं त्वाश्विने मासि गुणैर्गाङ्गवदादिशेत् ॥
यतोऽगस्त्यस्य दिव्यर्षेरुदयात् सकलं जलम् ।निर्म्मलं निव्विषं स्वादु शुक्रलं स्याददोषलम् ॥
”अतएवाह ।“फुत्कारविषवातेन नागानां व्योमचारिणाम् ।वर्षासु सविषं तोयं दिव्यमप्याश्विनं विना ॥
”अथानार्त्तवजलगुणाः ।“अनार्त्तवं प्रमुञ्चन्ति वारि वारिधरास्तु यत् ।तत्त्रिदोषाय सर्व्वेषां देहिनां परिकीर्त्तितम् ॥
”अनार्त्तवं पौषादिमासचतुष्टयविषयम् ॥
अथ करकजलस्य लक्षणं गुणाश्च ।“दिव्यवाय्वग्निसंयोगात् संहताः खात् पतन्ति याः ।पाषाणखण्डवच्चापस्ताः कारक्योऽमृतोपमाः ॥
करकाजं जलं रूक्षं विशदं गुरु च स्थिरम् ।दारुणं शीतलं सान्द्रं पित्तहृत्कफवातकृत् ॥
”अथ तौषारजललक्षणं गुणाश्च ।“अपि नद्याः समुद्रान्ते वह्निरापश्च तद्भवाः ।धूमावयवनिर्म्मुक्तास्तुषाराख्यास्तु ताः स्मृताः ॥
”अपि नद्याः समुद्रान्ते वह्निः । नदीमारभ्यसमुद्रपर्य्यन्तं वह्निरास्ते । तद्भवाः वह्निभवाः ।धूमावयवनिर्म्मुक्ताः धूमांशरहिताः आपस्तुषा-राख्याः । तुष इति लोके तुस इति च ।“अपथ्याः प्राणिनां प्रायो भूरुहाणान्तु ता हिताः ।तुषाराम्बु हिमं रूक्षं स्याद्वातलमपित्तलम् ॥
कफोरुस्तम्भकण्ठाग्निमेदोगण्डादिरोगनुत् ॥
”अथ हैमजलस्य लक्षणं गुणाश्च ।“हिमवच्छिखरादिभ्यो द्रवीभूयाभिवर्षति ।यत्तदेव हिमं हैमं जलमाहुर्म्मनीषिणः ॥
हिमाम्बु शीतं पित्तघ्नं गुरु वातविवर्द्धनम् ॥
”हैमं जलं कुहंसजलम् । अन्ये तु ।“और्व्वानलधूमेरित-मम्बु समुद्रस्य यद्घनीमूतम् ।पवनानीतमुदीच्यांतद्धिममिंति कथ्यते मुनिभिः ॥
हिमं कुहंस इति लोके ।हिमन्तु शीतलं रूक्षं दारुण सूक्ष्ममित्यपि ।न तद्दूषयते वातं नच पित्तं न वा कफम् ॥
” * ॥
अथ भौमं जलं तद्भेदाश्च ।“भौममम्भो निगदितं प्रथमं त्रिविधं बुधैः ।जाङ्गलं परमानूपं ततः साधारणं क्रमात् ॥
”तेषां लक्षणानि गुणाश्च ।“अल्पोदकोऽल्पवृक्षश्च पित्तरक्तामयान्वितः ।ज्ञातव्यो जाङ्गलो देशस्तत्रत्यं जाङ्गलं जलम् ॥
बहुवार्ब्बहुवृक्षश्च वातश्लेष्मामयान्वितः ।देशोऽनूप इति ख्यात आनूपं तद्भवं जलम् ॥
मिश्रचिह्नस्तु यो देशः स हि साधारणः स्मृतः ।तस्मिन् देशे यदुदकं तत्तु साधारणं स्मृतम् ॥
जाङ्गलं भलिलं रूक्षं लवणं लघु तत्तनु ।वह्निकृत् कफकृत् पथ्यं विकारान् कुरुते बहून् ॥
आनूपं वार्य्यभिष्यन्दि स्वादु स्निग्धं घनं गुरु ।साधारणन्तु मधुरं दीपनं शीतलं लघु ॥
तर्पणं रोचनं तृष्णादाहदोषत्रयप्रणुत् ॥
”अथ भौगानामेव नादेयादीनां लक्षणानिगुणाश्च । तत्र नादेयस्य लक्षणं गुणाश्च ।“नद्या नदस्य वा नीरं नादेयमिति कीर्त्तितम् ।नादयमुदकं रूक्षं वातलं लघु दीपनम् ॥
अनभिष्यन्दि विशदं कटुकं कफपित्तनुत् ।नद्यः शीघ्रवहा लघ्य्वः सर्व्वा याश्चामलोदका ॥
गुर्व्व्यः शैवालसंछन्ना मन्दगाः कलुषाश्च याः ।नदीसरस्तडागस्थे कूपप्रस्रवणादिजे ॥
उदके देशभेदेन गुणान् दोषांश्च लक्षयेत् ॥
”अथौद्भिदस्य लक्षणं गुणाश्च ।“विदार्य्य भूमिं निम्नां यन्महत्या धारया स्रवेत् ।तत्तोयमौद्भिदं नाम वदन्तीति महर्षयः ॥
औद्भिदं वारे पित्तघ्नमविदाह्यतिशीतलम्प्रीणनं मधुरं बल्यमीषद्बातकरं लघु ॥
”अथ नैर्झरस्य लक्षणं गुणाश्च ।“शैलसानुस्रवद्बारिप्रवाहो निर्झरो झरः ।स तु प्रस्रवणश्चापि तत्रत्यं नैर्झरं जलम् ॥
नैर्झरं रुचिकृन्नीरं कफघ्नं दीपनं लघु ।मधुरं कटुकं पाके वातलं स्यादपित्तलम् ॥
”अथ सारसस्य लक्षणं गुणाश्च ।“नद्याः शैलादिरुद्धाया यत्र संस्रुत्य तिष्ठति ।तत् सरो जलजच्छन्नं तदम्भः सारसं स्मृतम् ॥
सारसं सलिलं बल्यं तृष्णाघ्नं मधुरं लघु ।रोचनं तुवरं रूक्षं बद्धमूत्रमलं सितम् ॥
”अथ तडागस्य लक्षणं गुणाश्च ।“प्रशस्तभूमिभागस्थो बहुसंवत्सरोषितः ।जलाशयस्तडागः स्यात्ताडायं तज्जलं स्मृतम् ॥
ताडागमुदकं स्वादु कषायं कटुपाकि च ।वातलं बद्धविण्मूत्रमसृक्पित्तकफापहम् ॥
”अथ वाप्यस्य लक्षणं गुणाश्च ।“पाषाणैरिष्टकाभिर्व्वा बद्धकूपा बृहत्तरा ।ससोपाना भवेद्वापी तज्जलं वाप्यमुच्यते ॥
वाप्यं वारि यदि क्षारं पित्तकृत् कफवातहृत् ।तदेव मिष्टं कफकृत् वातपित्तहरं भवेत् ॥
”अथ कौपस्य लक्षणं गुणाश्च ।“भूमौ खातोऽल्पविस्तारो गम्भीरो मण्डलाकृतिः ।बद्धोऽबद्धः स कूपः स्यात्तदम्भः कौप्यमुच्यते ॥
कौपं पयो यदि स्वादु त्रिदोषघ्नं हिमं लघु ।तत् क्षारं कफवातघ्नं दीपनं कफकृत् परम् ॥
”अथ चौड्यस्य लक्षणं गुणाश्च ।“शिलाकीर्णं स्वयं श्वभ्रं नीलाञ्जनसमोदकम् ।लतावितानसंछन्नं चौड्यमित्यभिधीयते ॥
अश्मादिभिरबद्धं यत्तत् चौड्यमिति चापरे ।तत्रत्यमुदकं चौड्यं मुनिभिः समुदाहृतम् ॥
चौड्यं वह्निकरं नीरं रूक्षं कफहरं लघु ।मधुरं पित्तनुद्रुच्यं पाचनं विशदं स्मृतम् ॥
”अथ पाल्वलस्य लक्षणं गुणाश्च ।“अल्पं सरः पल्वलं स्यात् यत्र चन्द्रर्क्षगे रवौ ।न तिष्ठति जलं किञ्चित् तत्रत्यं वारि पाल्वलम् ॥
पाल्वलं वार्य्यभिष्यन्दि गुरु स्वादु त्रिदोषकृत् ॥
”अथ विकिरस्य जलस्य लक्षणं गुणाश्च ।“नद्यादिनिकटे भूमिर्य्या भवेद्बालुकामयी ।उद्भाव्यते ततो यत्तु तज्जलं विकिरं विदुः ॥
विकिरं शीतलं स्वच्छं निर्द्दोषं लघु तत् स्मृतम् ।तुवरं स्वादु पित्तघ्नं क्षारं तत् पित्तलं मनाक् ॥
”अथ कैदारस्य लक्षणं गुणाश्च ।“केदारं क्षेत्रमुद्धिष्टं कैदारं तज्जलं स्मृतम् ।कैदारं वार्य्यभिष्यन्दि मधुरं गुरु दोषकृत् ॥
”अथ वृष्टिजलस्य लक्षणं गुणाश्च ।“वार्षिकं तदहर्वृष्टं भूमिष्ठमहितं जलम् ।त्रिरात्रमुषितं तत्तु प्रसन्नममृतोपमम् ॥
”अथ हेमन्तादिकालविशेषे विहितो जल-विशेषः ।“हेमन्ते सारसं तोयं ताडागं वा हितं स्मृतम् ।हेमन्ते विहितं तोयं शिशिरेऽपि प्रशस्यत ॥
वसन्तग्रीष्मयोः कौपं वाप्यं वा नैर्झरं जलम् ।न देयं वारि नादेयं वसन्तग्रीष्मयोर्बुधैः ॥
विषवद्बनवृक्षाणां पत्राद्यैर्दूषितं यतः ।औद्भिदं वान्तरीक्षं वा कौपं वा प्रावृषि स्मृतम् ॥
शस्तं शरदि नादेयं नीरमंशूदकं परम् ।दिवा रविकरैर्ज्जुष्टं निशि शीतकरांशुभिः ॥
ज्ञेयमंशूदकं नाम स्निग्धं दोषत्रयापहम् ।अनभिष्यन्दि निर्द्दोषमान्तरीक्षजलोपमम् ॥
बल्यं रसायनं मेध्यं शीतं लघु सुधासमम् ॥
”रविकरैर्ज्जुष्टमित्युक्ते दिवापदं समस्तदिवस-प्राप्त्यर्थं शीतकरांशुभिर्जुष्टमित्युक्ते निशीतिपदंसमस्तरात्रिप्राप्त्यर्थम् । अन्यच्च ।“शरदि स्वच्छमुदयादगस्त्यस्याखिलं हितम् ॥
”वृद्धसुश्रुतस्तु ।“पौषे वारि सरोजातं माघे तत्तु तडागजम् ।फाल्गुने कूपसम्भूतं चैत्रे चौड्यं हितं मतम् ॥
वैशाखे नैर्झरं नीरं ज्यैष्ठे शस्तं तथौद्भिदम् ।आषाढे शस्यते कौपं श्रावणे दिव्यमेव च ॥
भाद्रे कौपं पयः शस्तमाश्विने चौड्यमेव च ।कार्त्तिके मार्गशीर्षे च जलमात्रं प्रशस्यते ॥
”अथ जलस्य ग्रहणकालः ।“भौमानामम्भसां प्रायो ग्रहणं प्रातरिष्यते ।शीतत्वं निर्म्मलत्वञ्च यतस्तेषां महान् गुणः ॥
”अथ जलस्य पाने विधिः ।“अत्यम्बुपानान्न विपच्यतेऽन्न-मनम्बुपानाच्च स एव दोषः ।तस्मान्नरो वह्निविवर्द्धनायमुहुर्म्मुहुर्व्वारि पिबेदभूरि ॥
”अथ शीतलजलपानस्य बिषयाः ।“मूर्च्छापित्तोष्णदाहेषु विषे रक्ते मदात्यये ।भ्रमे श्रमे विदग्धेऽन्ने तमके वमथौ तथा ।ऊर्द्ध्वगे रक्तपित्ते च शीतमम्भः प्रशस्यते ॥
”अथ तन्निषेधः ।“पार्श्वशूले प्रतिश्याये वातरोगे गलग्रहे ।आध्माने स्तिमिते कोष्ठे सद्यः शुद्धौ नवज्वरे ॥
अरुचिग्रहणीगुल्मश्वासकासेषु विद्रधौ ।हिक्कायां स्नेहपाने च शीताम्बु परिवर्ज्जयेत् ॥
”अथाल्पजलपानस्य विषयाः ।“अरोचके प्रतिश्याये मन्देऽग्नौ श्वयथौ क्षये ।मुखप्रसेके जठरे कुष्ठे नेत्रामये ज्वरे ।व्रणे च मधुमेहे च पिबेत् पानीयमल्पकम् ॥
”अथ जलपानस्यावश्यकता ।“जीवानां जीवनं जीवो जगत् सर्व्वन्तु तन्मयम् ।अतोऽत्यन्ततया सुज्ञो न क्वचित् वारि वार्य्यते ॥
”हारीतश्च ।“तृष्णा गरीयसी घोरा सद्यःप्राणविनाशिनी ।तस्माद्देयं तृषार्त्ताय पानीयं प्राणधारणम् ॥
तृषितो मोहमायाति मोहात् प्राणान् विमु-ञ्चति ।अतः सर्व्वास्ववस्थासु न क्वचित् वारि वारयेत् ॥
”अथ प्रशस्तं जलम् ।“अगन्धमव्यक्तरसं सुशीतं तर्षनाशनम् ।अच्छं लघु च हृद्यञ्च तोयं गुणवदुच्यते ॥
”अथ निन्दितं जलम् ।“पिच्छिलं कृमिलं क्लिन्नं पर्णशैवालकर्द्दमैः ।विवर्णं विरसं सान्द्रं दुर्गन्धं न हितं जलम् ॥
कलुषं छन्नमम्भोजपर्णनीलीतृणादिभिः ।दुर्द्देशजमसंस्पृष्टं सौरचान्द्रमसांशुभिः ॥
अनार्त्तवं वार्षिकमपि प्रथमं तच्च भूमिगम् ।व्यापन्नं परिहर्त्तव्यं सर्व्वदोषप्रकोपणम् ॥
तत् कुर्य्यात् स्नानपानाभ्यां तृष्णाध्मानोदर-ज्वरान् ।कासाग्निमान्द्याभिष्यन्दिकण्डूगण्डादिकांस्तथा ॥
”अथ दुष्टजलस्य निर्द्दोषीकरणोपायः ।“निन्दितं चापि पानीयं क्वथितं सूर्य्यतापितम् ।सुवर्णं रजतं लोहं पाषाणं सिकतां मृदम् ॥
भृशं संताप्य निर्व्वाप्य सप्तधा साधितं तथा ।कर्पूरजातिपुन्नागपाटलादिसुवासितम् ॥
शुचिसान्द्रपटस्रावैः क्षुद्रजन्तुविवर्ज्जितम् ।स्वच्छं कनकमुक्ताद्यैः शुद्धं स्याद्दोषवर्ज्जितम् ॥
पर्णमूलविसग्रन्थिमुक्ताकनकशैबलैः ।गोमेदेन च वस्त्रेण कुर्य्यादम्बुप्रसादनम् ॥
”अथ पीतस्य जलस्य पाकावधिः ।“आमं जलं जीर्य्यति याममात्रंतदर्द्धमात्रं शृतशीतलञ्च ।तदर्द्धमात्रं तु शृतं कदुष्णंपयःप्रपाकेऽवधिरेष उक्तः ॥
”इति भावप्रकाशे वारिवर्गः ॥
अथ जले भगवत्पूजाविधिः ।“उत्तापेऽर्कांशुतो जाते शीतलेन सुगन्धिना ।जलेन पूरिते पात्रे श्रीकृष्णमुपवेशयेत् ॥
नित्यार्च्चाविधिनाभ्यर्च्च्य सायं सन्ध्यामुपास्य च ।देवं सिंहासने नीत्वा गन्धादिभिरथार्च्चयेत् ॥
नीराज्य देवं सर्व्वेभ्यो दत्त्वा तीर्थं भजेत् स्वयम् ।द्वादश्यान्तु विशेषेण रात्रौ तोयस्थमर्च्चयेत् ॥
”तन्माहात्म्यं यथा, गारुडे ।“स्वर्णपात्रेऽथवा रौप्ये ताम्रेवा मृण्मयेऽपि वा ।तोयस्थं योऽर्च्चयेद्भक्त्या शालग्रामसमुद्भवम् ॥
चक्राङ्कितं वा भूपाल ! निवृत्ते मधुमाधवे ।प्रतिमां स महाभागस्तस्य पुण्यमनन्तकम् ॥
यावद्धराधरो लोके यावच्चन्द्रदिवाकरौ ।तावत्तस्य कुले कश्चिन्न भवेद्भूप ! नारकी ॥
तस्माज्ज्यैष्ठे सदा भूप ! तोयस्थं पूजयेद्धरिम् ।वीततापो नरस्तिष्ठेद्यावदाहूतसंप्लवम् ॥
कृतैः सुशीतलैस्तोयैस्तुलसीदलवासितैः ।शुचिशुक्रगते काले येऽर्च्चयिष्यन्ति केशवम् ॥
जलस्थं विविधैः पुष्पैर्म्मुच्यते यमयातनात् ॥
जलस्रष्टा यतो विष्णुर्ज्जलशायी जलप्रियः ।तस्माद्ग्रीष्मे विशेषेण जलस्थं पूजयेद्धरिम् ॥
नीरमध्यस्थितं कृत्वा शालग्रामसमुद्भवम् ।योऽभ्यर्च्चयेन्महाभक्त्या स भवेत् कुलपावनः ॥
कर्किराशिगते सूर्य्ये मिथुनस्थे विशेषतः ।येनार्च्चितो हरिर्भक्त्या जलमध्ये महीपते ! ॥
द्वादश्यान्तु विशेषेण जलस्थं जलशायिनम् ।योऽभ्यर्च्चयेत् कृत तेन यज्ञकोटिशतं भुवि ॥
पात्रे गन्धादिकं कृत्वा यः क्षिपेद्गरुडध्वजम् ।द्बादश्यां पूजयेद्रात्रौ मुक्तिभागी भवेन्नरः ॥
”किञ्च ।“घनागमे प्रकुर्व्वन्ति जलस्थं वै जनार्द्दनम् ।ये नरा नृपतिश्रेष्ठ ! तेषां वै नरकं ध्रुवम् ॥
”“तथैवात्युष्णसमये कालिन्द्यादौ विशेषतः ।सम्पादयेद्भगवतो जलक्रीडामहोत्सवम् ॥
”इति श्रीहरिभक्तिविलासे १५ विलासः ॥
जलः, त्रि, (जलति आच्छादयति विनाशयति वाज्ञानं बुद्धिप्रतिमां वेति । जल + अच् ।) जडः ।इति मेदिनी । ले, १८ ॥
(यथा, काशीखण्डे । २९ । ६६ ।“जाड्यविध्वंसनकरी जगद्योनिर्ज्जलाविला ॥
”“जलानां जडानामज्ञानानामित्यर्थः । आविलेवकलुषितेव आवृतेवेति वा ।” इति तट्टीका ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
जल आच्छादादने चुरा०
उभ०
सक०
 सेट् । जालयति तेअजीजलत् त ।
जल तीक्ष्णीभवने जीवनोपयोगिक्रियायां च अक०
भ्वा०
पर०
 सेट् ।जलति अजालीत् जजाल जेलतुः । ज्वलादि जलः जालः ।
जल
त्रि०
 जल--अच् डस्य लोवा । १ जडे । २ उदके, ३ ह्रीवेरे गन्धद्रव्ये, ज्योतिषोक्ते लग्नावधिके ४ चतुर्थस्थाने, ५ पूर्वाषाडानक्षत्रे च
न०
 शब्दार्थचि० । जलञ्च पञ्चभूतान्त-र्गतभूतभेदः तद्भेदगुणादिकं सुश्रुतोक्तं अम्बुशब्दे ३२९३०पृष्ठे दर्शितम् घनशब्दे २७८६ पृष्ठे च तस्य विवृतिः ।“अपां शैत्यं तथा क्लेदो द्रवत्वं स्नेहसौम्यता । जिह्वा-भिष्यन्दनञ्चापि भौमानां श्रपणं तथा । चतुर्थमापोविज्ञेयं जिह्वाध्यात्मं प्रचक्षते । अधिभूतं रसास्तत्र सोम-स्तत्राधिदैवतम्” भा० आश्व० अ० । “तदङ्गनिष्यन्दजलेनलोचने” “जलाभिलाषी जलमाददानाम्” रघुः । “नतज्जलं यन्न सुचारुपङ्कजम्” भट्टिः“तृषिताय रोनिणेऽपि जलं देयं तथा च “पानीयंप्राणिनां प्राणास्तदायत्तं हि जीवनम् । तस्मात् सर्वा-स्ववस्थासु न क्वचित् वारि वार्यते । अन्नेनापि विना जन्तुःप्राणान् धारयते चिरम् । तोयाभावे पिपासार्त्तःक्षणात् प्राणैर्विमुच्यते । तृषितो मोहमायाति मोह्यत्प्राणान् विमुञ्चति । तस्माज्जलमवश्यं हि दातव्यंभेषजैः सममिति” राजवल्लभः । “पादेन घटमुत्थाप्यभाजने पूरयेज्जलम् । तज्जलं मदिरातुल्यं भाण्डस्थंसुरया समम्” इति कर्मलोचनः तस्य दानमाहात्म्यंयथा । “अन्ने दत्ते नरेणेह प्राणा दत्ता भवन्त्युत ।प्राणदानाद्धि परमं न दानमिह विद्यते । अन्नं चापिप्रभवति पानीयात् कुरुसत्तम! । नीरजातेन हि विनान किञ्चित् संप्रवर्त्तते । अन्नौषध्यो महाराज! वीरु-धश्च जलेद्भवाः । यतः प्राणभृतां प्राणाः सम्भवन्तिविशाम्पते! । तस्मात् पानीयदानाद्वै न परं विद्यतेक्वचित् । तच्च दद्यान्नरो नित्यं यदीच्छेद्भूतिमात्मनः ।धन्यं यशस्यमायुष्यं जलदानमिहोच्यते । शत्रूंश्चाप्य-वि कौत्तेय! सदा तिष्ठति तोयदः । सर्वकामानवाप्नोतिकीर्त्तिञ्चैवेह शाश्वतीम् । प्रेत्य चानन्त्यमश्नाति पापे-भ्यश्च प्रमुच्यते । तोयदो मनुजव्याघ्र! स्वर्गं गत्वामहाद्युते! । अक्षयान् समवाप्नोति लोकानित्यब्रवीन्मनुः” भा० शा० दा० अ० हेमाद्रौ दा० खण्डे विशेषोदृश्यः “पानीयं प्राणिनः प्राणाः पार्नायं पावन महत् ।पानीयस्य प्रदानेन तृप्तिर्भवति शाश्वती” जलदानमन्त्रःजलवर्षणज्ञानाय वर्षाद्यधिपराजाद्यानयनं तत्फलञ्चकृशिसंग्रहे दर्शितं यथा“वृष्टिमूला कृषिः सर्व्वा वृष्टिमूलञ्च जीवनम् ।तस्मादादौ प्रयत्नेन वृष्टिज्ञानं समाचरेत् । ततो वर्षस्यराजानं मन्त्रिणं मेघमेव च । आढकं सलिलञ्चापिवृष्टिज्ञानाय शोधयेत् । शाकं त्रिगुणितं कृत्वा द्वियुतंमुनिना (७) हरेत् । भागशिष्टो नृपोज्ञेयो नृपान्मलीचतुर्थकः ।” अथ नृपादिफलम् । “चित्तलाऽर्के नापेवृष्टिर्वृष्टिरुग्रा निशापतौ । वृष्टिर्मन्दा सदा भौमे चन्द्रजेवृष्टिरुत्तमा । गुरौ च शोभना वृष्टिर्भार्गवे वृष्टिरुत्तमा ।पृथिवी धूलिसम्पूर्णा वृष्टिहीना शनौ नृपे । यस्मित्संवत्सरे चैव अर्को राजा भविष्यति । शस्यहानिर्भवेत्तत्रनित्यं रोगश्च जायते । यस्मिन्नव्दे विधूराजा शस्यपूणाच मेदिनी । नैरुज्यञ्च सुवृष्टिश्च सुभिक्षं क्षितिमण्डण्डले ।यस्मिन्नव्दे कुजो राजा सस्यशून्या च मेदिनी । नैरुज्यविनिवृत्तिश्च दुर्भिक्षं क्षतिमण्डले । यत्राव्दे चन्द्रजोराजा सर्वशस्या च भूर्भवेत् । धर्म्मे स्थितिर्मनःस्थैर्प्यंवृष्टिकारणमुत्तमम् । यत्राव्दे च गुरूराजा सर्व्वा रम-वती मही । नृपाणां वर्द्धनं नित्यं धनधान्यादिकंफलम् । राजा दैत्यगुरुः कुर्य्यात् सर्वशस्यं धरातलम् ।संग्रामो वातवृष्टिश्च रोगोपद्रव एव च । मन्दा वृष्टिःसदा वातो राजा संवत्सरे शनिः । शाकस्य कालंत्रिगुणीकृतञ्च द्विवाणवस्वब्धिसमन्वितञ्च । राजा चमन्त्री च जलाधिपश्च शस्याधिपः स्यान्मुनिभाजितेन ।(शाकस्य कालं त्रिगुणीकृतञ्च पक्षण युक्तं मुनिनाहरेच्च । सूर्य्यादि वर्षाधिपतिश्च शेषो मन्त्री चतुर्थो भवतिप्रसिद्धः ।) पाठान्तरम् । यथा वृष्टिफलं प्रोक्तं वत्-सरे ग्रहभूपतौ । तथा वृष्टिफलं ज्ञेयं विज्ञैर्वत्सर-मन्त्रिणि ।” अथ मेघानयनम् । “शाकं वह्निसमायुक्तंवेदेन भागमाहरेत् । शेषं मेघं विजानीयादावर्त्तादियथाक्रमम् । आवर्त्तश्चैव संवर्त्तः पुष्करो द्रोण एवच । चत्वारो जलदाः प्रोक्ता आवर्त्ताद्या मनीषिभिः ।एकदेशेन चावर्त्ते संवर्त्ते सर्वतो जलम् । पुष्करे दुष्करंबारि द्रोणे बहुजला मही ।” अथ जलाढक-निर्णयः । “शतयोजनविस्तीर्णं त्रिंशद्योजनमुच्छ्रि-तम् । आढकस्य भवेन्मानं मुनिभिः परिकीर्त्तितम् ।युग्माऽजगोमीनगते शशाङ्के रविर्यदा कर्कटकं प्रयाति ।शताढकं कं हरिकार्म्मुकेऽर्द्धं वदन्ति कन्यामृगयोरशी-तिम् । कुलीरकुम्भालितुलाभिधाने जलाढकं षण्णवतिंवदन्ति । अनेन मानेन तु वत्सरस्य निरूप्य नीरं कृषि-कर्म्म कार्य्यम्” । एतत्सर्वं विंशत्या हरणीयम् ।समुद्रे दश भागांश्च षड्भागानपि पर्बते । पृथिव्यांचतुरोभागान् सदा वर्षति वासवः ।” अथ पौषादि-मासीयवृष्टिलक्षणम् । “सार्द्धं दिनद्वयं मानं कृत्वापौषादिना बुधः । गणयेन्मासिकीं वृष्टिमवृष्टिं वानिल-क्रमात् । सौम्यवारुणयोर्वृष्टिरवृष्टिः पूर्व्वयाम्ययोः ।निर्व्वाते वृष्टिहानिः स्यात् सङ्कुले सङ्कुलं जलम् । एकैकंपञ्चदण्डेन मासस्य दिवसो मतः । पूर्वार्द्धे वासरी वृष्टि-रुत्तरार्द्धे च नैशिकी । दत्त्वा दण्डे पताकान्तु वात-स्यानुक्रमेण च । विज्ञेया मासिकी वृष्टिर्दृष्ट्वा वातंदिवानिशम् । धूलीभिरेव शवलीकृतमन्तरीक्षं विद्यु-च्छटाच्छुरितवारुणदिग्विभागम् । पौषे यदा भवतिमासि सिते च पक्षे तोयेन तत्र सकला प्लवते धरित्री ।पौषे मासि यदा वृष्टिः कुज्झटिर्व्वा यदा भवेत् । तदादौसप्तमे मासि तां तिथिं प्लाव्यते मही । अथ माघादिफलम् ।माघस्य सितसप्तम्यां वृष्टिर्व्वा मेघदर्शनम् । तदा संवत्सरोधन्यः सर्वशस्यफलप्रदः । सप्तम्यां स्वातियोगे यदि पततिजलं माथ क्षऽन्धकारे वायुर्व्वा चण्डवेगः सजलजलधरौगर्ज्जितो वासरे वा । विद्युन्मालाकुलं वा यदि भवतिनभो नष्टचन्द्रार्कतारं तावद्वर्षन्ति मेघाः प्लतधरणितलेयावदाकार्त्तिकान्तम् । माघे बहुलसपम्यां तथैव फाल्गु-नस्य च । चैत्र शुक्लवृतीयायां वैशाखे प्रथमेऽहनि ।एतासु चण्डवातो वा तडिद्वृष्टिरथापि वा । तदा स्यात्शोभना प्रावृट् भवेत् शस्यवती क्षितिः । धनुर्मकरकुम्भेषुयदा वर्षति वासवः । तदादि सप्तमे मासि वारिपूर्णाभवेन्मही ।”अथ चैत्रलक्षणम् । प्रतिपदि मधुमासे भानुवारःसितायां यदि भवति तदा स्याच्चित्तला वृष्टरवदे ।अविरलपृथुधारासान्द्रवृष्टिप्रवाहैर्धरणितलमशेषं प्लाव्यतेसोमवारे । अवनितनयवारे नास्ति वृष्टिर्न शस्यं कवि-गुरुभृगुजानां वासरे शस्यपूर्त्तिः । जलनिधिरपि शोषंयाति वारेण शौरेर्भवति खलु धरित्री धूलिजालैरदृश्या ।चैत्राद्यभागे चित्रायां भवेच्चेच्चित्तला क्षितिः । शेषे-ऽपि चैव चात्यर्थं क्ष्मा मध्ये बहुवर्षिणीअथ वैशाखलक्षणम् । प्रवाहयुक्तनद्यान्तु दण्डंन्यस्य जले निशि । वैशाखशुक्लप्रतिपथिथौ वृष्टिं निरू-पयत् । ॐ सिद्धिरिति मन्त्रेण मन्त्रयित्वा शतद्वयम् ।अङ्कयित्वा तु तं दण्डमङ्कतुल्ये जले क्षिपेत् । प्रातरु-त्थाय सहसा तदङ्कन्तु निरूपयेत् । समं चैवाधिक न्यूनंभविष्यज्जलकाङक्षया । गतवत्सरवद्वारि वन्या चैव समेभवेत् । हीने हीनं भवेद्वारि भवेद्वन्या च तादृशीअङ्काधिक्ये च द्विगुणा वृष्टिर्वन्या च जायते । इदंपराशरेणोक्तं भविष्यद्वृष्टिलक्षणम् । सूर्य्योदये विषुवतोजगतां विपत्तिर्मध्यं गते दिनकरे बहुशस्यहानिः । अस्तंगते दिनकरे तु तदर्द्धशस्यमैश्वर्य्यभोगमतुलं खल चार्द्ध-रात्रौ । तदा संवत्सरो धन्यो बहुशस्यफलप्रदः ।अथ ज्यैष्ठलक्षणम् । ज्येष्ठादौ च सिते पक्षे आर्द्रादौदशऋक्षके । सजला निर्जला यान्ति निर्जलाः सजलाइव । रेखात्रयं समुल्लिख्य ताभिस्ताश्च विवर्द्धयेत् ।त्रिशृङ्गं सर्वकोणेषु पर्वतं तत्र दापयेत् । ईशानातिदक्षिणाङ्कान् संलिखेदनलादितः । येन येनाजसंक्रान्तिस्तेन प्रावृट्फलं भवेत् । अतिवृष्टिः समुद्रे स्यादना-वृष्टिस्तु पर्वते । कक्षयोश्चित्तला वृष्टिः सुवृष्टिः शैल-सन्धिषु । (मतान्तरे । रेखातूर्य्यकमुल्लिख्य ताडितम् वेदसम्भवैः ईशानदक्षिणे शृङ्गं लिखेदनलभादितः । येनयेनाजसंक्रान्तिस्तेन प्रावृट्फलं वदेत् । अश्विन्यादौ समु-द्रेषु नक्षत्रञ्च द्वयं द्वयम् । कक्षपर्वततीरेषु एकैकं परि-कीर्त्तितम् ।”) “चित्रास्वातिविशाखासु ज्यैष्ठे मासिनिरभ्रता । तास्वेव श्रावणे मा स यदि वर्षति, वर्षति ।”अथ आषाढलक्षणम् । “आषाणां पौर्णमास्यां सुरपति-ककुभं वाति वातः, सुवृष्टिः, शस्यध्वंसं प्रकुर्य्याद्दहनदिशिगते, मन्दवृष्टिर्यमेन । नैरृत्यां शस्यहानि, र्बरुण-दिशि जलं, वायुना वायुकोपः, कौवेर्य्यां शस्यपूर्णांप्रथयति नियतं मेदिनीं, शस्यमीशे । आषाढस्य सितेपक्षे नवम्यां यदि वर्षति । वर्षत्येव तदा देवस्तत्रावृष्टौकुतो जलम् । शुक्लाषाढीनवम्यामुदयगिरितटीनिर्मलत्वंप्रयाते स्वीयं कालं विधत्ते खरतरकिरणो मण्डलाकारमुख्यम् । जीमूतैर्वेष्टितोऽसौ यदि भवति रविर्गम्य-मानेऽस्तशैले तावत् पर्य्यन्तमेव प्रणदति जलदो यावदस्तंतुलायाः ।”अथ श्रावणलक्षणम् । “रोहिण्यां श्रावणे मासियदि वर्षति वासवः । तदा वृष्टिर्भवेत्तावद्यावन्नो-त्तिष्ठते हरिः । कर्कटे रोहिणीऋक्षे यदि वृष्टिर्नजायते । तदा पराशरः प्राह हाहा लोकस्य कागतिः । श्रावणे मासि रोहिण्यां न भवेद्वर्षणं यदि ।विफलारम्भसंक्लेशास्तदा स्युः कृषिवृत्तयः ।”अथ भाद्रलक्षणम् । सिंहे च भौमवारे च पर्वफल्गुनिऋक्षके । व्यतीपाते च नन्दायां तुलायां वर्षयेद्रविः ।”अथ सद्यावृष्टिज्ञानम् । जलहस्ती जलस्थो वा विकटेऽथ जलस्य वा । दृष्ट्वा पृच्छति वृष्ट्यर्थं वृष्टिः संजायतेऽचिरात् । अकस्मादन्नमादाय उचिष्ठति पिपालिका ।भेकः शब्दायतेऽकस्मात्तदा वृष्टिर्भवेद्ध्रुवम् । विडालानकुलाः सर्पा ये चान्ये वा विलेशयाः । धावन्ति शरभामताः सद्यो वृष्टिर्भवेद्ध्रुवम् । कुर्वन्ति बालका मार्गेधूलीभिः सेतुबन्धनम् । मयूराश्चैव नृत्यन्ति सद्यो वृष्टिःप्रजायते । अवातवातदुष्टानां नृणामङ्गव्यथा यदि ।वृक्षाद्यारोहणञ्चाहेः सद्यो वर्षणलक्षणम् । पक्षयोः शोषणंरौद्रे खगानामम्बुचारिणाम् । झिल्लीरवस्तथाकाशेसद्यो वृष्टिः प्रजायते ।”अथ ग्रहसञ्चारे वृष्टिलक्षणम् । “चलत्यङ्गारकेवृष्टिर्ध्रुवा वृष्टिः शनैश्चरे । वारिपूर्णां महीं कृत्वापश्चात् सञ्चरते गुरुः । ग्रहाणामुदये चास्ते तथा वक्रा-तिचारयोः । प्रायो वर्षन्ति जलदा नृपाणामुद्यमेऽपिच । चित्रामध्यगते जीवे भिन्नभाण्डमिव खवेत् ।ततः स्वातीं समासाद्य महामेघ न विमुक्तति । प्रायेणो-पचितान्मेघान् स्वातिरेकाऽप्यपोहति । श्रवणे जनितंवर्षं रेवत्याञ्च विमुञ्चति ।”अथ अनावृष्टिलक्षणम् । “ध्रुवे च वैष्णवे हस्ते मूले शक्रेचरन् कुजः । सद्यः करोत्यनावृष्टिं कृत्तिकासु मघासु च ।कजपृष्ठगतो भानुर्भानुपृष्ठगतः कुजः । सूर्य्येण च युतोभौमः समुद्रमंप शोषयेत् । सद्यो निकृन्तयेद्वृष्टिं चित्रा-मध्यगतो भृगुः । अङ्गारको यदा सिंहे तद ङ्गारमयीमही । स एव रविणा युक्तः समुद्रमपि शोषयेत् ।”ज्यो० त० कश्चिद्विशेष उक्तो यथा“भुजबलभीमे “व्रजति यदि कजः पतङ्गमार्गे घट इवभिन्नतलो जलं ददाति । अथ भवति दिवाकराग्रतश्चेत्प्रलयघनानपि शोषयत्यवश्यम् । यावन्मात्तण्डसूनुश्चरतिधनुरथो मन्मथं मीनकन्ये तावद्दुर्भिक्षपीडा भवति चमरणं क्षुत्पिपासादिघोरम् । उर्व्वी निस्तूर्य्यशब्दा शव-शिरपटलैर्नर्त्तयन्ते पिशाचाः ग्रामाः शून्या भवेयर्नर-पतिरहिता ह्यस्ति कङ्कालमाला । वक्रं करोति रविजोधरणीसुतो वा मूलर्क्षहस्तमधरेवतिमैत्रभषु । छत्रोप-भङ्गपतनादि च सैनिकानां सर्वत्र लोकमरणं जलधौत-देशः । यदा च सौरिः सुरराजमन्त्रिणा समेत्य तिष्ठेत्कचिदृक्षमण्डले । तदाङ्गवङ्गान्धककोशलेषु त्रिभागशेषांकुरुते वसुन्धराम् । तिष्ठेतां यावदेकर्क्षे वाक्पत्यवनिजौ ।पदे तावत् क्षुद्रोगसंग्रामात् प्रजानां क्षयमादिशेत्” । “आरभ्यशुक्लपतिपत्तिथिं मार्गात्तु चैत्रकं गर्भनीहारैजलदैरितिप्रावृट्परीक्षणम् । यन्नक्षत्रं गतवति विधौ जायते तत्रगर्भः पश्चादस्मान्नवतिशतके १९ चाह्नि तस्य प्रसूतिः” ।गर्भशब्दे च २५५१ अम्बुगर्भोवृहत्संहितोक्तो दर्शितः ।वर्षणसूचकनिमित्तानि वृ० सं० २४ अ० उक्तानि यथा“ज्यैष्ठ्यां समतीतायां पूर्वाषाढादिसम्प्रवृष्टेन । शुभ-मशुभं वा वाच्यं परिमाणं चाम्भसस्तज्ज्ञैः । हस्त-विशालं कुण्डकमधिकृत्याम्बुप्रमाणनिर्देशः । पञ्चाशत्पल-माढकमनेन मिनुयाज्जलं पतितम् । येन धरित्रीमुद्राजनिता वा विन्दवस्तृणाग्रेषु । वृष्टेन तेन वाच्यंपरिमाणं वारिणः प्रथमम् । केचिद्यथाभिवृष्टं दश-योजनमण्डलं वदन्त्यन्ये । गर्गवशिष्ठपराशरमतमेतद्द्वाद-शान्न परम् । येषु च भेष्वभिवृष्टं भूयस्तेष्वेव वर्षतिप्रायः । यदि नाप्या(२०)दिषु वृष्टं सर्वेषु तदा त्वनातुष्टिः ।हस्ताप्य२० सौम्य५ चित्रापौष्ण० ७ धनिष्ठासु षोडश द्रोणाः ।शतभिषगैन्द्र१८ स्वातिषु चत्वारः कृत्तिकासु दश । श्रवणेप्रधानुराधाभरणीमूलेषु दश चतुर्युक्ताः । फल्गुन्यां पञ्चकतिः २५ पुनर्वसौ विंशतिर्द्रोणाः । ऐन्द्राग्नाख्य १६ वैश्वे २१च विंशतिः सार्प९ भे दश त्र्यधिकाः । २५ अहिर्बुध्नार्य-म्ण१४ प्राजापत्येषु पञ्चकृति २५ । पञ्चदशाजे ४ पुष्ये चकीर्त्तिता वाजि १ भ दश द्वौ च । रौद्रं ६ ऽष्टादश कथिताद्रोणा निरुपद्रवेष्वेषु रविरविसुतकेतुपीडिते भे क्षिति-तनयत्रिविधाद्भुताहते च । भवति हि न शिवं न चापिवृष्टिः शुभसहिते निरुपद्रवं शिवं च ।“वर्षाप्रश्ने जलवर्षणनिर्णयः तत्रैव २८ अ० यथा“वर्षाप्रश्ने सलिलनिलयं राशिमाश्रित्य चन्द्रो लग्नंयातो भवति यदि वा केन्द्रगः शुक्लपक्षे । सौम्यैर्दृष्टःप्रचुरमुदकं पापदृष्टोऽल्पमम्भः प्रावृट्काले सृजति नचिराच्चन्द्रवद्भार्गवोऽपि । आर्द्रं द्रव्यं स्पृशति यदि वावारि तत्सञज्ञकं वा तोयासन्नो भवति यदिबा तोय-कार्य्योन्मुखो वा । प्रष्टा, वाच्यं सलिलमचिरादस्ति निः-संशयेन पृच्छाकाले सलिलमिति वा श्रूयते यत्र शब्दः” ।अथ सद्यवृष्टिनिमित्तम् “उदयशिखरिसंस्थो दुर्निरीक्ष्यो-ऽतिदीप्त्या द्रुतकनकनिकाशः स्निग्धवैदूर्यव न्तिः । तद-हनि कुरुतेऽम्भस्तोयकाले विवस्वान् प्रतपति यदि वोच्चैःखं गतोऽतीव तीक्ष्णम् । विरससुदकं गोनेत्राभं वियद्वि-भला दिशो लवणविकृतिः काकाण्डाभं यदा च भवेन्नभः ।पवननिगमः पोप्लूयन्ते झषाः स्थलगामिनो रसनमस-कृन्मण्डूकानां जलागमहेतवः । मार्जारा भृशमवनिंनखैर्लिखन्तो लोहानां मलनिचयः सविस्रगन्धः ।रथ्यायां शिशुनिचिताश्च सेतुबन्धा । सम्प्राप्तं जलमचिरा-न्निवेदयन्ति । गिरयोऽञ्जनपुञ्जसन्निभा यदि वा बाष्पनिरुद्धकन्दराः । कृकवाकु वलोचनोपमाः परिवेषाःशशिनश्च वृष्टिदाः । विनोपघातेन पिपीलिकानामण्डो-पसंक्रान्तिरहिव्यवाथः । द्रुमाधिरोहश्च भुजङ्गमानांवृष्टेर्निमित्तानि गवां प्लुतं च । तरुशिखरोपगताःकृकलासा गगनतल स्थतवृष्टिनिपाताः । यदि च गवांरविवीक्षणमूर्द्ध्वं निपतति वारि तदा नचिरेण ।येच्छन्ति विनिर्गमं गृहाद्धुन्वन्ति श्रवणान् खुरानपि ।पहवः पशवच्चकुकुरा यटि चाम्भः पततीति निर्दिशेत् ।यदा स्थिता गृहपटलेषु कुर्कुरा भवन्ति वा यदि विततंदिवोन्मुखाः । दिवा तडिद्यदि च पिनाकिदिगभवातदा क्षमा भवति समातिवारिणा । शुककपोतविलो-चनसन्निभो मधु नभश्च यदा हिमदीधितिः । प्रतिशशीच यदा दिवि राजते पतति वारि तदा नचिराद्दिवः ।स्त नतं निशि विद्युतो दिवा, रुधिरनिभा यदि दण्डवत्स्थिताः । पवनः परतश्च शीतलो यदि सलिलस्य तदा-गमो भवेत् । वल्लीनां गगनतलोन्मुखाः प्रबालाः स्ना-यन्ते यदि जलपांशुभिर्विहङ्गः । सेवन्ते यदि चसरीसृपास्तृणाग्राण्यासन्नो भवति तदा जलस्य पातः ।मयूरशुकचामचातकसमानवर्णा यदा, जपाकुसुमपङ्कज-द्युतिमुषश्च सन्ध्याथनाः । जलोर्मिनगनक्रकच्छपवराह-मीनोपभाः प्रभूतपुटसञ्चया न तु चिरेण यच्छन्त्यपः ।पर्यन्तेषु सुधाशशाङ्कधवला मध्येऽञ्जनालित्विषः स्निग्धानैकपुटाः क्षरज्जलकणाः सोपानविच्छेदिनः । माहेन्द्री-प्रभवाः प्रयान्त्यपरतः प्राक् चाम्बुपाशीद्भवा ये ते वारि-मुचस्त्यजन्ति नचिरादम्भः प्रभूतं भुवि । शक्रचाप-परिघप्रतिसूर्या रोहितोऽथ तडितः परिवेषाः । उद्ग-भास्तसमये यदि भानोरादिशेत् प्रचुरमम्बु तदाशु ।यदि तित्तिरिपत्रनिभं गगनं मुदिताः प्रवदन्ति चपक्षिगणाः । उदयास्तमये सवितुर्द्युनिशं विसृजन्तिधना नचिरेण जलम् । यद्यमोथकिरणाः सहस्रगोर-स्तभूधरकरा इवोच्छ्रताः । भूसमं च रसते यदाम्बुद-स्तन्महद्भवति वृष्टिलक्षणम् । प्रावृषि शीतकरो भृगु-पुत्रात् मप्तमराशिगतः शुभदृष्टः । सूयसूतान्नवपञ्चमगोवा सप्तमगश्च जलागमनाय । प्रायो ग्रहाणामुदयास्त-काले समागमे मण्डलसंक्रमे च । पक्षक्षये तीक्ष्ण-करायनान्ते वृष्तिर्गतेऽर्के नियमेन चार्द्राम् । समागमेपतति जलं ज्ञशुक्रयोर्ज्ञजीवयोर्गुरुसितयोश्च सङ्गमेयमारयोः पवनहुताशजं भयं न दृष्टयोरसहितयोश्चसद्ग्रहैः । अग्रतः पृष्ठतो वापि ग्रहाः सूर्य्यावलम्बिनःयदा तदा प्रकुर्वन्ति महीमेकार्णवामिव”कृषौ केदाराज्जलमोचनकाल उक्तो यथा “नैरुज्यार्थहि धान्यानां जलं भाद्रे विमोचयेत् । मूलम त्रन्तुसंस्थाप्य कारयेज्जलमोक्षणम् । भाद्रे च जलसम्पूर्णंधान्यं विविधबाधकैः । प्रपीडितं कृषाणानां न धत्तेफलमुत्तमम्” । कृषिपराशरः ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
जलँ जल घात्ये
- (अर्थविवरणम्) घात्यं जडत्वम्, अतैक्ष्ण्यमित्यर्थः
जलति जालम्, जलम् व्यवस्थितविकल्पत्वाद् भिन्नेऽर्थे प्रत्ययौ चुरादौ जल अपवारणे (120) जालयति लडयोरेकत्वाज् जडः 803
जलँ जल अपवारणे
- जालयति जालकः जालम् लज इति नन्दी-लाजयति, लाजाः चान्द्रा उभयमप्येतन्नेषुः, जल घात्ये (1570), लज लाजि (1151, 152) इत्याभ्यां सिद्धेः ज्वलादौ जल घात्ये (1570)-जलति जालम्, जलम् 10
धातुवृत्तिः
Sanskrit
जलँ जल (अर्थः) घातने
(अर्थविवरणम्) घातनं तैक्ष्ण्यमिति
स्वामी जलतीत्यादि पूर्ववत् ( जलः जालः ) लङयोरेकत्वस्मरणात् ( जडः ) गोधाशब्दाद्रकापि गौधार इति सिद्धे "आरगुदीचाम्'' इत्यारग्वचनं (जाडारः पाण्डार ) इति सिद्ध्दर्थामिति तत्र स्थितम् ( जाङ्यम् डिमा ) "वर्णदृडादिभ्यः ष्यञ्'' इति ष्यञ् दृढादित्वात् भावकर्मणोः ष्यञिमनिचौ जल अपवारण इति चुरादौ 818
जलँ जल (अर्थः) अपवारणे
( जालयति ) इत्यादि नन्दिसम्मताकारावाद्यंतौ विपर्यस्य पठतो लज इति, तन्माभूदिति मैत्रेयो जालमित्युदाजहार 10
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“जल घातने”@} 2 ज्वलादिः।
3 ‘जल घान्ये’ इति क्षीरतरङ्गिण्यां धातुकाव्ये च पाठः।
धान्यं = अतैक्ष्ण्यमित्यर्थः।]] थातनं = तैक्ष्ण्यम् इति सि।
कौमुदी।
जालकः-लिका, जालकः-लिका, जिजलिषकः-षिका, जाजलकः-लिका
जलिता-त्री, जालयिता-त्री, जिजलिषिता-त्री, जाजलिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चलधातुवत् 4 बोध्यानि।
मित्संज्ञा तु नास्य धातोः भवति।
अतः, जालयिता इत्यादौ उपधाह्रस्वो न।
ज्वला- दिपाठात् ‘ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः’ 5 इति णप्रत्ययः विकल्पेन भवति।
जलः-प्रजलः जालः = आनायः इति।
लडयोरभेदात् 6 जडः इति माधवीयधातुवृत्तौ।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (५९०)
02
=>
 (१-भ्वादिः-८३३। अक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 (५१०)
05
=>
 (३-१-४०)
06
=>
 [[आ। ‘ज्वालेन तापेन चला जडाङ्गीरटालशोकट्वलितप्रतापाः।।’ धा। का। २। २१।]]
1 {@“जल अपवारणे”@} 2 ‘लज’ इत्येके इति सि।
कौमुदी।
जालकः-लिका, जिजालयिषकः-षिका
जालयिता-त्री, जिजालयिषिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिकचटधातुवत् 3 ज्ञेयानि।
कर्मणि क्तप्रत्यये जालितः 4 इति रूपम्।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (५९१)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१५४३। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
 (४८८)
04
=>
 [[B। ‘ओलण्डिताद्रिरपि जालितदिव्यधामा निष्पीडितारिरनुनाटितमर्त्यभावः।’ धा। का ३। १४।]]
Capeller
German
1. जल॑
n.
 (auch Pl.) Wasser. Abstr. जलता
f.
2. जल = जड.
Burnouf
French
जल जल a. froid
frileux
au fig. apathique, stupide,
engourdi. -- S.
n.
 froid, froidure
au fig. froideur, apathie,
stupidité.
Eau
matrice de vache [ou ? les eaux de l'amnios].
Cf. जड.
Lat. gelu
irland. gil eau.
जलकण्टक
m.
 trapa bispinosa, plante aquatique.
Crocodile.
जलकपि
m.
 delphinus gangeticus ou marsouin.
जलकरङ्क
m.
 [m à
m.
 réservoir d'eau] nuage
vague, flot
coquille, conque
noix de coco
lotus
etc.
जलकल्क
m.
 boue, fange.
जलकाक
m.
 plongeon, oiseau.
जलकाङ्क्ष
m.
 (काङ्क्ष्) éléphant.
जलकान्त
m.
 l'océan.
Le vent (?).
जलकान्तार
m.
 Varuṇa, dieu des eaux.
जलकिराट
m.
 requin ou (?) alligator.
जलकुक्कुट
m.
 plongeon, oiseau.
जलकुक्कुटी
f.
 mouette à tête noire.
जलकुन्तल
m.
 vallisneria, bot.
जलकूपी
f.
 (कूप) étang. lac, pièce d'eau
fontaine, source
puits.
Tournant d'eau.
जलकूर्म
m.
 tortue aquatique.
जलक्रिडा
f.
 (क्रीड्) le jeu de la natation, plaisirs du
bain, ébats que l'on prend dans l'eau.
जलकेश
m.
 vallisneria.
जलगुल्म
m.
 lac, étang, pièce d'eau.
Tournant d eau.
Tortue d'eau.
जलङ्गम a. (गम्) qui va sur l'eau. -- S.
m.
 (?)
pêcheur
चन्दाल, homme de caste dégradée.
जलचारिन् a. (चर्) qui va dans l'eau. -- S.
m.
 poisson.
-- S.
f.
 जलचारिणी poisson, bête aquatique.
जलज a. (जन्) né dans l'eau. -- S.
m.
 poisson. -- S.
n.
lotus
coquillage. -- S.
f.
 esp. de plante aquatique.
जलजन्तु
m.
 tout animal aquatique.
जलजन्तुका
f.
 sangsue.
जलजन्मन्
n.
 (जन्मन्) lotus.
जतजिह्व
m.
 crocodile.
जलडिम्ब
m.
 coquille bivalve.
जलतापिक et जलताल
m.
 alose ou clupea alosa
autre esp. de poisson.
जलत्रा
f.
 (त्रै) parapluie.
जलद
m.
 (दा) nuage.
Cyperus rotundus, esp. de
souchet, bot.
जलदाशन
m.
 (अश्) shorea robusta
cf. शाल।
जलधर
m.
 (धृ) le réservoir des eaux, c-à-d. le
nuage, la mer, le fleuve (?).
Cyperus rotundus, bot.
जलधारा
f.
 (धृ) fleuve, torrent.
जलधि
m.
 (धा) réservoir de l'eau, c-à-d. océan.
जलधिगा
f.
 (गम्) rivière [qui va à la mer].
जलधिजा
f.
 (जन्) Lakṣmī [née du barattement de la
mer].
जलनकुल
m.
 (नकुल) loutre.
जलनिधि
m.
 (नि
धा) mer, cf. जलधि।
जलनिर्गम
m.
 (निस्
गम्) canal pour l'évacuation des eaux.
Chute d'eau, cascade, rapides.
जलनिलि
f.
 vallisneria, bot.
जलप a. (पा) qui boit de l'eau
qui boit les eaux. -- S.
m.
 nom de plante.
जलपति
m.
 le maître des eaux, l'Océan.
Varuṇa.
जलपित्त
m.
 (पित्त bile) le feu [de couleur jaune et qui
naît des liqueurs sacrées]
cf. अपाम्नपात्, Vd.
जलपिप्पली
f.
 poivre d'eau ou commelyna salicifolia, etc.
जलपृष्ठजा
f.
 (जन्) pistia stratiotes, plante qui
croît à la surface de l'eau.
जलप्राय
n.
 (प्र, अय de इ) abondance d'eau.
Lieu
ou pays abondant en eau.
ज्लप्रिय
m.
 poisson.
Cuculus melanoleucus ou le coucou
चालक।
जलप्लव
m.
 (प्लु) loutre.
जलबन्धक
m.
 (बन्ध्) digue, jetée, batardeau, etc.
जलबन्धु
m.
 l'ami des eaux, le poisson.
जलब्रह्मी
f.
 hilancha repens, bot.
जलभू
m.
 (भू naître) nuage.
Cf.
जलपिप्पली।
जलमक्षिका
f.
 insecte aquatique.
जलमद्यु
m.
 alcedo ou martin-pêcheur.
जलमसि
m.
 nuage, nuage sombre.
जलमार्ग
m.
 m à
m.
 chemin de l'eau:
canal,
conduit d'eau, rigole, vomitoire
(?) lit de rivière ou de torrent.
जलमुच्
m.
 (मुच् mettre en liberté) nuage pluvieux.
जलमूर्लि
m.
 surn. de Śiva.
जलमूर्लिका
f.
 grêle.
जलयन्त्र
n.
 machine hydraulique, en gén.
Machine à
puiser de l'eau.
जलरङ्क
m.
 esp. de grue, oiseau, cf. वक।
जलरङ्कु
m.
 poule d'eau.
जलरञ्ज
m.
 cf. जलरङ्क।
जलरण्ड
m.
 goutte d'eau, un peu d'eau.
Tournant d'eau.
Serpent.
जलरस
n.
 sel marin.
जलरुह्
m.
 et जलरुह
n.
 lotus.
जलरूप
m.
 le poisson de Kāma.
जललता
f.
 vague, flot.
जलवल्कल
n.
 pistia stratiotes, bot.
जलवायस
m.
 plongeon, oiseau.
जलवालक
m.
 (वल् au c.) le Mont-destorrents, le
Vindhya.
जलवालिका
f.
 éclair.
जलवाह
m.
 (वह् porter) nuage.
जलविडाल
m.
 loutre.
जलविल्व
m.
 tortue
crabe ou écrevisse.
Pièce d'eau,
étang.
जलविषुव
n.
 l'équinoxe d'automne.
जलवृश्चिक
m.
 crevette.
जलव्यध
m.
 (व्यध्) esp. de brochet, poisson.
जलव्याल
m.
 serpent aquatique.
जलशय
m.
 (शी) Viṣṇu, qui dort sur les eaux [pendant
les 4 mois du वर्ष].
Vd. le feu, principe de vie, qui repose
dans les eaux du samudra ou vase sacré.
जलशयन
m.
 mms.
जलशुक्लि
m.
 coquille bivalve.
जलशूक
m.
 vallisneria, bot.
जलशूकर
m.
 [m à
m.
 cochon d'eau] crocodile.
जलसर्पिणी
f.
 sangsue.
जलसूचि
m.
 dauphin du Gange.
Héron.
Esp. de brochet
ou esox scolopax.
Trapa bispinosa, bot. -- F. sangsue.
जलह
n.
 (हा) habitation d'été.
Un peu d'eau.
जलहास
m.
 (हस्) os de sèche.
जलाक्षी
f.
 (अक्षि) commelyna salicifolia, bot.
जलाखु
m.
 (आखु) rat d'eau.
Loutre (?).
जलाञ्चल
n.
 (अञ्चल) conduit d'eau naturel, lit de
rivière, de ruisseau, de torrent.
Vallisneria, bot.
जलाटन
m.
 (अट्
sfx. अन) héron. -- F.
जलाटनी sangsue.
जलाण्टक
m.
 requin ou (?) alligator.
जलाण्डक
m.
 (अण्ड) frai, fretin, petits poissons.
जलात्मिका
f.
 (आत्मन्) sangsue.
Puits.
जलाधार
m.
 (आ
धृ) réservoir d'eau
étang, lac.
जलाम्बिका
f.
 réservoir
puits.
जलायामि (dénom. de जल) se changer en eau.
जलायुका
f.
 sangsue.
जलार्द्र a. (अर्द्र) mouillé, trempé. -- S.
m.
f.
 étoffe
ou vêtement mouillé.
जलार्णव
m.
 (अर्णव) mer d'eau froide.
Saison des
pluies.
जलालुका et जलालोका
f.
 (sfx. आलु
sfx.
क) sangsue.
जलावर्त
m.
 (आ
वृत्) tournant d'eau.
जलाशय a. (जल froid) apathique, stupide, niais.
-- S.
m.
 (जल eau
आ
शी) réservoir, pièce d'eau, étang,
lac
la mer. -- S.
n.
 andropogon muricatum, bot.
जलाठीला
f.
 (आ
स्था
sfx. ईल) grand
réservoir d'eau carré.
जलिका et जलुका
f.
 sangsue.
जलेच्छया
f.
 (इच्छ् pour इष्) heliotropium
indicum, l'héliotrope, bot.
जलेजाल
n.
 (जल au l.
जन्) lotus.
जलेन्द्र
m.
 (इन्द्र) l'Océan, roi des eaux.
Varuṇa,
dieu des eaux.
जलेन्धन
m.
 (इन्ध्
sfx. अन) feu brûlant sous
l'eau
? volcan sous-marin.
जलेशय
m.
 (जल au 1.
शी) poisson.
जलेश्वर
m.
 (ईश्वर) l'Océan, roi des eaux.
Varuṇa,
dieu des eaux.
जलोका
f.
 (ओक) sangsue.
जलोच्छ्वोस
m.
 (उल्
श्वस्) canal de vidange
lit
supplémentaire formé par le débordement d'une rivière.
जलोरगी
f.
 (उरग) sangsue.
जलौकस्
m.
 (ओकस्) hérisson. -- F. sangsue.
Stchoupak
French
१ जल-
m.
 (= जड-) homme stupide.
२ जल-
nt. eau, liquide
-आ-
f.
 rivière
-मयई- a. fait
d'eau, plein d'eau
-वन्त्- a. riche en eau.
°कण-
m.
 goutte d'eau
-इका-
f.
 id.
°कल्मष-
m.
 poison liquide.
°कुक्कुट-
m.
 poule d'eau.
°कुम्भ-
m.
 cruche à eau
-इका-
f.
 cruche remplie d'eau.
°केलि-
m.
f.
 jeu dans l'eau
°क्रीडा-
f.
 id.
°क्रिया-
f.
 offrande d'eau aux Mânes.
°गम्बु-
m.
 fils de Sūrya.
°घटी-
f.
 = °कुम्भ-।
°चक्र- nt.
n.
 d'une région fabuleuse
°चर- °चारिन्-
m.
 animal aquatique.
°ज- a. qui naît, vit dans l'eau
relatif, propre à l'eau
m.
 =
°चर-, poisson, coquillage
nt. lotus
°ज-कुसुम-योनि- (né d'une
fleur de lotus) °जासन- (assis sur un lotus)
m.
 Brahma.
°जन्तु-
m.
 = °चर-।
°जीविन्- a. qui vit dans l'eau, près de l'eau
m.
 pêcheur.
°द-
m.
 nuage
°द-काल- °दागम- saison des pluies.
°दान- nt. offrande d'eau,
n.
 d'une fête.
°द्विप-
m.
n.
 d'un animal (hippopotame ?).
°द्वीप-
m.
n.
 d'une île.
°धर-
m.
 = °द-।
°धार-
m.
n.
 d'une montagne
-आ-
f.
n.
 d'une rivière.
°धि-
m.
 océan
°धि-कन्यका- °धि-नन्दिनी-
f.
 Lakṣmī.
°धेनु-
f.
 sorte de vache faite d'eau (sic).
°विधि-
m.
 = °धि-।
°पक्षिन्-
m.
 oiseau aquatique.
°पथ-
m.
 voyage sur l'eau.
°पाद-
m.
n.
 d'un roi des grenouilles.
°पूर-
m.
 crue d'une rivière.
°पूरुष-
m.
n.
 d'un être mythique.
°पूर्वकम् adv. après avoir versé de l'eau.
°पृक्त- a. v. qui touche l'eau, qui nage.
°प्रदानिक- a. relatif à une offrande d'eau.
°प्रपात-
m.
 chute d'eau, cascade.
°बुद्बुद-
m.
 bulle d'eau.
°भाजन- nt. récipient à eau.
°भीत- a. v. hydrophobe.
°मानुष-
m.
n.
 d'un être mythique (f. -ई-)
loutre.
°मुच्-
m.
 = °द-।
°यन्त्र-मन्दिर- nt. salle de bains avec des douches.
°यान- nt. navire, embarcation.
°राक्षसी-
f.
n.
 d'un démon femelle.
°राशि-
m.
 masse d'eau, lac, océan.
°रुह्-
m.
 °रुह- nt. lotus
°रुहेक्षण- a. aux yeux de lotus.
°रेखा- °लेखा-
f.
 coulée, traînée d'eau.
°वास- -इन्- a. qui vit dans l'eau.
°वाह- a. -क-
m.
 porteur d'eau.
°शय्या-
f.
 fait de coucher dans l'eau (pénitence).
°शर्करा-
f.
 grêle.
°शायिन्- a. couché dans l'eau.
°स्थ- a. situé, placé dans l'eau.
°स्थान- nt. °स्थाय-
m.
 réservoir, lac, étang.
°हस्तिन्-
m.
 = °द्विप-।
°हीन- a. v. privé d'eau, desséché.
जलागम-
m.
 pluie.
जलाञ्जलि-
m.
 offrande d'eau (aux Mânes) dans le creux de la main.
जलात्यय-
m.
 fin de la saison des pluies. automne.
जलाधार-
m.
 = °स्थान-।
जलार्क-
m.
 reflet du soleil dans l'eau.
जलार्थिन्- a. désireux d'eau, assoiffé.
जलार्द्र- a. mouillé
-आ-
f.
 vêtement mouillé
-इका- a.
f.
 mouillée.
जलाशय- a. = {%°śāyin-
%} stupide
m.
 = °स्थान-।
जलाश्रय-
m.
 étang.
जलाहति-
f.
 averse.
जलेश- जलेश्वर-
m.
 maître des eaux, Varuṇa, océan.
जलोदर- nt. hydropisie.
जलोद्भव- a. aquatique
m.
n.
 d'une localité.
जलोपल-
m.
 grêle.
जलौकस्- a. qui vit dans l'eau, près de l'eau
m.
 animal aquatique
जलौका-
f.
 sangsue.
जले-चर- -ई- a. et
m.
 id.
°शय- a. qui gît dans l'eau
m.
 Viṣṇu couché à la surface des
eaux.