| YouTube Channel

जन (jana)

 
शब्दसागरः
English
जन
m.
 (-नः)
1. Man, individually or collectively, a man, mankind.
2. The universe.
3. A division of the universe or Loka, the resi-
dence of deified mortals: see जनलोक.
3. A low man, a wretch.
f.
(-नी) A mother, &c. see जनि.
f.
 (-ना) Birth, production.
E.
 जन् to
be born, affix अच्.
Capeller Eng
English
1 ज॑न
m.
 creature, man, person, tribe, race, nation
pl.
 &
sgl.
 coll. people, folks. Often —°
w.
 collect. or indiv. mg,
e.g.
प्रेष्यजन a servant or the servants. —अयं जनः & एष जनः this
person ( = I or he, she).
f.
 जना birth, production.
2 जन॑
m.
N.
 of a man.
Yates
English
जन (य, ई) जायत 4.
a. To be born
or produced. (लि, र) जजन्ति 3.
a.
Idem. (क) जनयति 10.
a. To beget.
जन (नः) 1.
m.
 A man, a person.
f.
(नी) A mother. (ना) Birth.
Spoken Sanskrit
English
जन - jana -
adj.
 - generating
जन - jana -
m.
 - race
जन - jana -
m.
 - living being
जन - jana -
m.
 - man
जन - jana -
m.
 - subjects
जन - jana -
m.
 - one of the people
जन - jana -
m.
 - tribe
जन - jana -
m.
 - common person
जन - jana -
m.
 - people
जन - jana -
m.
 - creature
जन - jana -
m.
 - person nearest to the speaker
जन - jana -
m.
 - person
जीव-जन - jIva-jana -
adj.
 - biogenic
जन-गणना - jana-gaNanA -
f.
 - census of population
निजीर-जन - nijIra-jana -
m.
 - cymo-gene [ Chem. ]
तुषार-जन - tuSAra-jana -
m.
 - cryo-gen [ freezing mixture ]
Wilson
English
जन r. 3rd cl. but peculiar to the Vedas (जजन्ति
) also
(ई) जनी r. 4th cl. (जायते)
1 To be born or produced. r. 10th cl. (जनयति) To generate or beget.
जन
m.
 (-नः)
1 Man, individually or collectively, a man, mankind.
2 The universe.
3 A division of the universe or Loka, the residence of deified mortals:
see जनलोक.
4 A low man, a wretch.
f.
 (-नी) A mother, &c. see जनि.
f.
 (-ना)
Birth, production.
E.
 जन to be born, affix अच्.
Apte
English
जनः [janḥ], [जन्-अच्]
A creature, living being, man.
An individual or person (whether male or female)
क्व वयं क्व परोक्षमन्मथो मृगशावैः सममेधितो जनः
Ś.*
 2.18
तत्तस्य किमपि द्रव्यं यो हि यस्य प्रियो जनः
U.*
 2.19
so सखीजनः a female friend
दासजनः a slave, अबलाजनः
&c.
 (In this sense जनः or अयं जनः is
oft
 en used by the speakerwhether male or female, in the
sing.
 or
pl.
 instead of the first personal pronoun to speak of himself in the third person)
अयं जनः प्रष्टुमनास्तपोधने
Ku.*
 5.4 (male)
भगवन् परवानयं जनः प्रतिकूलाचरितं क्षमख मे
R.*
 8.81 (female)
पश्यानङ्गशरातुरं जनमिमं त्रातापि नो रक्षसि Nag.1.1. (female and
pl.
 ).
Men collectively, the people, the world (in
sing.
 or
pl.
 )
एवं जनो गृह्णाति
M.*
 1
सतीमपि ज्ञातिकुलैक- संश्रयां जनो$न्यथा भर्तृमतीं विशङ्कते
Ś.*
 5.17.
Race, nation, tribe.
The world beyond Maharloka, the heaven of deified mortals.
A low man, the mob
L.
 D. B. -ना Birth, production.
Comp.
 -अतिग
a.
 extraordinary, uncommon, superhuman.
अधिपः, अधिनाथः a king
N.
 of Viṣṇu.
अन्तः a place removed from men, an uninhabited place.
a region.
an epithet of Yama.
personal proximity. -अन्तिकम् secret communication, whispering or speaking aside (to another). (ind. ) aside to another (in dramas)
the S. D. thus defines this stage direction: त्रिपताककरेणान्यानप- वार्यान्तरा कथाम् । अन्योन्यामन्त्रणं यत् स्याज्जनान्ते तज्जनान्तिकम् ॥ 425. -अर्णवः a large concourse of people, caravan. -अर्थशब्दः a family appellation. -अर्दनः an epithet of Visnu or Krisna. -अशनः
a.
 wolf. -आकीर्ण
a.
 thronged or crowded with people
Ś.*
 5.1.
आचारः a popular usage or custom.
propriety, decorum. -आश्रमः an asylum for people, an inn, caravansary. -आश्रयः a pavilion. -इन्द्रः, -ईशः, -ईश्वरः a king. -इष्ट
a.
 desired or liked by the people. (-ष्टः) a kind of jasmine. (-ष्टा) turmeric. -उदाहरणम् glory, fame. -ओघः a concourse of people, crowd, mob. -कारिन्
m.
 lac.-चक्षुस्
n.
 'the people's eye', the sun. -जन्मादिः the the Supreme Being. -जल्पः A rumour. -त्रा an umbrella, a parasol. -देवः a king.
पदः a community, race, nation
Y.*
 1.361 v. l.
A kingdom, an empire, an inhabited country
जनपदे न गदः पदभादधौ
R.*
 9.4
दाक्षि- णात्ये जनपदे
Pt.*
 1
Me.*
 48.
the country (opp. the town पुर, नगर)
जनपदवधूलोचनैः पीयमानः
Me.*
 16.
the people, subjects (opp. the sovereign)
जनपदहितकर्ता त्यज्यते पार्थिवेन
Pt.*
 1.131.
mankind.
a.
 considering his subjects as authority
आपौरप्रकृतिजनपदो राजा
Bhāg.*
 5.4.5. -पदिन्
m.
 the ruler of a country or community.
प्रवादः rumour, report.
scandal, calumny. -प्रिय
a.
philanthropic.
liked by the people, popular.
(यः) an epithet of Śiva.
coriander-seed. -मरकः an epidemic disease. -मर्यादा established custom or usage, popular custom. -मारः an epidemic
Av. Pariś.72.84. -योपन
a.
 perplexing or vexing men
कमगञ्जनयोपनः
Rv.*
 1.86.22. -रञ्जनम् gratifying the people, courting popular favour.
रवः rumour.
calumny, scandal. -लोकः one (i. e. the fifth) of the seven divisions of the universe situated above Maharloka
यो ब्रह्मवादः पूर्वेषां जनलोकनिवासिनाम्
Bhāg.*
 1.87.8. -वादः (also जनेवादः)
news, rumour.
a scandal
द्यूतं च जनवादं च
Ms.*
 2.179. -व्यवहारः popular usage. -श्चुत
a.
 well-known among people, famous -श्रुतिः
f.
 a rumour, report
अभिचारं चकारास्येत्य- विगाना जनश्रुतिः Rāj. T.7.133. (-नं) सह
a.
 subduing men
सत्रासाहो जनभक्षो जनंसहः
Rv.*
 2.21.3. -संबाध
a.
 densely crowded with people. -स्थानम्
N.
 of a part of the Daṇḍakā forest
R.*
 12.42
13.22
U.*
 1.28
2.17.
Apte 1890
English
जनः [जन्-अच्] 1 A creature, living being, man.
2 An individual or person (whether male or female)
क्व वयं क्व परोक्षमन्मथो मृगशावैः सममेधितो जनः Ś. 2. 18
तत्तस्य किमपि द्रव्यं यो हि यस्य प्रियो जनः U. 2. 19
so सखीजनः a female friend
दासजनः a slave, अबलाजनः &c. (In this sense जनः or अयं जनः is often used by the speaker-whether male or female, in the sing. or pl.
instead of the first personal pronoun to speak of himself in the third person)
अयं जनः प्रष्टुमनास्तपोधने Ku. 5. 40 (male)
भ गवन्परवानयं जनः प्रतिकूलाचरितं क्षमस्व मे R. 8. 81 (female)
पश्यानंगशरातुरं जनमिमं त्रातापि नो रक्षासि Nāg. 1. 1 (female and pl.).
3 Men collectively, the people, the world (in sing. or pl.)
एवं जनो गृह्णाति M. 1
सतीमपि ज्ञातिकुलैकसंश्रयां जनोऽन्यथा भर्तृमतीं विशंकते Ś. 5. 17.
4 Race, nation, tribe.
5 The world beyond Maharloka, the heaven of deified mortals.
ना Birth, production.
Comp.
अतिग a. extraordinary, uncommon, superhuman.
अधिपः,
अधिनाथः {1} a king. {2} N. of Viṣṇu.
अंतः {1} a place removed from men, an uninhabited place. {2} a region. {3} an epithet of Yama. {4} personal proximity.
अंतिकं secret communication, whispering or speaking aside (to another). (
ind.) aside (to another) (in dramas)
the S. D. thus defines this stage direction:
त्रिपताककरेणान्यानपवार्यांतरा कथां । अन्योन्यामंत्रणं यत् स्याज्जनांते तज्जनांतिकं ॥ 425.
अर्णवः a large concourse of people, caravan.
अर्थशब्दः a family appellation.
अर्दनः an epithet of Viṣṇu or Kṛṣṇa.
अशनः a wolf.
आकीर्ण a. thronged or crowded with people
Ś. 5. 10.
आचारः {1} a popular usage or custom. {2} propriety, decorum.
आश्रमः an asylum for people, an inn, caravansary.
आश्रयः a pavilion.
इंद्रः,
ईशः,
ईश्वरः, a king.
इष्ट a. desired or liked by the people. (
ष्टः) a kind of jasmine. (
ष्टा) turmeric.
उदाहरणं glory, fame.
ओघः a concourse of people, crowd, mob.
कारिन् m. lac.
चक्षुस् n. ‘the people's eye’, the sun.
जन्मादिः the Supreme Being.
त्रा an umbrella, a parasol.
देवः a king.
पदः {1} a community, race, nation
Y. 1. 361 v. l. {2} a kingdom, an empire, an inhabited country
जनपदे न गदः पदमादधौ R. 9. 4
दाक्षिणात्ये जनपदे Pt. 1
Me. 48. {3} the country (opp. the town पुर, नगर)
जनपदवधूलोचनैः पीयमानः Me. 16. {4} the people, subjects (opp. the sovereign)
जनपदहितकर्ता त्यज्यते पार्थिवेन Pt. 1. 131. {5} mankind.
पदिन् m. the ruler of a country or community.
प्रवादः {1} rumour, report. {2} scandal, calumny.
प्रिय a. {1} philanthropic. {2} liked by the people, popular. (
यः) {1} an epithet of Śiva. {2} coriander-seed.
मरकः an epidemic disease.
मर्यादा established custom or usage, popular custom.
रंजनं gratifying the people, courting popular favour.
रवः {1} rumour. {2} calumny, scandal.
लोकः one, (i. e. the fifth), of the seven divisions of the universe situated above Maharloka.
वादः (also जनेवादः) {1} news, rumour. {2} a scandal.
व्यवहारः popular usage.
श्रुत a. well-known among people, famous.
श्रुतिः f. a rumour, report.
संबाध a. densely crowded with people.
स्थानं N. of a part of the Daṇḍakā forest
R. 12. 42
13. 22, U. 1. 28, 2. 17.
Monier Williams Cologne
English
ज॑न mf(ई)n. ‘generating’, see पुरं-
ज॑न
m.
 (g. वृषादि) creature, living being, man, person, race (प॑ञ्च ज॑नास्, ‘the five races’
=
 प्° कृष्ट॑यस्,
RV.
 iii, viii ff.
MBh.
 iii, 14160), people, subjects (the sg. used collectively, e.g. दै॑व्य or दिव्या॑ ज्°, ‘divine race’, the gods collectively,
RV.
महत् ज्°, many people,
R.
 vi, 101, 2
often ifc. denoting one person or a number of persons collectively, e.g. प्रेष्य-, बन्धु-, सखी-
&c.
 , qq.vv.
with names of peoples,
VarBṛS.
 iv, 22 and v, 74
अयं जनः, ‘this person, these persons’, I, we,
MBh.
 viii, 709
Hariv.
 7110
R.
 ii, 41, 2
Śak.
&c.
एष ज्°, id., Kāvyād. ii, 75),
RV.
&c.
the person nearest to the speaker (also with अयम् or असौ, ‘this my lover’, Kāvyād. ii, 271
Ratnāv.
 i, 24/25),
Nal.
 x, 10
Śak.
Mālav.
a common person, one of the people,
Kir.
 ii, 42 and 47
the world beyond the Mahar-loka,
BhP.
 iii, 11, 29
SkandaP.
जन॑ (°न॑),
m.
 (g. अश्वादि)
N.
 of a man (with the patr. Śārkarākṣya),
ŚBr.
 x
ChUp.
Monier Williams 1872
English
जन, अस्, m. a created being, a creature, a living
being, man
a person or individual in general, (used
collectively in sing. as well as in pl., e. g. दैव्यो
जनः or दिव्यो जनः, the gods collectively
often
at the end of a compound, e. g. प्रेष्य-जन, a
servant
स्वजन-जन, a relation
दास-जन, a
slave
सखी-जन, a female friend)
people, race,
tribe, subjects, nation (e. g. पञ्च जनाः, the five races
of men or nations
cf. चर्षणि and कृष्टि)
the
person nearest to the speaker (hence अयं जनः =
this person, these persons, often = I, I myself, we our-
selves
cf. hic homo)
a common person, one of the
people
the world beyond the Mahar-loka, the heaven
of deified mortals or the people living in it [cf. जन-
लोक]
N. of a man with the patronymic Śārkarā-
kṣya
(आ), f. birth, production
[cf. अन्तःपुर-
जन, इतर-जन, कुल-जन, गुरु-जन, तिरो-
जन, &c.
cf. also Hib. duine, man either male or
female
Goth. qvinô
Slav. schena.]
—जनं-
सह, अस्, आ, अम्, Ved. subduing all creatures, epithet
of Indra.
—जन-कल्प, अस्, आ, अम्, containing cere-
monial ordinances for mankind, (जनकल्पा ऋचः,
applied to several verses of the Atharva-veda)
similar to mankind.
—जनङ्-गम, अस्, m. a
Cāṇḍāla, a man of a low or degraded tribe
[cf.
जलङ्-गम।]
—जन-चक्षुस्, उस्, n. the eye of all
creatures, the sun
[cf. जगच्-चक्षुस्।]
—जन-ता,
f. a number of men, an assemblage of people, a
community
people, subjects
mankind, manhood
birth, generation.
—जन-त्रय, अम्, n. three per-
sons.
—जन-त्रा, f. (for जल-त्रा ?), an umbrella, a
parasol.
—जन-देव, अस्, m. a king.
—जनन्-
तप, अस्, m., N. of a man.
—जन-पद, अस्,
m. a community, nation, people (sing. or pl.)
the people (as opposed to the sovereign)
an empire,
an inhabited country
man, mankind
[cf. जान-
पद।]
—जनपदाधिप (°द-अध्°), अस्, m. the
ruler of a people or empire, a prince, a king.
—ज-
नपदायुत (°द-आय्°), अस्, आ, अम्, crowded with
people, populous.
—जनपदिन्, ई, m. the ruler of
an empire, a prince, king.
—जनपदेश्वर (°द-
ईश्°), अस्, m. the lord of a country.
—जन-प्रवाद,
अस्, m. ‘the talk of men, ’ rumour, report.
—जन-
प्रिय, अस्, आ, अम्, fond of mankind
philanthropic
(अस्), m. an epithet of Śiva
coriander-seed
the
tree Morunga Hyperanthera, = शोभाञ्जन.
—जन-
भक्ष, अस्, आ, अम्, Ved. devouring men
(Sāy.)
loving men or to be loved by men.
—जन-भृत्, त्,
त्, त्, Ved. supporting men.
—जन-मरक, अस्, m.
‘men-killer, ’ an epidemic disease.
—जन-मर्यादा,
f. popular observance, established usage.
—जनम्-
एजय, अस्, m. ‘causing men to tremble, ’ N. of a
celebrated king to whom Vaiśampāyana recited the
Mahā-bhārata, (he was great-grandson to Arjuna, as
being son and successor to Parikṣit, who was son of
Abhi-manyu, who was son of Arjuna)
N. of a son of
Kuru
of a son of Puru
of Purañ-jaya
of Soma-
datta
of Su-mati
N. of a Nāga.
—जन-मोहिन्,
ई, इनी, इ, infatuating men.
—जन-योपन, अस्, आ, अम्,
Ved. impeding or perplexing men, causing them to
suffer
(Sāy.) gladdening men.
—जन-रञ्जन,
अम्, n. gratifying the people, courting popular favour.
—जन-रव, अस्, m. rumour, report
calumny,
scandal.
—जन-राज्, ट्, or जन-राजन्, आ, m., Ved.
king of men, ruler of men.
—जन-लोक, अस्, m. one of
the seven Lokas or divisions of the universe, the fifth
or next above Mahar-loka, where the sons of Brahmā
and other pious men reside
[cf. जनस्।]
—जन-
वल्लभ, अस्, आ, अम्, agreeable to men
a favourite
with men, fond of men
(अस्), m., N. of a plant, =
श्वेत-रोहित.
—जन-वाद, अस्, m. ‘the talk of
men, ’ news, rumour, report, scandal
[cf. जने-वाद
and जनो-वाद।]
—जन-वादिन्, ई, m., Ved. a talker,
newsmonger, gossip, tattler.
—जन-विद्, त्, त्, त्, pos-
sessing men.
—जन-व्यवहार, अस्, m. popular
practice or usage.
—जन-श्री, ईस्, ईस्, इ, Ved. coming
or going to men
epithet of Pūṣan.
—जन-श्रुत,
अस्, आ, अम्, known among men
(अस्), m., N. of a
man
(आ), f., N. of a woman.
—जन-श्रुति, इस्,
f. rumour, news, tidings, intelligence.
—जन-सं-
सद्, त्, f. an assembly of men.
—जन-सङ्क्षय,
अस्, m. destruction of men.
—जन-सम्बाध, अस्, आ,
अम्, densely crowded with people (a place).
—जन-
स्थ, अस्, आ, अम्, living or abiding among men.
—जन-स्थान, अम्, n. ‘the resort of demons, ’ N.
of a part of the Daṇḍaka forest in the Dakhin.
—जनस्थान-रुह, अस्, आ, अम्, growing in Jana-
sthāna.
—जनाकीर्ण (°न-आक्°), अस्, आ, अम्, crowded
with people.
—जनाचार (°न-आच्°), अस्, m. popular
usage or custom, propriety, decorum, good conduct.
—जनातिग (°न-अत्°), अस्, आ, अम्, superhuman,
superior.
—जनाधिनाथ (°न-अध्°), अस्, m. su-
preme lord of men, a king
an epithet of Viṣṇu.
—जनाधिप (°न-अध्°), अस्, m. a ruler of men,
a prince, a king.
—जनान्त (°न-अन्°), अस्, m. a
place removed from men, an uninhabited place
a
region
personal proximity
an epithet of Yama,
the destroyer of men.
—जनान्तिक (°न-अन्°), अम्,
n. secret communication, whispering, speaking aside
to another
(अम्), ind. (as a stage-direction) speak-
ing aside, aside.
—जनायन (°न-अय्°), अस्, आ, अम्,
Ved. leading to men.
—जनार्णव (°न-अर्°), अस्,
m. ‘ocean of men, ’ a large concourse of people, a
caravan.
—जनार्थ-शब्द (°न-अर्°), अस्, m. a family
appellation, a gentile noun.
—जनार्दन (°न-अर्°),
अस्, m. an epithet of Viṣṇu or Kṛṣṇa (exciting
or agitating men)
N. of several men.
—जनार्-
दन-विबुध, अस्, m., N. of the author of a com-
mentary called Bhāvārtha-dīpikā.
—जनाव् (°न-अव्),
औस्, m., Ved. a preserver or protector of mankind.
—जनाशन (°न-अश्°), अस्, m. ‘man-eater, ’ a wolf.
—जनाश्रय (°न-आश्°), अस्, m. an asylum or shelter
for men, an inn, caravansary.
—जना-षह् (in some
forms जना-सह्), षाट्, ट्, ट्, Ved. subduing men.
—जनेन्द्र (°न-इन्°), अस्, m. the prince or lord of
men, a king.
—जने-वाद, अस्, m. rumour, report
[cf. जन-वाद।]
—जनेश or जनेश्वर (°न-ईश्°),
अस्, m. lord of men, a king.
—जनेष्ट (°न-इष्°),
अस्, आ, अम्, desired or praised by mankind
(अस्), m.
a kind of jasmine (मुद्गर)
(आ), f., N. of a fra-
grant plant, = जतुका
N. of a medicinal plant, =
वृद्धि
turmeric, = हरिद्रा
the flower of Jas-
minum Grandiflorum, = जाती-पुष्प.
—जनोदाह-
रण (°न-उद्°), अम्, n. ‘laudation of men, ’ glory,
fame.
—जनौ, cf. जनाव्.
—जनौघ (°न-ओघ),
अम्, n. a multitude of people, a crowd, a mob.
Macdonell
English
जन ján-a,
m.
 creature
man
person
race, 🞄tribe
people, subjects
folks, -kind (often 🞄—° with coll. mg.)
low person
this person
🞄ayaṃ-, eṣa-, or asau-, = we, I, my lover 🞄here.
Benfey
English
जन जन्-अ,
m.
1. Creature, MBh. 3,
1204.
2. Man collectively, men, Rām.
1, 6, 7
Man. 4, 108
with आयुधीय,
Armed men, 7, 222
crowd, Rām. 6, 101,
33.
3. Man, individually, a person,
Draup. 3, 5
Man. 11, 241.
4. This
person, Nal. 10, 10.
5. With the msc.
of the pronoun इदम्,
I, Śāk. 85, 16.
6. The name of a division of the world,
the residence of deified mortals,
Bhāg. P. 3, 11, 31.
7. It is often used as latter
part of comp. words, especially in sig-
nification
2 and
3
e. g.
प्रेष्य-,
m.
The whole set of menial servants, Man.
7, 125
शिशु-,
m.
 sing. pl. Children,
Pañc. 95, 17
दास-,
m.
 A slave,
Vikr. d. 54.
--
Comp.
अ-,
adj.
 deserted,
Rām. 2, 92, 10.
अन्तःपुर-, i. e. अन्तर्
-पुर-,
m.
 the women of a gyneceum,
Rām. 1, 10, 33. अ-सज्जन, i. e. -सन्त्
-जन,
m.
 a wicked person, Rām. 2, 39,
28.
कुल-,
m.
 a person of a noble
family, Mṛcch. 120, 4.
गुरु-,
m.
a venerable person, as one's parents or
spiritual teacher, Bhartṛ. 2, 19. ग्राम
-बाल-,
m.
 young peasants, Lass. 11, 7.
चपला-,
m.
 an unsteady woman, and
the goddess of fortune, Śiś. 9, 16.
तिर्यग्जन, i. e.
तिर्यञ्च्-,
m.
 an ani-
mal, Bhāg. P. 2, 7, 46.
दास-,
m.
 the
household servants, Daśak. in Chr. 182,
3.
दुस्-,
m.
 a mischief-making person,
Man. 9, 13. पञ्चजन, i. e.
पञ्चन्-,
I.
m.
 1. the five higher classes of
beings (gods, men, Gandharvas with
the Apsaras, serpents, and manes). 2.
mankind. 3. the name of a demon,
and of others.
II.
f.
 नी, a proper name.
पुण्य-,
m.
 pl. a kind of good demon.
पृथग्जन, i. e.
पृथक्-,
m.
 1. low
people, Man. 7, 137. 2. an ignorant
man. 3. a sinner, a wicked man. 4.
pl. children of one father by different
mothers.
पौर-,
m.
 a citizen.
महा-,
m.
 1. a preeminent man, a virtuous
man. 2. a merchant.
वि-,
adj.
 lonely,
private
loc. °ने, privately, Pañc. 58,
8.
विश्व-,
m.
 all men, mankind.
सु-,
m.
 1. a virtuous man. 2. a benevolent
one. 3. the charioteer of Indra.
स्व-,
m.
 1. a kinsman. 2. family, Bhartṛ.
2, 19
Daśak. in Chr. 186, 24.
Hindi
Hindi
आदमी
Apte Hindi
Hindi
जनः
पुं*
 - जन् + अच्
"जीवजन्तु, जीवितप्राणी, मनुष्य"
जनः
पुं*
 - -
"व्यक्ति, पुरुष"
जनः
पुं*
 - -
"सामूहिक रूप में मनुष्य, लोग, संसार (एकवचन या बहुवचन में)"
जनः
पुं*
 - -
"वंश, राष्ट्र, कबीला"
जनः
पुं*
 - -
"`महः' लोक से परे का संसार, देवत्व को प्राप्त मनुष्यों का स्वर्ग"
जनः
पुं*
 - जन्+अच्
"प्राणधारी, जीव"
जनः
पुं*
 - जन्+अच्
मनुष्य
जनः
पुं*
 - जन्+अच्
एक व्यक्ति
जनः
पुं*
 - जन्+अच्
"राष्ट्र, जाति"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
जन
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮನುಷ್ಯ
निष्पत्तिः - > जनी (प्रादुर्भावे) - "अच्" (३-१-१३४)
व्युत्पत्तिः - > जायते
प्रयोगाः - > "न यावदेतावुदपश्यदुत्थितौ जनस्तुषाराञ्जनपर्वताविव"
उल्लेखाः - > माघ० १-१५
जन
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜನೋಲೋಕ /ಮಹರ್ಲೋಕದ ಮೇಲಿನ ಲೋಕ
प्रयोगाः - > "मूलाधारे तु भूर्लोको लिङ्गाग्रे तु भुवस्तथा । स्वर्लोको लिङ्गमूले तु मेरुमूले महस्तथा ॥ मेरुच्छिद्रे मजोलोको मेरुनाड्यां तपस्तथा । कमले सत्यलोकस्तु इति लोकाः पृथक् पृथक् ॥"
जन
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ತ್ರೀ ಅಥವಾ ಪುರುಷ ವ್ಯಕ್ತಿ
प्रयोगाः - > "नेता जनस्तव समीपमुपैष्यतीति" । "जनोऽयमुच्चैः पदलङ्घनोत्सुकः" ।
उल्लेखाः - > शाकु० ६-१२, कुमा० ५-६४
जन
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜನರ ಗುಂಪು
विस्तारः - > ಏಕವಚನ ಮತ್ತು ಬಹುವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗವುಂಟು. एकवचने यथा - "विश्रान्तविग्रहकथो रतिमान् जनस्य चित्ते वसन्" - रन्ता० १-८ । बहुवचने यथा - "किमेदतदित्याकुलमीक्षितं जनैः" । - माघ० १-२
जन
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜನನ /ಜನ್ಮ
निष्पत्तिः - > जनी - भावे "घञ्" (३-३-१८)
L R Vaidya
English
jana {% m. %} 1. A person (whether male or female), क्व वयं क्व परोक्षमन्मथो मृगशावैः सह वर्धितो जनः (i.e. शकुंतला) Sak.ii., प्राणाधिको वसति यत्र जनः प्रियो मे Am.S.69
(in this sense the word is often used by the speaker (male or female) in place of the first personal pronoun when he wishes to speak of himself in the third person, e.g. भगवन् परवानयं जनः (i.e. ‘I’) प्रतिकूलाचरितं क्षमस्व मे R.viii.81, or तव समीपे वर्तते Sak.iii.)
2. the people, सतीमपि ज्ञातिकुलैकसंश्रयां जनोऽन्यथा भर्तृमतीं विशंकते Sak.v.
3. the world beyond Maharloka, the heaven of deified mortals.
Bopp
Latin
जन m. (r. जन् s. अ)
1) vir, homo, persona, praesertim in
plur. DR. 3. 5. BR. 2. 12. N. 13. 35. 49. 14. 14. -- Sing.
praecedente pronomine demonstrativo interdum pronomi-
nis 1^mae personae utriusque generis loco fungitur
e. c.
UR. 24. 6.: तस्मिन् जने mihi (regi)
28. 2. infr.: परव-
शो ऽयञ् जनः ego (Urvasia)
19.: अयञ् जनः ego
(rex)
RAGH. 8. 80.
2) Collect. homines, die Leute. N.
10. 10. 13. 50.
SA. 7. 5.
in fine compp. turba. N. 17. 24.:
बन्धुजनः
RAGH. 14. 13. 60.: श्वश्रूजन. (Hib. duine
«man either male or female»
gr. δῆμος vocis जन for-
tasse Fem. जना mulier exstitit, cui responderet goth.
qvinô, Th. qvinôn, mulier, adjecto n, v. gr. comp. 142.
slav. ЖЕНⲀ schenà.)
Edgerton Buddhist Hybrid
English
(jana,
(1) or janā (birth, Skt. Gr., BR s.v.
also cf. ajana, evidently unborn, BR 〔7.1689〕), kṛta tvayi hitakara bahuguṇa janato (abl., from birth) LV 〔165.1〕 (vs), so text
but Tib. ḥgro la, evidently based on jagato, to (for) the world, dependent on hitakara
(2) strange, foreign, subst. stranger, Saundarānanda 〔xv.31〕, and cf. janī-bhavati, becomes a stranger, Buddhacarita 〔vi.9〕
acc. to Johnston on Saund., jana in this sense is ‘common in Buddhist Skt.’, but I have not noted it. Cf. however jana, m., fremdes Volk, … Land, pw 〔7.342〕.)
Indian Epigraphical Glossary
English
jana (IE 7-1-2), ‘one’.
Lanman
English
jána, m. creature
man
person
in pl.
(e. g. 40^16), and collectively in sing. (e. g.
77^11), folks
a people or race or tribe
daívya jána, heavenly race, the gods.
[√jan: cf. γένος, Lat. genus, Eng. kin,
‘race.’]
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 जन्
मूलधातुः:
 जन
धात्वर्थः:
 जनने
गणः:
 जुहोत्यादिः
कर्मकत्वं:
 अकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 जजन्ति
अनुबन्धादिविशेषः:
 छान्दसः
धातुप्रदीपः
Sanskrit
जनँ जन जनने
- जजन्ति 25
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
1. जन m. so v.a. fremdes Volk, -x- Land, Āpast. Śr. 9, 11, 4.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
skye bo
१) उत्पत्ति ° २) जगत् ३) जन ४) जन्तु / जन्यु ५) प्रजन / प्रजा ६)
gro
१) अभिकमति २) एति ३) ° ग ४) गच्छति ५) गच्चसि ६) गच्छत् ७) गच्छावः ८= गति ९) ° गम् १०) गमन ११) गम्यते १२) ° गामिन् १३) जगत् १४) जन १५) प्रक्रमति / प्रक्रमते १६) याति १७) यान १८) यान्ति १९) यामि २०) यास्यति २१) यास्यसि २२) यास्यामि २३) विक्रमते २४) चिगमिष्यामि २५) व्रजत् २६) सत्त्व २७) सरेत् २८)
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
ग्रामेयके तु ग्रामीणग्राम्यौ लोको जनः प्रजाः ॥ ५०१ ॥
-wordlist-
ग्रामेयक (पुं), ग्रामीण (पुं), ग्राम्य (पुं), लोक (पुं), जन (पुं), प्रजा (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
जन
जन, लोक, प्रजा
जनो लोकः प्रजा प्रोक्ता विषयो ग्रामसंख्यया ॥ २८४ ॥
verse 2.1.1.284
page 0034
Vedic Reference
English
Jana, besides meaning ‘man’ as an individual, with a
tendency to the collective sense, commonly denotes a ‘people’
or ‘tribe’ in the Rigveda and later. Thus, the ‘five tribes’
(Panca Janāḥ or Janāsaḥ) are frequently referred to, and in
one hymn of the Rigveda^1 the ‘people of Yadu’ (yādva jana)
and the Yadus (yādvāḥ) are synonymous. Again, the king
(rājan) is described as ‘protector (gopā) of the people (janasya), ’^2
and there are other references to king and Jana.^3 The people
of the Bharatas (bhārata jana) is also mentioned
^4 there is no
ground to assume with Hopkins^5 that Jana in this case means
a clan or horde (Grāma), as distinguished from a people.
It is difficult to say exactly how a people was divided.
Zimmer^6 argues from a passage in the Rigveda^7 that a people
was divided into cantons (Viś), cantons into joint families or
clans, or village communities (Grāma, Vṛjana), and these again
into single families. He thinks that the four divisions are
reflected in the passage in question. by Jana, Viś, Janman, and
Putrāḥ, or sons, and argues that each village community was
originally founded on relationship. But it is very doubtful
whether this precise division of the people can be pressed. The
division of the Jana into several Viś may be regarded as
probable, for it is supported by the evidence of another passage
of the Rigveda, ^8 which mentions the Viś as a unit of the fighting
men, and thus shows that, as in Homeric times and in ancient
Germany, relationship was deemed a good principle of military
arrangement. But the subdivision of the Viś into several
Grāmas is very doubtful. Zimmer^9 admits that neither Grāma^10
nor Vṛjana^11 has the special sense of a subdivision of the Viś
when used for war, for both words only denote generally an
armed host. He finds other designations of the village host in
Vrā^12 and in Vrāja, ^13 but it is sufficient to say that the former
passage is of extremely doubtful import, ^14 and that the latter
has no reference to war at all. It is therefore impossible to state
in what exact relation the Grāma in Vedic times stood to the
Viś or to the family (Kula or Gotra). The confusion is increased
by the vagueness of the sense of both Grāma and Viś. If the
latter be regarded as a local division, then no doubt the Grāma
must have been a part of a district
but if a Viś was a unit of
relationship, then a Grāma may have contained families of
different Viśes, or may have sometimes coincided with a
Viś, or have contained only a part of a Viś. But in any
case the original state of affairs must have been greatly
modified by the rise of the system of caste, and the substitu-
tion of a hierarchical for a political point of view. The
elements of the people were represented by the family — either
as an individual family inhabiting one home (Kula), and con-
sisting often, no doubt, of a joint family of brothers, or as a
patriarchal family of sons who still lived with their father — and
by the clan, the later Gotra, which included all those who
claimed a common ancestor. The Gotra may be regarded as
roughly corresponding to the Latin gens and the Greek γένος,
and possibly the Viś may be the equivalent of the curia and
φρήτρη, and the Jana of the tribus and φῦλον or φῦλη.^15 These
three divisions may also be seen in the Viś, Zantu, and Daqyu
of the Iranian world, where the use of Viś suggests that in the
Indian Viś a relationship based on blood rather than locality is
meant — and perhaps even in the vicus, pagus, and civitas of the
old German polity described in the Germania^16 of Tacitus.
The family in some form appears as the third element of the
Jana in a passage of the Rigveda, ^17 where the house (gṛha) is
contrasted with the Jana and the Viś. Possibly, too, another
passage^18 contrasts the adhvara, or family sacrifice, with that of
the Jana or Viś, rather than, as Zimmer^19 thinks, the village
with the two larger units. But it is significant of the particu-
larism of the Vedic Indians that while the king maintained a
fire which might be regarded as the sacred fire of the tribe,
there is no sure trace^20 of any intermediate cult between that of
the king and that of the individual householder. The real
elements in the state are the Gotra and the Jana, just as
ultimately the gens and tribus, the γένος and φῦλον are alone
important. It may be that Viś sometimes represents in the
older texts what later was known as the Gotra. See Viś.
This appears clearly when the constitution of society in the
Brāhmaṇa period is considered. The tribe or people still exists,
and is presupposed, but the division into Viś disappears. The
real division is now the separate castes (Varṇa), but the
numerous sections into which each of them is divided appear to
be based in part on the ancient Gotra.
1) viii. 6, 46. 48.
2) Rv. iii. 43, 5. So Soma is called
gopati janasya, ‘protector of the people, ’
Rv. ix. 35, 5.
3) Rv. v. 58, 4.
4) Rv. iii. 53, 12. See also Bharata.
Cf. also x. 174, 5 = Av. i. 29, 6.
5) Religions of India, 26, 27. It is true
that the Bharatas are called a gavyan
grāmaḥ, ‘a horde eager for booty, ’ in
Rv. iii. 33, 11
but Grāma has there
merely a general application. Seen. 10.
6) Altindisches Leben, 159, 160.
7) ii. 26, 3.
8) x. 84, 4. Viśaḥ may have the same
sense in several other passages — iv. 24,
4
v. 61, 1
vi. 26, 1
vii. 79, 2
viii. 12, 29 — but it need not necessarily
bear this sense. But in x. 91, 2, there
is a clear contrast between Viś and
Jana.
9) Op. cit., 161. He also relies on
Rv. v. 53, 11, where the Maruts are
divided into śardha, vrāta, and gaṇa
but these words are vague.
10) Rv. iii. 33. 11. See n. 5.
11) Rv. vii. 32, 27
x. 42, 10.
12) Rv. i. 126, 5 (viśyā iva vrāḥ).
13) Rv. x. 179, 2=Av. vii. 72, 2.
14) Cf. Pischel, Vedische Studien, 2, 121,
319.
15) Cf. Iliad, 2, 362.
16) Chap. vii. Zimmer gives other
equations, for which cf. Schrader,
Prehistoric Antiquities, 393 et seq. The
exact parallelism cannot in any case
be pressed.
17) x. 91, 2, where janaṃ janam and
viśaṃ viśam occur, and where a con-
trast must be meant.
18) Rv. vii. 82, 1.
19) Altindisches Leben, 435.
20) Hillebrandt, Vedische Mythologie, 2,
126.
Cf. Macdonell, Sanskrit Literature,
158
von Schroeder, Indiens Literatur
und Cultur, 32, 33
Jolly, Zeitschrift
der Dcutschen Morgenländischen Gesell-
schaft, 50, 512 et seq.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
जन, ई म य ङ जनौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(दिवां-आत्मं-अकं-सेट् ।) ई, जातः । म, जनयति । य ङ, जायते जन्यते । जनिर्ज्जन्म ।प्रादुर्भावे इति प्राञ्चः । प्रादुर्भावः स्फुटीभावः ।प्राकाश्ये प्रादुराविः स्यादित्यमरः । बीजा-दङ्कुरो जायते पत्रकाण्डादिभेदेन प्रकाशतेइत्यर्थः । प्रादुर्भावोऽसदुत्पत्तिरिति केचित् ।घटो जायते । इति दुर्गादासः ॥
जन, म लि र जनौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(ह्वां-परं-अकं-सेट् ।) म, जनयति । लि, जजन्ति ।रवैदिकः । इति दुर्गादासः ॥
जनः,
पुं,
 (जायते इति । जन + अच् ।) लोकः ।(यथा, महाभारते । १ । १४९ । ९ ।“अथ प्रवाते तुमुले निशि सुप्ते जने तथा ।तदुपादीपयत् भीमः शेते यत्र पुरोचनः ॥
”)महर्लोकादूर्द्ध्वलोकः । पामरः । इति मेदिनी ।ने, ६ ॥
(असुरविशेषः । जनार्द्दन इति शब्द-दर्शनात् ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
जन जनने जुहो०
पर०
 अक० सेट् घटा० । जजन्ति ।अजनीत् अजानीत् घटा० । जनयति जनितःवि--अति परस्परजनने आत्म० । व्यतिजजन्ते । सार्वधातु-कसधोरिट् व्यतिजज्ञिपे व्यतिजज्ञिध्वे
जन जनने दि० आ० अक० सेट् जायते अजनि अजनिष्ट ।जजान जज्ञतुः ईदित् । जातः । घटा० । जनयति ।उभयोरपि उपसर्गात् परयोस्तत्तदुपसर्गद्योत्यार्थयुक्त-जनने तत्र ।अति--अतिक्रम्य जनने
सक०
 ।अधि + आधिक्येन जनने । आधिपत्येन जनने च “तेजसएव तदध्यापोजायन्ते । “व्राह्मणोजायमानोऽपि पृथि-व्यामधिजायते” मनुः ।अनु + पश्चाज्जनने अक० । “पुत्रिकायां कृतायां च यदिपुत्रोऽनुजायते” मनुः । पश्चादुत्पत्त्या सादृश्य करणेसक० । “असौ कुमारस्तमतोऽनुजातस्त्रिविष्टपस्येवपतिं जयन्तः” रघु० ।सम् + अनु + सम्यगनुजनमे
सक०
 “पितॄन् समनुजायन्तेनरा मातरमङ्गनाः” रामा० अयो० ३५ । २६ ।अभि + अभिलक्ष्यीकृत्य जनने
सक०
 “भवन्ति सम्पदं दैवीमभि-जातस्य भारत!” । “अज्ञानञ्चाभिजातस्य पार्थ! सम्पदमासुरीम्” गीता । सम्यग्जनने आभिमुख्येनजनने अक० “शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽसिजायते” “कामात् क्रोधोऽभिजायते” गीता ।प्रति + प्रतिरूपजनने अक० । “प्रजापतिश्चरसि गर्भे त्वमेवप्रतिजायसे प्रश्नो० ।वि + विशेषेण जनने विरुद्धजनने विकारे च “पतिनारहिता तस्मात् पुत्रं देवी व्यजायत” रामा० आदि०७० अ० । गर्भमोचने
सक०
 “यूनां मत्ता प्रथमं विजज्ञतुः”ऋ० ९ । ६८ । ५ । “पशुस्तिष्ठन् गर्भं धृत्वानुप विश्यविजायते” शत० ब्रा० ७ । ४ । १ । १ । “काममाविज-नितीः सम्भवेम” तै० स० ३ । ५ । १ । ५ “तस्मात् व्यजायत”रामा० बा० १ । ७० । “यक्षी पुत्रं व्यजायत” बा २७ । ८ ।
जन
पु०
 जन--अच् । १ लोके “जनस्तुषाराञ्जनपर्वताविव”मावः २ महर्लोकादूर्द्धलोके ३ असुरभेदे च जनार्द्दनः ।तल्लोकप्राप्तिहेतुकथनं भूमेरुच्चतोक्तिश्च “इत्थं कथांकथयतोर्भगवद्गणयोः प्रिये! । क्षणार्द्धेन विमानं तज्जन-लोक निनाय तान् । निवसन्त्यमलायत्र मानसाः ब्रह्मणःसुताः । सनन्दनाद्या योगीन्द्रा सर्वे तेह्यूर्द्धरेतसः । अन्येतु योगिनोये वै ह्यस्खलद्ब्रह्मचारिणः । सर्व्वद्वन्द्व-विनिर्मुक्तास्ते वसन्त्यत्र निर्मलाः । महर्लोकः क्षितेरूर्द्ध-मेककोटिप्रमाणतः । कोटिद्वये तु संख्यातो जनो मूलो-कतोजनैः” काशी० ख० ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
जनँ जन जनने
- जजन्ति ईडजनोर्ध्वे च (7278) इतीट् जनिषे, छान्दसत्वाद् द्वे न भवतः दिवादौ जनी प्रादुर्भावे (440) जायते 24
धातुवृत्तिः
Sanskrit
जनँ जन (अर्थः) जनने
( जजन्ति ) इत्यादि क्यादय उदात्ता उदात्तेतः 23
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“जन जनने”@} 2 छान्दसः।
3 जनकः-निका, 4 जनकः-निका, जिजनिषकः-षिका, 5 जञ्जनकः-निका, जाजायकः-यिका
जनिता-त्री, जनयिता-त्री, जिजनिषिता-त्री, जञ्जनिता-त्री, जाजायिता-त्री
6 जज्ञत्-ती, 7 जनयन्-न्ती, जिजनिषन्-न्ती
-- जनिष्यन्-न्ती-ती, जनयिष्यन्-न्ती-ती, जिजनिषिष्यन्-न्ती-ती
-- -- जञ्जन्यमानः-जञ्जनिष्यमाणः, जाजायमानः, जाजायिष्यमाणः
8 गोजाः-गोजौ-गोजाः
-- -- -- 9 जनितम्-तः, जनितः, जिजनिषितः, जञ्जनितः-जाजायितः-तवान्
जनः, 10 जन्यः, जनः, जिजनिषुः, जञ्जनः- 11 जाजः
जनितव्यम्, जनयितव्यम्, जिजनिषितव्यम्, जञ्जनितव्यम्, जाजायितव्यम्
जननीयम्, जननीयम्, जिजनिषणीयम्, जञ्जननीयम्-जाजायनीयम्
12 जन्यम्, जन्यम्, जिजनिष्यम्, जञ्जन्यम्-जाजाय्यम्
ईषज्जनः-दुर्जनः-सुजनः
-- -- जन्यमानः-जायमानः, जन्यमानः, जिजनिष्यमाणः, जञ्जन्यमानः-जाजाय्यमानः
जनः, जनः, जिजनिषः, जञ्जनः-जाजायः
जनितुम्, जनयितुम्, जिजनिषितुम्, जञ्जनितुम्-जाजायितुम्
13 जातिः, जनना, जिजनिषा, जञ्जना-जाजाया
जननम्, जननम्, जिजनिषणम्, जञ्जननम्-जाजायनम्
जनित्वा, जनायित्वा, जिजनिषित्वा, जञ्जनित्वा-जाजायित्वा
प्रजन्य-प्रजाय, 14 प्रजनय्य, प्रजिजनिष्य, प्रजञ्जन्य-प्रजाजाय्य
जनम् २, जनित्वा २, 15 जनम् २, जनयित्वा २, जिजनिषम् २, जिजनिषित्वा २, जञ्जनम् २- जञ्जनित्वा २- जाजायम् २
जाजायित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (५८२)
02
=>
 (३-जुहोत्यादिः-११०५। अक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[४। ण्वुलि ‘जनिवध्योश्च’ (७-३-३५) इत्युपधाया वृद्धिनिषेधः। एवं घञि, णमुलि च ज्ञेयम्।]]
04
=>
 [[५। ‘जनीजॄष्--’ (गणसूत्रम्-भ्वादौ) इति सूत्रे ईकारविशिष्टोपादानात्, अस्य जन- धातोर्न मित्त्वप्रयुक्तो ह्रस्वः। अपितु, ‘जनिवध्योश्च’ (७-३-३५) इत्येव णौ परतः वृद्धिनिषेधः।]]
05
=>
 [[६। यङि द्वित्वे, ‘ये विभाषा’ (६-४-४३) इति वैकल्पिकमात्त्वम्। आत्त्वाभाव- पक्षे, ‘नुगतोऽनुनासिकान्तस्य’ (७-४-८५) इत्यभ्यासस्य नुगागमे, जञ्जनकः इति, आत्त्वपक्षे जाजायकः इति च रूपम्। एवं यङन्ते सर्वत्र रूपद्वयस्योपपत्तिर्ज्ञेया।]]
06
=>
 [[७। शतरि ‘जुहोत्यादिभ्यः श्लुः’ (२-४-७५) इति श्लौ, ‘श्लौ’ (६-१-१०) इति द्वित्वे, उत्तरखण्डे, ‘गमहनजनखनघसां लोपः क्ङित्यनङि’ (६-४-९८) इत्युपधालोपे, ‘स्तोः श्चुना श्चुः’ (८-४-४०) इति नकारस्य श्चुत्वे जज्ञत् इति रूपम्। ‘नाभ्यस्ताच्छतुः’ (७-१-७८) इति नुम् न भवति।]]
07
=>
 [[८। ‘बुधयुधनशजनेङ् प्रुद्रुश्रुभ्यो णेः’ (१-३-८६) इति ण्यन्तात् शतैव। न शानच्।]]
08
=>
 [[९। ‘जनसनखनक्रमगमो विट्’ (३-२-६७) इति विट्प्रत्ययः। ‘विड्वनोरनुनासि- कस्यात्’ (६-४-४१) इत्यनुनासिकस्याकारे, आकारान्तं प्रातिपदिकम्। एवम्, अब्जाः, अद्रिजाः, ऋतजाः इत्यादिकं बोध्यम्।]]
09
=>
 [पृष्ठम्०५५१+ २२]
10
=>
 [[१। ‘भव्यगेयप्रवचनीयोपस्थानीयजन्याप्लाव्यापात्या वा’ (३-४-६८) इति कर्तरि भावे च यदन्तो निपातितः।]]
11
=>
 [[२। यङन्तात् पचाद्यचि (३-१-१३४) आत्वपक्षे, अतो लोपे, यकारस्य लुकि, स्थानि- वद्भावेन आकारलोपे, रूपम्।]]
12
=>
 [[३। ‘तकिशसिजनिभ्यो यद्वाच्यः’ (वा। ३-१-९७) इति यत्। ण्यदपवादः।]]
13
=>
 [[४। ‘जनसनखनां सञ्झलोः’ (६-४-४२) इति आत्वे सवर्णदीर्घे रूपम्।]]
14
=>
 [[५। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]
15
=>
 [[६। अस्य धातोर्मित्त्वाभावात्, णमुल्परके णिचि उपधायाः वैकल्पिकदीर्घो न।]]
Capeller
German
ज॑न
m.
 Geschlecht, Stamm, Volk
Mensch,
Person (Sgl. auch collect.)
oft —° in
collect. u. indiv. Bed.
अयं जनः u. एष
जनः dieser Mensch (für 1. u. 3. Perst).
f.
 जना Geburt, Entstehung.
Grassman
German
jána, m., das beseelte Wesen, der Mensch [als der geborene, von jan], seltener von Göttern. 1〉 Der Singular gewöhnlich collectiv, wobei die Begrenzung durch Relativsätze bestimmt wird, z. B. {41, 1}: yám rákṣanti prácetasas váruṇas mitrás aryamā́, nū́ cid sá dabhyate jánas, „derjenige (der Mensch), welchen die weisen V., M., A. schützen, leidet nimmer Schaden“, oder 2〉 durch Adjectiven, wie fromm, gottlos und ähnliche, oder 3〉 durch Zahladjectiven (viśva {747, 6}
bahú {928, 8}) oder 4〉 die Begrenzung aus dem Zusammenhange zu entnehmen ist, indem namentlich die Schar derer darunter verstanden ist, die an der gottesdienstlichen Handlung, auf die sich das Lied bezieht, theilnehmen, oder 5〉 der Stamm derer, die in derselben Gemeinde (víś) wohnen, oder 6〉 das Volk, im Gegensatze zum Fürsten, oder 7〉 die Kriegsschar, das Kriegsvolk, oder 8〉 die ganze Menschheit, die Menschen, ferner 9〉 in Verbindung mit einem Adjectiv der Abstammung (Patronymicum) Stamm, Geschlecht, insbesondere 10〉 mā́nuṣas jánas, das Menschengeschlecht
11〉 daívias jánas, seltener ({463, 9}
{803, 2}
{889, 17}) diviás jánas, das Göttergeschlecht
ähnlich ({490, 1}) suvratás jánas, von den Adityaʼs, einmal ({459, 14}) auch jána für sich vom Göttergeschlechte
12〉 selten wird es von einzelnen bestimmten Personen, namentlich einzelnen Göttern gebraucht
in diesem Sinne scheint auch daívias jánas in {879, 6} den Göttermann, den Agni, zu bezeichnen, mánus bhava janáyā daíviam jánam, „sei Manu, erzeuge den Göttermann“
13〉 bisweilen findet es sich, im Singular oder Plural, in Verbindung mit ursprünglichen Adjectiven, die ein Amt oder Geschäft bezeichnen und ausserhalb dieser Verbindung nur oder fast nur substantivisch vorkommen (yúdhvā {800, 5}
ripávas {357, 11}: carmanmnā́s {625, 38}
kīráyas {616, 4}
sabā́dhas {683, 6}. _{683, 12}
sūrī́n {173, 8})
14〉 pl., Menschen, Leute
15〉 páñca jánās, die fünf Menschenstämme (vgl. páñca kṛṣṭáyas), auch ({89, 10}
{879, 4}. _{879, 5}) von den unter die Schar der Götter oder der seligen Geister aufgenommenen fünf Stämmen. — Anm.: Die zweisilbigen Formen des Plurals verlängern sehr häufig die vorletzte Silbe, sodass statt jánās, jánān zu lesen ist jā́nās, jā́nān (s. u.), oder vielleicht [Page473] richtiger jánnās, jánnān. — Adj. (ausser den sonst genannten) ádevayu, adrúh, ánuvrata, amitrayát, áhavis, ā́deva, ṛtā́van, ghṛtaprús, cikitvás, tvesásaṃdṛś, dā́śuri, dāśvás, devayát, devayú, druhyú, drúhvan, priyá, bhūridā́vat, mánujāta, yájyu, rayivát, rātáhavis, rātáhavya, vidhát, vṛkāyú, vṛktábarhis, śáśvat, siṣāsú, sukṛ́t, sugopā́, suśrávas, suṣā́man, suhávis, somasút, suadhvará, havirdā́, hitáprayas.
-as 1〉 {41, 1}
{54, 7}
{86, 1}
{122, 8}. _{122, 9}
{136, 5}
{182, 3}
{388, 7}
{536, 6}. _{536, 8}
{959, 4}. — 2〉 {402, 2}
{624, 12}
{625, 39}
{638, 13}
{702, 11} (ádhrigus). — 3〉 {747, 6}. — 4〉 {852, 2} (ayám)
{858, 4} (saptá dhātus)
{967, 4} (nas sárvas). — 5〉 {571, 5}. _{571, 6}. — 7〉 {819, 10}. — 8〉 {477, 2}
{667, 6}. — 10〉 {443, 3}. — 11〉 {883, 5}
{889, 17}. — 12〉 yás (índras) ná míthū jánas bhū́t {659, 8}{459, 8}. — 13〉 {800, 5} (s. o.).
-am 1〉 {214, 4}. — 2〉 {40, 7}
{45, 1}
{49, 2}
{305, 1}
{460, 12}
{625, 33}
{775, 24}
{1006, 3}. — 4〉 {419, 6} (imám). — 5〉 {462, 4}. — 8〉 {434, 2}
{475, 4}
{552, 2}
janám-janam {369, 4}
{917, 2}. — 9〉 bhā́ratam {287, 12}
yā́duam {626, 48}. — 11〉 {31, 17}
{44, 6}
{45, 9}. _{45, 10}
{221, 11} (marútas)
{367, 3}
{457, 6}
{493, 12}
{664, 9}
{783, 8}
{792, 5}
{796, 1}. _{796, 3}
{889, 9}
{490, 1} (s. o.). — 12〉 {879, 6} (s. o.)
tveṣásaṃdṛśam {886, 1}.
-ena 2〉 {609, 5}. — 5〉 {217, 3}. — 11〉 {569, 2}.
-āya 2〉 {36, 19}
{44, 4}
{532, 12}
{586, 3}
{153, 3}
{166, 12}
{225, 8}
{293, 9}
{298, 4}
{340, 4}
{591, 6}
{463, 8}
{514, 2}
{620, 12}
{710, 15}
{643, 28}
{721, 2}
{866, 4}. — 3〉 {928, 8} (baháve). — 4〉 {117, 6}
{226, 15}
{581, 4}
{586, 5}
{776, 14}. — 5〉 {84, 17}
{93, 8}
{598, 1}
{723, 3}. — 6〉 {412, 4}. — 7〉 {550, 6}. — 8〉 {92, 17}
{130, 5}
{347, 1}
{751, 2}
{951, 6}. — 11〉 {459, 14} (s. o.).
-āt 5〉 {911, 31} yé yákṣmās yánti 〰 ánu.
-asya 2〉 manyúm {639, 15} (dūḍhías)
saṃsthe {641, 11} (gómatas). — 6〉 gopā́m {277, 5}
gópatim {747, 5}
virā́jāni {985, 6}
{1000, 5}. — 10〉 jánma {70, 2}. — 11〉 yā́man {479, 1}
rā́jā {463, 9}
vītī́ {803, 2}
carkiran {918, 3}.
-e 2〉 {34, 4}
{195, 1}
{643, 8}. — 5〉 {69, 4}
{113, 19}
{578, 5}
{972, 4}. — 6〉 {387, 1}. — 8〉 {681, 3}
{773, 28}
{853, 12}
{865, 5}
{894, 2}
kásmin {428, 2}
{848, 1}
jánejane {419, 2}
{421, 4}. — 10〉 {48, 11}
{368, 2}
{375, 2}
{457, 1}
{673, 10}
{944, 9}. — 11〉 {350, 3}
{605, 5}.
-au [d.] 12〉 sudhánau viśváśardhasau {388, 8}.
-ā [d.] 12〉 (mitrā́váruṇā) {508, 1}
duā́ 〰 ‥ nárā ca śáṃsam daíviam ca dhartári {798, 42}.
-āsas [V.] 14〉 {203, 1}—_{203, 14}
{287, 23}
{289, 18}
{320, 1}
{469, 5}.
-āsas [N.] 13〉 {357, 11}
{616, 4}
{683, 12} (s. o.). — 14〉 {36, 2}
{166, 14}
{203, 9}
{253, 4}
{292, 4}
{356, 1}
{377, 3}
{389, 6}
{401, 5}
{522, 6}
{572, 22}
{625, 17}
{626, 37}
{646, 22}
{663, 27}
{683, 2}
{830, 2}
{907, 6}
{930, 5}
{938, 7}.
-ās [V.] 14〉 {385, 12}.
-ās [N.] 13〉 {625, 38}
{683, 6} (s. o.). — 14〉 {74, 5}
{102, 5}. _{102, 6}
{215, 10} (ubháye)
{236, 5}
{293, 8}
{579, 4}
{621, 3} (imé)
{663, 29} (imé)
{666, 32} (imé)
{868, 4}
{915, 8}
{966, 6}. — 15〉 {293, 8}
{871, 6}
_{879, 4}. _{879, 5}.
-ās [N.], zu lesen jā́nās 14〉 {334, 9}. — 15〉 {89, 10}
{452, 4}
{492, 11}.
-ān 14〉 {35, 5}
{37, 12}
[Page474] {50, 3} 6 (ánu)
{59, 1}
{64, 13}
{120, 11}
{132, 5}
{140, 12} (neben vīrā́n und maghónas)
{193, 10}
{293, 1}
{487, 4}
{534, 11}
{571, 7}
{639, 14}
{669, 16}
{886, 3}. — 15〉 {652, 22}
{804, 3}.
-ān, zu sprechen jā́nān 13〉 sūrī́n {173, 8}. — 14〉 {211, 2}
{280, 2}
{387, 2}
{451, 5}
{461, 1}
{490, 15}
{508, 3}
{509, 5}.
-ebhias [D.] 14〉 {55, 5}
{58, 6}
{982, 4}.
-ebhias [Ab.] 14〉 {7, 10}.
-ānām 14〉 jétā {66, 3}
vṛṣabhás {177, 1}
ávitārā {181, 1}
kṣitáyas {252, 1}
vaśī́ {257, 3}
abhíśastim {264, 1}
dyumnā́ {300, 9}
muhuké {312, 17}
samídhā {355, 1}
vasatím {356, 6}
rā́yas {442, 5}
átithim {448, 1}
{827, 5}
pátis {477, 4}
árātīs {485, 9}
satyānṛté {565, 3}
anṛtā́ {577, 5}
prasavitā́ {579, 2}
vayúnā {591, 4}
árātayas {599, 3}
védas {690, 7} (neben ádāśūṣṭarasya)
pura(s)etā́ {799, 3}
bhójanā {799, 6}
saṃgámanam {840, 1}
yavasā́das {853, 9}
yugā́ _{853, 19}
dhénās {869, 6}
potrám {828, 2}
prayújas {859, 1}
{922, 12}
kṣáyam {873, 8}
abhímātis {895, 5}
cyávanas _{895, 6}
sávanā {915, 16}
nṛpátim {933, 5}.
-ānaam 14〉 drúhvāṇas {25, 14}
jāmís {75, 3}. _{75, 4}
védas {81, 9}
ketávas {191, 4}
upavaktā́ {305, 5}
dyúbhis {370, 2}
ketúnā {420, 4}
rā́dhas {532, 2}
yantā́ras _{532, 7}
vidhartā́ {572, 24}
nṛpātā́ras {590, 6}
vípas {621, 4}
bráhma {625, 13}
vṛ́ṣā {635, 10}
dyumnā́ {639, 33}
priyám {644, 4}
taránim {665, 28}
rā́jā {673, 3}
vásu {712, 6}
śúṣmam {764, 4}
vratā́ni {824, 1}
ā́yus {1023, 7}.
-ānām (tonlos, weil mit Voc. verbunden) 14〉 gṛhapate 〰 {456, 19}.
-eṣu 14〉 {55, 4}
{95, 2}
{214, 15}
{230, 2}
{292, 5}
{347, 11}
{385, 13}
{386, 11}
{485, 11}
{539, 2}
{546, 2}
{848, 2}
{880, 2}
{890, 11}
{932, 2}
{1022, 3}. — 15〉 {271, 9}
{777, 23}.
473, 25.a: 459 st. 659
473, 5.b v. u.:4
474, 18. 19.a: ávitāra {181, 1}
jána:
-am 1〉 {166, 8}
-asya 8〉 gopā́s {365, 1}
-e 5〉 druhyaú {487, 8}
-ā [du.] 7〉 {131, 3}
-ās [V.] 15〉 {879, 4}
-ās [N.] 14〉 {660, 7} (imé)
-ān 14〉 [Page1762] {840, 12}
-ānām 14〉 pathíā {595, 1}
-ānaam 14〉 priyás {776, 27}
-ānām (mit Voc.) 14〉 avitārā {181, 1}
-ānaam (mit Voc.) 14〉 śacīpate {486, 9}.
Burnouf
French
जन जन
m.
 homme, personne
moi [avec un a. dém. ]:
तस्मिन् जने à moi.
Au pl. et même au sg. les hommes, le
monde.
Un pauvre homme, un malheureux.
Qqf. synon. de
जनलोक।
À la fin des compos. troupe, foule. -- F.
जनी, mère
cf. जनि।
Stchoupak
French
जन-
m.
 créature, être humain, homme, personne
sg.
pl.
 gens,
peuple, on
ifc. personne, ensemble de personnes
-ता
f.
 gens,
humanité.
°त्रय- nt. trois personnes.
°दाह-स्थान- nt. lieu de crémation.
°देव- °नाथ- °पति-
m.
 roi.
°पक्ति-
f.
 évolution du monde.
°पद-
m.
 sg.
pl.
 communauté, population, peuple
sg. contrée,
campagne
°पद-महत्तर-
m.
 chef du pays.
°प्रवाद-
m.
 rumeur publique.
°रञ्जन- ag. qui réjouit, qui contente les hommes, son peuple
-ई-
f.
n.
 d'une prière.
°लोक-
m.
 monde des humains, un des 7 mondes de la cosmogonie hindoue.
°वाद-
m.
 = °प्रवाद-।
°श्रुत-
m.
n.
 d'un homme.
°संसद्-
f.
 assemblée.
°संबाध- °संमर्द-
m.
 foule, cohue.
°स्थ- ag. qui séjourne parmi les hommes.
°स्थान- nt.
n.
 d'une portion de la forêt Daṇḍaka.
जनातिग- a. surhumain.
जनाधिप-
m.
 roi.
जनान्त-
m.
 destructeur des hommes, Yama.
जनान्तिकम् adv. parlant à voix basse à un seul des personnages
présents (en scène)
-(क्)ए adv. près des hommes, en présence des
hommes.
जनारव-
m.
 = °प्रवाद-।
जनार्णव-
m.
 caravane.
जनार्दन-
m.
 stimulateur des hommes, ép. de Viṣṇu, etc.
जनालय-
m.
 habitant du monde des hommes.
जनेन्द्र- जनेश- जनेश्वर-
m.
 roi.
जनोक्ति-
f.
pl.
 propos des gens, racontars, commérages.
जनौघ-
m.
 foule.
जनं-गम-
m.
 un Caṇḍāla.
जनम्-एजय- (qui fait trembler les hommes)
m.
n.
 d'un roi de
Hastināpura
d'un Nāga.