| YouTube Channel

जडभरत (jaDabharata)

 
Monier Williams Cologne
English
जड—भरत
m.
 ‘the stupid Bharata’,
N.
 of a man simulating stupidity,
JābālUp.
BhP.
 v, 9
f.
Shabdartha Kaustubha
Kannada
जडभरत
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಬ್ಬ ಋಷಿ
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
जडभरत (?). See Yadubharata:
Praśnāvalī, vedānta. Lahore 1882, 7.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
जडभरत
पु०
 जडोमूक इव भरतः । आङ्गिरसप्रवरसुते योगि-भेदे सहि पूर्व्वतरजन्मनि भरतनामा नृपतिरासीत् स चवानप्रस्थाश्रमे हरिणशिशुपालनेन तत्स्नेहवशात्मृत्युकाले तमनुस्मरन् मृगत्वमाप्त्वा कर्म्मक्षयात् तद्देहंत्यक्त्वा पुनः आङ्गिरसपवरस्य पुत्रतामासाद्य स्नेहदोषेणपुनस्तिर्य्यग्योनिप्राप्तिशङ्कया ज्ञानवानपि जडत्वमिवव्यञ्जयन्नासीत् । तत्कथा च भाग० ५ स्क० स्थितादिङमात्रमत्र प्रदर्श्यते ।“अथ कस्यचिद्द्विजवरस्याङ्गिरःप्रवरस्य शमदमतपः-स्वाध्यायाध्ययनत्यागसन्तोषतितिक्षाप्रश्रयविद्यानसूयात्म-ज्ञानानन्दयुक्तस्यात्मसदृशश्रुतशीलाचाररूपौदार्य्यगुणा नवसोदार्य्या अङ्गजा बभूवुः । मिथुनञ्च यवीयस्यांभार्य्यायाम् । यस्त तत्र पुमांस्तं परमभागवतं राजर्षि-प्रवरभरतमुत्सृष्टमृगशरीरम् चरमशरीरेण विप्रत्वं-गतमाहुः । तत्रापि स्वजनसङ्गाच्च भगवतः कर्म्म-बन्धविध्वंसनश्रवणस्मरणगुणविवरणचरणारविन्दयुगलंमनसा विदधदात्मनः प्रतीवातमाशङ्कमानो भगवदनु-ग्रहेणानुस्मृतखपूर्वजन्माबलिरात्मानमुन्मत्तजडान्धबधिर-स्वरूपेण दर्शयामास लोकस्य । तस्यापि ह वा आत्मजस्य स विप्रः पुत्रस्नेहानुबद्धमना आसमावर्त्तनात्संस्कारान् यथोपदेशं विदधान उपनीतस्य च पुनःशौचाचमनादीन् कर्म्मनियमाननभिप्रेतानपि सम-शिक्षयत् । अनुशिष्टेन हि भाव्यं पितुः पुत्रेणेति ।स चापि तदुह पितृसन्निधावेवासध्रीचीनमिव स्मकरोति । छन्दांस्यध्यापयिष्यन् सह व्याहृतिभिःसप्रणवशिरस्त्रिपदां सावित्रीं ग्रैष्मवासन्तिकान्मासान-धीयानमप्यसमवेतरूपं ग्राहयामास । एवं स्वतनुजआत्मन्यनुरागावेशितचित्तः शौचाध्ययनव्रतनियम-गुर्वनलशुश्रूषणाद्यौपकुर्वाणकर्म्माण्यनभियुक्तान्यपि स्व-यमनुशिष्टेन भाव्यमित्यसदाग्रहः पुत्रमनुशास्य स्वयंतावदनधिगतमनोरथः कालेनाप्रमत्तेन स्वयं ग्रह एवप्रमत्तौपसंहृतः । अथ यवीयसी द्विजसती स्वगर्भजातंमिथुनं सपत्न्या उपन्यस्य स्वयमनुसस्थया पतिलोकमगात् । पितर्य्युपरते भ्रातर एनमतत्प्रभावविदस्त्रय्यांविद्यायामेव पर्य्यवसितमतयोन परविद्यायां जडमति-रिति भ्रातुरनुशासननिर्बन्धान्न्यवृत्सन् ।स च प्राकृतैर्द्विपदपशुभिरुन्मत्तजडबधिरमूकेत्यभिभाष्य-माणो यदा तदनुरूपाणि प्रभाषते कर्म्माणि च कार्य्य-माणः परेच्छया करोति । विष्टितो वेतनतोवा याच्ञयायदृच्छया वोपसादितमल्पं बहुमिष्टं कदन्नं वाभ्यवहरतिपरं नेन्द्रियप्रीतिनिमित्तम् । नित्यनिवृत्तनिमित्तस्वसिद्धविशुद्धानुभवानन्दस्वात्मलाभाधिगमः सुखदुःख-यीर्द्वन्द्वनिमित्तयोरसम्भावितदेहाभिमानः । शीतोष्णवातवर्षेषु वृषैवापावृताङ्गः पीनसंहननाङ्गः स्थ-ण्डिलसंवेशनानुमर्द्दनामज्जनरजसा महामणिरिवान-भिव्यक्तव्रह्मवर्च्चसः कुपटावृतकटिरुपवीतेनोरुमषिणा-द्विजातिरिति ब्रह्मबन्धुरिति संज्ञयाऽतज्ज्ञजनावमतोविचचार । यदा तु परत आहारङ्कर्म्म वेतनतईह-मानः स्वभ्रातृभिरपि केदारकर्म्मणि निरूपितस्तदपिकरोति । किन्तु न समं विषमं न्यूनमधिकमिति वेद ।कणपिण्याकफलीकरणकुलमाषस्थालीपुरीषादीनप्यमृत-वदभ्यवहरति । अथ कदाचित् कश्चिद्वृषलपतिर्भद्र-काल्यै पुरुषपशुमालभतापत्यकामः । तस्य ह दैववि-मुक्तस्य पशोः पदवीन्तदनुचराः परिधावन्तो निशि नि-शीथसमये तमसा पावृतायामनधिगतपशव आकस्मिकेनविधिना केदारान् वीरासनेन मृगवराहादिभ्यः संरक्षमाणमङ्गिरःप्रवरसुतमपश्यन् । अथ तएनमनवद्य-लक्षणमवमृष्य भर्त्तृकर्म्मनिष्पत्तिं मन्यमानाबद्ध्वा रश-मया चण्डिकागृहमुपनिन्युर्मुदा बिकसितवदनाः ।अथ पणयस्तं स्वबिधिनाभिपिच्याहतेन वाससाच्छाद्य-भूषणानुलेपस्रक्ताम्बूलादितिलकादिभिरुपस्कृतं भुक्तवन्तंधूपदीपमाल्यलाजकिसलयाङ्कुरफलोपहारोपेतया वैश-ससंस्थया महता गीतस्तुतिमृदङ्गपणवघोषेण चपुरुषपशुं भद्रकाल्याः पुरत उपवेशयामासुः । अथ वृष-लराजपतिः पुरुषपशोरसृगासवेन देवीं भद्रकालीं यक्ष्य-माणस्तदभिमन्त्रितमसिमतिकरालनिशितमुपाददे । इतितेषां वृषलानां रजस्तमःप्रकृतीनां धनमदरजौत्सिक्तमनसां भगवत्कलाधीरकुलं कदर्थीकृत्योत्पथेन स्वैरंविहरतां हिंसाविहाराणां कर्म्मातिदारुणं यद्व्रह्मभूतस्य साक्षाद्ब्रह्मर्षिसुतस्य निर्व्वैरस्य सर्वभूतसु-हृदः सूनायामप्यननुमतमालभनं तदुपलभ्य व्रह्मतेजसा-ऽतिदुर्विपहेण दन्दह्यमानेन वपुषा सहसोच्चचाट सैवदेवी भद्रकाली । भृशममर्षरोषावेशरभसविलसि-तभृकुटिविटपकुटिलदंष्ट्रारुणेक्षणाटोपातिभयानकवदनाहन्तुकामैवेदं महाट्टहासमतिसंरम्भेण विमुञ्चन्तीतत उत्पत्य पापीयसां दुष्टानां तेनैवासिना विवृकण-शीर्ष्णां गलात् स्रवन्तमसृगासवमत्युष्णं सह गणेन नि-पीयातिपानमदविह्वलोच्चैस्तरां स्वपार्षदैः सह जगौननर्त्त च विजहार च शिरःकन्दुकलीलया । एवमेवखलु महदभिचारातिक्रमः कार्त्स्न्येनात्मने फलति ।न वा एतद्विष्णुदत्त! महदद्भुतं यदसंभ्रमः स्वशिरश्छेदेआपतितेऽपि विमुक्तदेहाद्यात्मभावसुदृढहृदयग्रन्थीनां सर्व-सत्वसुहृदात्मनां निर्वैराणां साक्षाद्भगवताऽनिमिषाऽरि-वरायुधेनाप्रमत्तेन तैस्तैर्भावैरभिरक्ष्यमाणानां तत्पदमूल-मकुतश्चिद्भयमुपसृतानां भागवतपरमहंसानाम्” । ९ अ०“अथ सिन्धुसौवीरपतेरहूगणस्य व्रजतैक्षुमत्यास्तटेतत्कुलपतिना शिविकावाहपुरुषान्वेषणसमये दैवेनोप-सादितः स द्विजवरौपलब्धः । एष पीवानसंहननाङ्गो-गोखरवद्धुरं वोढुमलमिति पूर्वविष्टिगृहीतैः सहगृहीतः प्रसभमतदर्हौवाह शिविकां स महानुभावः!यदा हि द्विजवरस्येषुमात्रावलोकानुगतेर्न समाहितापुरुषगतिस्तदा विषमगतां स्वशिविकां रहूगण उपधार्य्यपुरुषानधिवहत आह । हे वाढारः माध्वतिक्रा-मत किमिति विषममुह्यते यानमिति? । अथ त ईश्वर-वचः सौपालम्भमुपाकर्ण्य उपायात्तुरीयाच्छङ्कित-मनसस्तं विज्ञापयां बभूवुः । न वयं नरदेव! प्रमत्ताभवन्नियमानुपथाः साध्वेव वहामः । अयमधुनैव नियुक्तोऽपि न द्रुतं व्रजति नानेन सह वोढु मुह वयं पारया-मैति । सांसर्गिकोदोष एव नूनमेकस्यापि सर्वेषांसंसर्गिणां भवितुमर्हतीति निश्चित्य निशम्य कृपणवचोराजा रहूगण उपासितवृद्धोऽपि निसर्गेण बलात्कृतईषदुत्थितमन्युरविस्पष्टब्रह्मतेजसं जातवेदसमिव रजसा-वृतमतिराह अहो कष्टं भ्रातर्व्यक्तमुरुपरिश्रान्तो दीर्घ-मध्वानमेक ऊहिवान् सुचिरं नातिपीवानसंहननाङ्गोरजसा चोपद्रुतो भवान् सखे! नो वा परएते संघट्टिनइति बहुविप्रलब्धोऽप्यविद्यया विहितद्रव्यगुणकर्म्माशयेस्वचरमकलेवरेऽवस्तुनि संस्थानविशेषे अहं ममेत्यनध्या-रोपितमिथ्याप्रत्ययो ब्रह्मभूतस्तूष्णी शिविकां पूर्ववदु-वाह । अथ पुनः स्वशिविकायां विषममतायां प्र-कुपित उवाच रहूगणः । किमिदमरे त्वं जीवन्मृतोमांकदर्थीकृत्य भर्तृशासनमतिचरसि । प्रमत्तस्य च तेकरोमि चिकित्सां दण्डपाणिरिव जनतायाः यथाप्रकृतिं स्वां भजिष्यसीति । एवं बह्वबद्धमभिभाषमाणंनरदेवाभिमानं रजसा तमसानुविद्धेन मदेन तिरस्कृताशेषभगवत्प्रियनिकेतं पण्डितमानिनं स भगवान्ब्राह्मणो ब्रह्मभूतः सर्वभूतसुहृदात्मा योगेश्वरचर्य्यायांमातिव्युत्पन्नमतिं स्मयमान इव विगतस्मय इदमाह ।श्रीब्राह्मण उवाच । त्वयोदितं व्यक्तमविप्रलब्धं भर्तुःस मे स्याद्यदि वीर! भावः । गन्तुर्यदि स्यादधिगम्यमध्वापीवेति राशौ न विदां प्रवादः । स्थौल्यं कार्श्यव्याधयश्चाधयश्च क्षुत्तुड्भयं कन्तिरिच्छा जरा च । निद्रा-रतिर्मन्युरहं मदः शुचो देहेन जातस्य हि मे न सन्ति ।जीवन्मृतत्वं नियमेन राजन्नाद्यन्तवद् यद्विकृतस्यदृष्टम् । खस्वाम्यभाबो ध्रुवईड्य! यत्र तर्ह्युच्यतेऽसौ-विधिकृत्ययोगः । विशेषबुद्धेर्बिवरं मनाक् च पश्यामियन्न व्यवहारतोऽन्यत् । क ईश्वरस्तत्र किमीशितव्यमथापि राजन्! करवाम किन्ते । उन्मत्तमत्तजडवत्स्वसंस्थां गतस्य मे वीर! चिकित्सितेन । अर्थः कियान्भवता शिक्षितेन स्तब्धप्रमत्तस्य च पिष्टपेषः । श्रीशुकउवाच । एतावदनुवादपरिभाषया प्रत्युदीर्य्य समुनिवर उपशमशील उपरतानात्मानिमित्त उपभोगेनकर्म्मारब्धं त्यपस्यन् राजयानमपि तथैवोवाह । सचापि पाण्डवेय! सिन्धुसौवीरपतिस्तत्त्वजिज्ञासायांसम्यक्श्रद्वयाधिकृताधिकारस्तद्धृदयग्रन्थिविमोचनं द्विज-वच आश्रुत्य बहुयोगग्रन्थसम्मतं त्वरयाऽवरुह्यशिरसा तत्पादमूलमुपसृतः क्षमापयन् विगतनृपदेवस्मय उवाच । कस्त्वं निगूढश्चरसि द्विजानां बिभर्षि-सूत्रं कतमोऽवधूतः । कस्यासि कुत्रत्य इहापि कस्मात्क्षेमाय नश्चेदसि नोत शुक्लः । नाहं विशङ्के सुरराजवज्रान्न त्र्यक्षशूलान्न यमस्य दण्डात् । नाग्न्यर्कसोमानिलवि-त्तपास्त्राच्छङ्के भृशं ब्रह्मकुलावमानात् । तद् ब्रूह्यसङ्गोजडवन्निगूढविज्ञानवीर्य्योविचरस्यपारः । वचांसि योगग्रथितानि साधो! न नः क्षमन्ते मनसापि भेत्तुम् ।अहञ्च योगेश्वरमात्मतत्त्वविदां मुनीनां प्रवरं गुरुवै!प्रष्टुं प्रवृत्तः किमिहारणं यत्साक्षाद्धरिं ज्ञानकलावतीर्णम् ।स वै भवान् लोकनिरीक्षणार्थमव्यक्तलिङ्गोविचरत्यपिस्वित् । योगेश्वराणां गतिमन्दबुद्धिः कथं विवचक्षीतगृहानुबद्धः” १० अ० ।ततः तेन रहूगणनृपाय योगमुक्त्वा प्रारब्धाव-माने मुक्तो बभूवेति कथा तदुत्तराध्यायादौ स्थिता ।