| YouTube Channel

छायाविप्रतिपत्ति (chAyAvipratipatti)

 
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
छायाविप्रतिपत्ति स्त्री छायानां देहकान्तीना तत्प्रभृतीनांविप्रतिपत्तिर्विरुद्धा प्रतिपत्तिः । सुश्रुतोक्ते नॄणां म-रणसूचके देहकान्त्यादीनामन्यथाभावे यथाह सुश्रुतः ।“अथातश्छायाविप्रतिपत्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः । श्यावालोहितिका नीला पीतिका वापि मानवम् । अभि-द्रवति यं छाया स परासुरसंशयम् । ह्रीश्रियौ न-श्यतो यस्य तेज ओजः स्मृतिः प्रभा । अकस्माद्यं भजन्तेनो स परासुरमंशयम् । यस्याधरौष्ठः पतितः क्षिप्त-श्चोर्द्धं तथोत्तरः । उभौ वा जाम्बवाभासौ दुर्लभंतस्य जीवितम् । आरक्ता दशना यस्य श्यावा वा स्युःपतन्ति च । खञ्जनप्रतिमा वापि तं गतायुषमादिशेत् । कृष्णा स्तब्धावलिप्ता वा जिह्वा शूना च यस्यवै । कर्कशा वा भवेद्यस्य सोऽचिराद्विजहात्यसून् ।कुटिला स्फुटिता वापि शुष्का वा यस्य नासिका ।अवस्फूर्जति मग्ना वा न स जीवति मानवः । सङ्क्षिप्तेविषमे स्तब्धे रक्ते श्रस्ते च लोचने । स्यातां वा प्र-स्रुते यस्य स गतायुर्नरो ध्रुवम् । केशाः सीमन्तिनोयस्य संक्षिप्ते विनते भ्रुवौ । लुनन्ति चाक्षिपक्ष्माणिसोऽचिराद्याति मृत्यवे । नाहरत्यन्नमास्यस्थं न धा-रयति यः शिरः । एकाग्रदृष्टिर्मूढात्मा सद्यः प्राणान्जहाति सः । बलवान् दुर्बलो वापि सम्मोहं योऽधिगच्छति । उत्थाप्यमानो बहुशस्त धीरः परिवर्जयेत्उत्तानः सर्व्वदा शेते पादौ विकुरुते च या । विप्र-सारणशीलो वा न स जीवति मानवः! शीतपादकरो-च्छ्वासश्छिन्नश्वासश्च यो भवेत् । काकोच्छ्वासश्च यो म-र्त्यस्तं धीरः परिवर्जयेत् । निद्रा न च्छिद्यते यस्य योवा जागर्त्ति सर्व्वदा । मुह्येद्वा वक्तुकामस्तु प्रत्याख्येयःस जानता । उत्तरौष्ठञ्च यो लिह्यादुद्गारांश्च करोतियः । प्रेतैर्व्वा भाषते सार्द्धं प्रेतरूपं तमादिशेत् ।खेभ्यः सरोमकूपेभ्यो यस्य रक्तं प्रवर्त्तते । पुरुषस्याविषार्त्तस्य सद्यो जह्यात्स जीवितम् । वाताष्ठीलातु हृदये यस्योर्द्धमनुयायिनी । रुजान्नविद्वेषकरी सपरासुरसंशयम् । अनन्योपद्रवकृतः शोफः पादसमु-त्थितः । पुरुषं हन्ति नारीन्तु मुखजो गुह्यजो द्वयम् ।अतिसारो ज्वरो हिक्का छर्दिः शूनाण्डमेढ्रता । श्वा-सिनः कासिनो वापि यस्य तं परिवर्जयेत् । स्वेदोदाहश्च बलवान् हिक्का श्वासश्च मानवम् । बलवन्त-मपि प्राणैर्व्वियुञ्जन्ति न संशयः । श्यावा जिह्वा भवेद्यस्य सव्यं चाक्षि निमज्जति । भुखञ्च जायते पूतियस्य तं परिवर्जयेत् । वक्त्रमापूर्य्यतेऽश्रूणां स्विद्यतश्चर-णावुभौ । चक्षुश्चाकुलतां याति यमराष्ट्रं गमिष्यतः ।अतिमात्रं लघूनि स्युर्गात्राणि गुरुकाणि च । यस्या-कस्मात्स विज्ञेयो गन्ता वैवस्वतालयम् । पङ्क्यमत्स्य-वसातैलघृतगन्धांश्च ये नराः । मृष्टगन्धांश्च ये वान्तिगन्तारस्ते यमालयम् । यका ललाटमायान्ति वलिंनाश्नन्ति वायसाः । येषां वापि रतिर्नास्ति यातारस्तेयमालयम् । ज्वरातिसारशोफाः स्युर्यस्यान्योन्याव-सादिनः । प्रक्षीणबलमांसस्य नासौ शक्यश्चिकित्सितुम् ।क्षीणस्य यस्य क्षुत्तृष्णे हृद्यैर्मिष्टैर्हितैस्तथा । न शाम्यतोऽन्नपानैश्च तस्य मृत्युरुपस्थितः । पवाहिका शिरः-शूलं कोष्ठशूलञ्च दारुणामा । पिपासा बलहानिश्चतस्य मृत्युरुपस्थितः । विषमेणोपचारेण कर्म्मभिश्चपुराकृतैः । अनित्यत्वाच्च जन्तूनां जीवितं निधवंव्रजेत् । प्रेतभूतपिशाचाश्च रक्षांसि विविधानि च ।मरणाभिभुखं नित्यमुपसर्पन्ति मानवम् । तानि भेषज-वीर्य्याणि प्रतिघ्नन्ति जिघांसया । तस्मान्मोघाः क्रियाःसर्व्वा भवन्त्येव गतायुषः” ।